اطلاعات

اطلاعات، روزنامة اقتصادی، ادبی، اخباری كه به مدیر مسئولی و صاحب امتیازی عباس مسعودی با قطعی بزرگ، از تاریخ 19 تیر 1305ش تهران منتشر می‌شد. میرزا عباس‌خان مسعودی (1353-1274ش) فرزند سوم حاج محمدعلی بود. او تحصیلات اولیه‌اش را در مدرسة محمدیه گذراند، سپس برای ادامة تحصیل به دارالفنون وارد گشت. در 1302ش «مركز اطلاعات ایران» را به اتفاق آقایان: علی‌اكبر سلیمی، جهانگیر مصور رحمانی، باقر نیك‌انجام و علی‌ صادقی (صادق‌زاده) بنیاد نهاد. همچنین او نمایندة تهران در دوره‌های 10، 11، 12، 13، 14، 15 در مجلس شورای اسلامی بود. (شجیعی، زهرا، نخبگان سیاسی ایران، ج4، ص493، 506؛ و نیز برای اطلاع رك: مسعودی، فرهاد، پیروزی لبخند، اغلب صفحات؛ و نیز صدرهاشمی، ج1، ص9-208).

در ابتدا درخواست امتیاز روزنامة نهضت ملی را ـ كه شامل مطالب اقتصادی، ادبی، سیاسی و اخباری بود ـ تحت عنوان «اطلاعات» به ادارة انطباعات وزارت معارف در تاریخ 4 آذر 1304ش/8 جمادی‌الاول 1344ق فرستاد. (رك: بیات و كوهستانی‌نژاد، اسناد مطبوعات، ج1، ص77؛ و نیز: صدرهاشمی، ج1، ص202).

ادارة معارف پیشنهاد را در چهل و نهمین جلسة شورای عالی معارف، مورخة چهارشنبه 15 تیرماه 1305ش مطرح و امتیاز جریدة اطلاعات به وی اعطا گردید (رك: اسناد مطبوعات، ص7-126).

در تاریخ 18 تیر 1305ش وزارت معارف نوشت كه آقای میرزا عباس‌خان مسعودی از وزارت‌خانه تقاضای امتیاز جریده‌ای به نام اطلاعات را نموده كه در مركز با مسلك اقتصادی، ادبی، سیاسی و اخباری منتشر نماید مدارك قانونی را هم تهیه و تقدیم داشته، چون مطابق مدارك مذبور تقاضا كننده واجد شرایط قانونی می‌باشد وزارت معارف پیشنهاد می‌كند كه امتیاز جریدة اطلاعات به میرزا عباس‌خان مسعودی اعطا گردد. (رك: پیشین، ص7-126).

در ابتدا روزنامة اطلاعات در «مركز اطلاعات ایران» ـ كه اساس كارش انتشار مطبوعات فارسی در تهران بود ـ نشر و چاپ می‌شد. به علت اهمیت خبر، جمع‌آوری و انتقال آن به اكثریت مردم در این دوره؛ و نیز لزوم تمركز اخبار داخلی و خارجی در مركز منسجمی كه اطلاعات را از همة مناطق كشور جذب و سپس آن را به روزنامه‌ها و جراید در تهران ارسال كند این مؤسسه ایجاد شد و به سرعت جای خود را به عنوان یك مركز خبری باز كرد. بنابراین به عنوان یك منبع مهم، با خبرگزاری‌های مهمی چون هاوس فرانس، رویتر انگلستان، و تاس روسیه در زمان خود همكاری می‌كرد. همچنین این مؤسسه مترجمینی به چند زبان در اختیار داشت. روزنامة اطلاعات نیز به جهت عضویت عباس مسعودی در مركز طبع و نشر می‌شد. عباس مسعودی در سرمقالة شمارة اول روزنامة خود شرح مفصلی از كار این مركز درج كرده بود (رك: روزنامة اطلاعات، سال اول، شمارة 1، (19 تیر 1305ش/30 ذیحجه 1344ق، تهران و نیز: صدرهاشمی، ج1، ص203).

