استان مرکزی

مرکزی، نام  استانی در نیمه غربی ایران و به مرکزیت شهر اراک (نیز  اراک).

این استان از شمال با استان‌های تهران و قزوین، از غرب با استان همدان، از جنوب با استان لرستان، از جنوب شرق با استان اصفهان و از شرق با استان قم همسایه است. استان مرکزی با مختصات جغرافیایی َ23  ْ33 تا َ35 ْ35 عرض شمالی و َ48  ْ75 تا َ04  ْ51 طول شرقی و 29406 کم وسعت، 8/1 درصد از مساحت ایران را تشکیل می‌دهد.

این استان براساس آخرین تغییرات در تقسیمات کشوری، دارای 10 شهرستان، 18 بخش، 61 دهستان و 27 شهر است. نام‌های شهرستان‌های استان عبارتند از اراک، آشتیان، تفرش، خُمین، دِلیجان، زرندیه، ساوه، شازند، کُمیجان و محلات. تمام شهرستان‌های استان به جز شهرستان زرندیه (به مرکزیت مامونیه)، بقیه دارای مرکزیتی همنام با شهرستان خود هستند.³

استان مرکزی، منطقه‌ای کوهستانی و در زاویه تلاقی رشته کوه‌های البرز و زاگرس قرار دارد. ناهمواری‌هایی که به اشکال مختلف کوه، کوهپایه، دشت و حتی کویر در استان وجود، در چگونگی شکل‌گیری مراکز انسانی و اقتصادی، به صورت شهر، روستا و مناطق عشایری کاملاً موثر بوده‌اند .⁴ پست‌ترین نقاط استان مرکزی با ارتفاع بین

500- 1000م در شمال غربی استان و در جنوب شرقی شهرستان ساوه و در اطراف رودخانه قره‌چای قرار دارد، که منطقه‌ای همجوار با استان قم را تشکیل می‌دهد.⁵  بلندترین نقطه استان، قلّه شهباز به ارتفاع 388/3 م در رشته کوه‌های راسْوَند (راسبَنْد) در جنوب غربی استان واقع شده است.⁶

پدیده چشمگیر دیگر در نقشه توپوگرافی[1] (موضوع‌نگاری) استان مرکزی، کویر و فرورفتگی نسبتاً وسیعی در شمال مرکز اداری استان است که اصطلاحاً «چاله اراک» نامیده می‌شود. حدود 94 درصد از سطح این چاله پوشیده از نمکزار و حدود 6 درصد دیگر آن را دریاچه فصلی کوچکی تشکیل داده که به علت همجواری با روستای میقان، کویر میقان نام گرفته است.⁷ این کویر یکی از منابع مهم معدنی استان مرکزی است که در آن معادن غنی سولفات سدیم یافت می‌شود. ظرفیت معادن این کویر که به هنگام پرآبی به صورت دریاچه‌ای با دو جزیره کوچک و بزرگ در می‌آید، حدود 8 میلیون تن برآورد شده که بیشترین مقدار آن در سطح جزیره‌های مذکور وجود دارد. در مجموع در سطح استان قریب به 500 هزار هکتار اراضی بیابانی و کویری به چشم می‌خورد که شهرستان ساوه بیشترین و شهرستان محلات کمترین میزان آن را در خود جای داده است.⁸ حدود 75 درصد از سطح استان مرکزی را هم کوهستان‌ها فرا گرفته‌اند. وجود کویر درشمال و شمال شرق استان و کوهستان‌های مرتفع در جنوب و غرب استان، موجب ایجاد تنوع در آب و هوای استان شده، به طوری که جذب رطوب و تعدیل دما در مناطق کوهستانی و وجود منابع آبی مناسب موجب رونق کشاورزی و دامداری در مناطق مذکور شده است.⁹

استان مرکزی در زیر حوضه دریاچه نمک از حوضه آبریز ایران مرکزی قرار دارد. در این حوضه رودهای متعددی جریان دارد که رودهای قره‌چای و مَزْدَقان (مزلقان) چای، در شمال استان و قم رود که با نام لعل بار از مناطق جنوبی استان سرچشمه می‌گیرد، از جمله مهم‌ترین رودهای استان هستند که همه آنها در نهایت به دریاچه نمک (در استان قم) سرازیر می‌شوند. در سال‌های اخیر سدهای مخزنی ساوه و پانزده خرداد (در نزدیکی دلیجان) بر روی رودهای قم‌رود و قره‌چای با هدف مهار و ذخیره‌سازی آب‌های سطحی استان، احداث شده است.¹⁰

استان مرکزی، یکی از پنج قطب صنعتی کشور است که پس از تهران، اصفهان و خوزستان، دارای بیشترین ارزش فعالیت‌های صنعتی در سال 1382 بوده است.¹¹ این استان در سال 1384 نیز همین مقام را داشته است.¹²

