عباس یکم صفوی
عباس یكم صفوی، شاه عباس پنجمین پادشاه صفوی (حك996 – 1038ق / ؟ م) شاه عباس، پسر و جانشین سلطان محمدشاه خدابنده.
محمد خدابنده كه مردی درویش خصلت و ضعیفالنفس بود در حالی تاج پادشاهی را به پسر نوجوان خویش، عباسمیرزا داد كه1 اعیان و بزرگان كشور سركشی میكردند و شورشهای داخلی و سلطة بیگانگان شرق و غرب كشور را ناآرام كرده بود.2 شهر یزد در اشغال عثمانیان و قزوین در معرض یورش آنان بود. در زمانی كه میان سران قزلباش نزاع و كشمكش بود ساماندهی اوضاع داخلی صلح با عثمانیان و تار و مار كردن ازبكان در شرق نخستین اقدامات شاه جوان در آغاز سلطنت بود. به موجب عهدنامة صلح استانبول به ناچار تسلط تركان بر سرزمینهای ایرانی، تبریز، قراباغ، گنجه، تفلیس، نرور، لرستان و نهاوند را به رسمیت شناخت.3
كاستن قدرت قزلباشان كه در آغاز پادشاهی او هرج و مرج آفریده بودند و با تشكیل لشكری مجهز از اقوام گرجی و چركس وفادار به شاه، زمینة شكست ازبكان را فراهم كرد4 و آنگاه برای نبرد با عثمانیان و اخراج آنان از سرزمینهای شمالغربی ایران اقدامات پیروزمندانهای انجام داد (1016ق / ؟ م) شاهعباس در 1006ق / ؟ م، اصفهان را به پایتختی برگزید. از آن زمان اصفهان دستخوش طرحهای نوین هنری و معماری قرار گرفت و به زیباترین شهر ایرانی به منزلة «نصف جهان» تبدیل شد كه بازرگانان آسیا و اروپا به آن آمد و شد میكردند. میدان شاه (نقش جهان)، مساجد شاه و شیخ لطف ا... كاخ عالیقاپو، چهارباغ، تفرجگاههای زیبا در آن بنا شد. تاورنیه، مغرضانه آن را قریهای بزرگ میخواند5 در حالی كه به گفتة شاردن رونق و شكوفایی و جمعیتی مانند شهر لندن داشت.6 شاه عباس با ایجاد هنگهای جدید غلامان، ارتشی به وجود آورد كه همیشه در دسترس بود و به هیچ كس جز شخص شاه وفاداری نداشت. سواره نظام مسلح به تفنگ بود و توپخانه و قراولان سلطنتی مجهز به سلاحهای نوین بودند. حقوق نظامیان از درآمد املاك خاصة (سلطنتی) پرداخته میشد كه در دراز مدت به كاهش تولیدات كشاورزی و ضعف اقتصادی كشور انجامید.7 شاه عباس با اروپائیان روابط سیاسی- اقتصادی گستردهای به ویژه علیه عثمانی برقرار كرد. برادران شرلی معروفترین اروپائیانی بودند كه به ایران آمدند و به سفارت او به اروپا سفر كردند. در دورة او عثمانیان تعرضهای بینتیجهای به بغداد و عتبات میكردند و ازبكان نیز قندهار را مورد هجوم قرار میدادند. امام قلیخان سردار و حكمران فارس با یاری ناوگان انگلیس پرتَغالیها را خلیجفارس شكست داد و هرمز را آزاد كرد.8
دوران شاهعباس اوج هنرهای ظریف و صنایع دستی ایران، تولید و تجارت ابریشم، دانشها و آموزههای فرهنگ ایرانی- اسلامی بود. دربار او محل آمد و شد عالمان، ادیبان و دانشمندانی مانند شیخبهایی، ملاصدرا شیرازی، میرداماد و ....بود. هر چند بسیاری نیز راهی هند شدند اما در آنجا به گسترش فرهنگ ایرانی و زبان فارسی پرداختند.
مآخذ:
1. اسكندر بیكمنشی(تركمان). عالم آرای عباسی. تهران: 1334، امیركبیر و كتابفروشی تائید اصفهان، چاپ ایرج افشار، ص281.
2. طاهری، ابوالقاسم، تاریخ سیاسی و اجتماعی ایران از مرگ تیمور تا مرگ شاهعباس. تهران: 1349، كتابهای جیبی، ص255.
3. نوایی، عبدالحسین. روابط سیاسی و اقتصادی ایران در دورة صفویه. تهران: 1377،سمت، ص28.
4. فلسفی، نصرالله. زندگانی شاه عباس اول. تهران: 1346، دانشگاه تهران، ص134 و افوشتهای نطنزی، محمود بن هدایت الله، ثقاوة الآثار فی ذكرالاخیار. تصحیح احسان اشراقی. تهران: 1373، علمی و فرهنگی، ص586.
5. تاورنیه. سفرنامه. ترجمة ابوتراب نوری، تجدید نظر حمید شیرازی، كتابخانة تأیید اصفهان، 1336، ص381.
6. شاردن. سفرنامه. (بخش شهر اصفهان)، ترجمة حسین عریضی، با مقدمة علی دهباشی، تهران: 1362، نگاه، ص34.
7. لكهارت، لارنس. انقراض سلسلة صفویه و ایام استیلای افاغنه در ایران. ترجمة مصطفی قلیعماد، تهران: 1368، مروارید، ص540.
8. سیوری، راجر. ایران عصر صفوی. ترجمة كامبیز عزیزی. تهران: 1366، بحر، ص.102
مهدی ابوالحسنی ترقی