ادیب الممالک

ادیب الممالک برگرفته از وبسایت دانش چی قابل بازیابی ازhttps://www.daneshchi.ir/%D8%AA%D8%AD%D9%82%DB%8C%D9%82-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D8%A7%D8%AF%DB%8C%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%85%D8%A7%D9%84%DA%A9-%D9%81%D8%B1%D8%A7%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C/

ادیب الممالک، محمد صادق (1277-1336ق / 1860-1918م)، متخلص به «امیری»، شاعر، ادیب و روزنامه‌نگار در دوران مشروطیت.

نام پدرش حسین، زادگاهش گازران، از روستاهای اراک، و نیای بزرگش میرزا بزرگ قائم مقام فراهانی بود. او در اوائل کار شاعری با حسنعلی خان گروسی امیرنظام که از رجال فرهیخته و شعرشناس عهد قاجاری بود آشنا شد و در خدمت وی به نواحی مختلف ایران سفر کرد.

ادیب الممالک در سال‌های 1312-1313ش در تهران در دارالترجمه دولتی به کار مشغول بود، و در 1314ق همراه امیرنظام به آذربایجان رفت و در 1316ق مدرسه لقمانیه را در تبریز بنیان نهاد. در همین سال نشریه هفتگی ادب را در این شهر به راه انداخت. پس از چندی به مشهد، و سرانجام در 1321ق به تهران بازگشت و علاوه بر ادامه انتشار ادب سردبیری یا مدیری روزنامه‌های ایران سلطانی، مجلس، عراق عجم و آفتاب را متوالیاً به عهده گرفت. در 1329ق، وارد عدلیه شد و تا پایان عمر ریاست چند شعبه این وزارتخانه را در نقاط مختلف کشور عهده‌دار بود. سرانجام در 58 سالگی در 1335 یا 1336ش در گذشت.

ادیب‌الممالک شاعری را به شیوه سنتی شعر فارسی آغاز کرد، اما با دگرگون شدن اوضاع سیاسی و اجتماعی ایران تا حدی تغییر کرد و درونمایه شعری وی از مدح صرف و مطالب متعارف به مسائل اجتماعی، فرهنگی و سیاسی متمایل گردید. او شعر و ادب کلاسیک فارسی را نیک می‌شناخت و به تاریخ و ادب عرب احاطه‌ای شگرف داشت. چرخش در سبک و سیاق شاعریِ ادیب‌‌الممالک با اوج‌گیری جنبش مشروطیت شروع شد. او خود در مبارزات ضد استبدادی عملاً شرکت کرد و با سروده‌های مهیّج مردم رنجدیده را بر ضد خودکامگی شاهان قاجار، فساد اجتماعی ومداخلات دولت‌های بیگانه و رجال وطن‌فروش برمی‌انگیخت.

با اینکه ادیب الممالک در همه انواع قالب‌های شعری طبع آزمایی کرده، اما مهارت وی بیشتر در قصیده، قطعه و مثنوی نمایان است. اکثر دیوان نسبتاً حجیم او را نیز قصیده تشکیل می‌دهد. سروده‌های ادیب عموماً محکم، فاخر، پرطنطنه و غالباً سرشار از آرایه‌های لفظی و تلمیحات تاریخی و دینی، و مضامین فلسفی، نجومی و تقریباً همه علومی است که ادیب الممالک با آنها آشنایی داشته است. به سبب وفور کلمات و ترکیبات نامأنوس عربی و اسم‌های ناآشنای تاریخی و عبارات قرآنی، شعر ادیب الممالک کلاّ آن رواج و رونقی را که شایسته آن است پیدا نکرده است، گرچه پاره‌ای از سروده‌های میهنی و انتقادی او در زمان حیات شاعر و پس از وی بر سر زبان‌ها افتاده است. شاعر در بعضی از شعرهایش به وفور از لغات و ترکیبات عامیانه، حتی مبتذل، استفاده می‌کند. به علاوه او به واژه‌های سَرَه، یا آنچه به گمان او پارسی ناب بود، علاقه خاصی نشان می‌داد و مقدار زیادی از این دست کلمات را در پاره‌ای از سروده‌های خود به کار برده، و حتی فرهنگی از این قبیل واژه پرداخته است. علاوه بر دیوان اشعار، ادیب الممالک رساله‌هایی هم، از جمله «صیقل المرآت» در جغرافیا، «اسماءالدنیا» در هیأت جدید، «تحفه الوالی» در عروض و رسالات دیگر نوشته که ظاهراً مفقود شده است. نثر ادیب الممالک دست کمی از لحاظ پختگی و انسجام، از شعر او ندارد. نمونه آن نوشته‌های وی در جریده ادب، مقدمه شاهنامه فردوسی، چاپ امیربهادر، و مقالات دیگر اوست.

دیوان کامل ادیب الممالک نخستین بار در 1312ش به کوشش وجید دستگردی و بار دوم در 1378ش به کوشش مجتبی برزآبادی فراهانی در تهران به چاپ رسید.

تلخیص از مقاله «ادیب الممالک»، دایرهالمعارف بزرگ اسلامی، ج 7، ص 374-379.

نیز نگاه کنید به

• مجلس
• دوران مشروطیت
• پارسی
• شاهنامه

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

مجد الدین کیوانی