ادیب الممالک

ادیب الممالک، محمد صادق (1277-1336ق / 1860-1918م)، متخلص به «امیری»، شاعر، ادیب و روزنامه‌نگار در دوران مشروطیت.

نام پدرش حسین، زادگاهش گازران، از روستاهای اراک، و نیای بزرگش میرزا بزرگ قائم مقام فراهانی بود. او در اوائل کار شاعری با حسنعلی خان گروسی امیرنظام که از رجال فرهیخته و شعرشناس عهد قاجاری بود آشنا شد و در خدمت وی به نواحی مختلف ایران سفر کرد.^(1و2و3)

ادیب الممالک در سال‌های 1312-1313ش در تهران در دارالترجمة دولتی به کار مشغول بود،^(1و2) و در 1314ق همراه امیرنظام به آذربایجان رفت و در 1316ق مدرسة لقمانیه را در تبریز بنیان نهاد. در همین سال نشریة هفتگی ادب را در این شهر به راه انداخت. پس از چندی به مشهد، و سرانجام در 1321ق به تهران بازگشت و علاوه بر ادامة انتشار ادب سردبیری یا مدیری روزنامه‌های ایران سلطانی، مجلس، عراق عجم و آفتاب را متوالیاً به عهده گرفت.^(1و4) در 1329ق، وارد عدلیه شد و تا پایان عمر ریاست چند شعبة این وزارتخانه را در نقاط مختلف کشور عهده‌دار بود. سرانجام در 58 سالگی در 1335 یا 1336ش⁽⁴⁾ در گذشت.

ادیب‌الممالک شاعری را به شیوة سنتی شعر فارسی آغاز کرد، اما با دگرگون شدن اوضاع سیاسی و اجتماعی ایران تا حدی تغییر کرد و درونمایة شعری وی از مدح صرف و مطالب متعارف به مسائل اجتماعی، فرهنگی و سیاسی متمایل گردید. او شعر و ادب کلاسیک فارسی را نیک می‌شناخت و به تاریخ و ادب عرب احاطه‌ای شگرف داشت. چرخش در سبک و سیاق شاعریِ ادیب‌‌الممالک با اوج‌گیری جنبش مشروطیت شروع شد. او خود در مبارزات ضد استبدادی عملاً شرکت کرد و با سروده‌های مهیّج مردم رنجدیده را بر ضد خودکامگی شاهان قاجار، فساد اجتماعی ومداخلات دولت‌های بیگانه و رجال وطن‌فروش برمی‌انگیخت.

با اینکه ادیب الممالک در همة انواع قالب‌های شعری طبع آزمایی کرده، اما مهارت وی بیشتر در قصیده، قطعه و مثنوی نمایان است. اکثر دیوان نسبتاً حجیم او را نیز قصیده تشکیل می‌دهد. سروده‌های ادیب عموماً محکم، فاخر، پرطنطنه و غالباً سرشار از آرایه‌های لفظی و تلمیحات تاریخی و دینی، و مضامین فلسفی، نجومی و تقریباً همة علومی است که ادیب الممالک با آنها آشنایی داشته است. به سبب وفور کلمات و ترکیبات نامأنوس عربی و اسم‌های ناآشنای تاریخی و عبارات قرآنی، شعر ادیب الممالک کلاّ آن رواج و رونقی را که شایستة آن است پیدا نکرده است، گرچه پاره‌ای از سروده‌های میهنی و انتقادی او در زمان حیات شاعر و پس از وی بر سر زبان‌ها افتاده است. شاعر در بعضی از شعرهایش به وفور از لغات و ترکیبات عامیانه، حتی مبتذل، استفاده می‌کند. به علاوه او به واژه‌های سَرَه، یا آنچه به گمان او پارسی ناب بود، علاقة خاصی نشان می‌داد و مقدار زیادی از این دست کلمات را در پاره‌ای از سروده‌های خود به کار برده، و حتی فرهنگی از این قبیل واژه پرداخته است. علاوه بر دیوان اشعار، ادیب الممالک رساله‌هایی هم، از جمله «صیقل المرآت» در جغرافیا، «اسماءالدنیا» در هیأت جدید، «تحفة الوالی» در عروض و رسالات دیگر نوشته که ظاهراً مفقود شده است.⁽⁵⁾ نثر ادیب الممالک دست کمی از لحاظ پختگی و انسجام، از شعر او ندارد. نمونة آن نوشته‌های وی در جریدة ادب، مقدمة شاهنامة فردوسی، چاپ امیربهادر، و مقالات دیگر اوست.

دیوان کامل ادیب الممالک نخستین بار در 1312ش به کوشش وجید دستگردی و بار دوم در 1378ش به کوشش مجتبی برزآبادی فراهانی در تهران به چاپ رسید.

تلخیص از مقالة «ادیب الممالک»، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، ج 7، ص 374-379.

مآخذ:

1-    ادیب الممالک. دیوان کامل. به کوشش وحید دستگردی، تهران: 1312، دیباچه، ص یا، یط.

2-    عبرت، محمدعلی مصاحبی نائینی. مدینة الادب. (نسخة خطیِ مؤلف، کتابخانة مجلس، به شمارة 4182)، 1360ق، ص 104.

3-    بامداد، مهدی. تاریخ رجال ایران. تهران: 1347، ص 1/364.

4-    قزوینی، محمد. «یادداشت‌های تاریخی»، یادگار. ش 3، 1325، ص 34.

5-    دانش، میرزا محمدتقی خان. «شرح حال ادیب‌الممالک»، ارمغان. ش 8-9، 1308، ص 486-487.

مجد الدین کیوانی