محدوده‌ای که امروز از آن به نام استان مرکزی و شهرستان اراک یاد می‌شود، بخشی از سرزمینی بوده که در گذشته به عراق عجم معرف بوده است. حمدالله مستوفی در «ذکر ولایات عراق عجم» می‌نویسد که: «و آن نُه تومان است و در چهل پاره‌ شهر. و اکثر بلادش هوای معتدل دارد و بعضی به گرمی و بعضی به سردی مایلست. حدودش با ولایات آذربایجان و کردستان و خوزستان و فارس و مَفازه و قُومِس و جیلانات پیوسته است.»¹³

«دارالنصرت قلمرو عراق» در زمان فرمانروایی کریمخان زند، در قانون تقسیمات کشوری مصوب 24 ذیقعده 1325 نیز همان با نام ولایت عراق شناخته می‌شد تا اینکه در سال 1326، با تاسیس استان مرکزی به مرکزیت تهران بخشی از ولایات مذکور در این استان جای گرفت. ¹⁴ در سال 1356 خورشیدی، با جدایی شهرستان‌های تهران، کرج و قزوین از استان مرکزی، مرکزیت استان مذکور به شهر اراک منتقل گردید و این استان بدون تغییر در نام آن که مناسبتی با شکل‌گیری جدید آن نداشت، مجدداً کوچک‌تر شد و این بار شهرستان قم از آن منتزع و به صورت یکی از استان‌های جدید‌التاسیس کشور در آمد و از آن پس تا حال حاضر، استان مرکزی بدون تغییر در مرزهای خود، همچنان به عنوان یکی از استان‌های سی‌گانه کشور، در تقسیمات کشوری جای دارد.¹⁵ استان مرکزی در محدوده فعلی خود در سرشماری سال 1375 دارای 812، 228،1 تن جمعیت بود¹⁶ که این تعداد در سرشماری سال 1385 به 257,351،1 رسیده است.¹⁷  

استان مرکزی افزون بر جاذبه‌های تاریخی در مرکز استان (        اراک) و در برخی از شهرهای آن، به سبب تنوع آب و هوا، از ارتفاعات جنوب و غرب استان و سرچشمه‌های رود قره چای گرفته تا نواحی خوش آب و هوای محلات و چشمه‌های آبگرم آن و نیز برخورداری از برخی جاذبه‌های دیگر نظیر دریاچه سد پانزده خرداد و مانند آنها در مجموع دارای زمینه‌های مساعدی برای توسعه گردشگری است.¹⁸

نیز نگاه کنید به

• تهران
• اراک
• استان قم
• استان قزوین
• استان همدان
• استان لرستان
• استان اصفهان
• استان قم

           

4-             سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی کوههای کشور. ج2.چ1. تهران: سازمان جغرافیایی وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح، 1379، ص1.

5-             سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی رودهای کشور. ج3 چ1. تهران: سازمان جغرافیایی وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح، 1383، ص 256 (نقشه هیدرولوژی و توپوگرافی زیر حوضه دریاچ نمک).

6-             منبع 4. ص 1.

7-             کلینسکی، دانیل. کویرهای ایران و خصوصیات ژئو مورفولوژیکی و پالئو کلیما تولوژی آن. ترجمه دکتر عباس پاشائی. چ1. تهران: سازمان جغرافیایی وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح، 1381، ص49.

8-             سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزش. جغرافیایی استان مرکزی. چ 5. تهران: شرکت چاپ و نشر کتاب‌های درسی ایران، 1383، ص 19.

9-             همان. ص 5-3.

10-           الف: منبع 5. همانجا

ب: منبع 8.ص 15.  

11-           مرکز آمار ایران. سالنامه آماری کشور (سال 1383) تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور). 1384' ص 314.

12-            مرکز آمار ایران. در سالنامه آماری کشور (سال 1385). تهران: مرکز آمار ایران (معاونت برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی- ریاست جمهوری)، 1386، ص 301.

13-           مستفی قزوینی، حمدالله. نزهه‌القلوب. به کوشش دکتر محمد دبیر سیاقی. چ1. قزوین: حدیث امروز، 1381، ص 88.

14-            امیر احمدیان، بهرام. تقسیمات کشوری. چ1 تهران: دفتر پژوهشهای فرهنگی، 1383 صص 78، 83، 96،

15-           همان. صص 82، 83 و 101.

16-            منبع 11. ص 86.

17-           منبع 12. ص 103.

18-           الف: منبع 8. صص 59- 50.

ب: شهام، دکتر افشین و مهندس هیلدا دادفر. جغرافیای جهانگردی ایران. چ2. تهران: طراوت 1384، صص 170- 168.

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

غلامحسین تکمیل همایون