نخستین شمارة روزنامة اطلاعات در دو صفحه، در 19 تیرماه 1305ش با شكلی ساده و فاقد آرم منتشر شد. نام روزنامه در وسط تحت عنوان «نامة اطلاعات»، و در سمت راست بالا، شماره، سال انتشار، نام صاحب امتیاز و مدیر مسئول، درج شده بود. در خط پایانی محل ادارة كل «خیابان لاله‌زار ـ كوچة وثوق‌نظام» آمده بود. در زیر آن: «تك نسخة چهار شاهی» مشاهده می‌شود. در سمت چپ بالا، تاریخ روزنامه به شمسی و قمری؛ در زیر آن به همان سبك سمت راست خط جداكنندة قرینه كه در زیر آن قیمت روزنامه آمده است.

در شماره‌های اولیة این روزنامه اساس اخبار، رویدادهای سیاسی ـ اجتماعی ـ اقتصادی ایران و جهان را تشكیل می‌داد. همچنین اخباری از وضع هوا، وضعیت پست و حركت آن، افتتاح راه‌ها، اخباری از شهرهای ایران درج شده بود. از شمارة دوم در شكل و فرم تغییراتی ایجاد شد و عباس مسعودی در سرمقالة شمارة دوم اطلاع می‌دهد كه از امروز اطلاعات مرتباً عصرها منتشر می‌شود. (روزنامة اطلاعات، سال اول، ش2، 19 مرداد 1305ش/2 صفر 1344ق، ص1).

انتشار روزنامة روزانه‌ای كه هر روز عصر به صورت مرتب منتشر شود، تا این زمان بی‌سابقه بود. بنابراین، كسی باور نمی‌كرد كه میرزا عباس‌خان مسعودی موفق به چنین كاری شود. بالاخص كه این روزنامه تكیه‌گاه مالی و فروش نداشت. (رك: روزنامة اطلاعات، سال اول، ش2، 19 مرداد 1305/2 صفر 1344 ونیز: روزنامة اطلاعات، سال اول، ش2، 19 مرداد 1305/ 2صفر، 1344). روزنامة اطلاعات از روزنامه‌های مهم این دوره محسوب می‌شد كه به علت تنوع اطلاعات، استفاده از روش‌های نوین روزنامه‌نگاری، همچنین روش میانه‌روی و بی‌طرفی در اطلاع‌رسانی ـ كه از ویژگی‌‌های صاحب امتیازش بود ـ از روزنامه‌های با ثبات به حساب می‌آمد. (صدرهاشمی، ص203).

این روزنامه علاوه بر درج اخبار و رویدادهای داخلی، اطلاعات و وقایع خارجی را نیز منتشر می‌كرد. همچنین مقالات متنوعی از نویسندگان صاحب نام این دوره در این روزنامه منتشر می‌شد. از ویژگی‌ این روزنامه در مقایسه با دیگر روزنامه‌های منتشرة این زمان، درج اخبار جدید، منسجم، متنوع و مفصلی از غالب نقاط كشور و حتی نقاط دورافتادة كشور بود كه به علت بعد مسافت، دورافتادگی، نبودن راه‌های مناسبت و فقدان وسایل حمل و نقل از یكدیگر بی‌اطلاع بودند.

با این‌كه تیراژ روزنامه توسط صاحب امتیازش دو هزار نسخه درج شده بود، اما به علت محدود بودن ماشین چاپ در كشور، تیراژ آن از پانصد تا ششصد شماره تجاوز نمی‌كرد، كه در چاپخانة روشنایی، بوسفور و كوشش انجام می‌شد. اما بعدها این روزنامه در چاپخانه‌ای مخصوص به خود چاپ شد. (رك: اسناد مطبوعات، ص125).

با درج اخبار مجلس‌ ـ كه توسط خود عباس مسعودی تهیه می‌شد ـ خیلی زود این روزنامه جایش را در محافل سیاسی باز كرد و تیراژش تا آبان همان سال از 500 به 700 رسید كه هم به لحاظ مالی و هم وزنة سیاسی اهمیت زیادی در این دوران داشت. این امر هم به لحاظ طرز نگارش و هم تهیه و تنظیم خبر كاملاً تازگی داشت، زیرا تا این زمان كمتر خبر به صورت رپرتاژ تهیه می‌شد. از جمله اخباری كه در این دوره بدین شكل تهیه گردید، خبر حمله به آیت‌الله مدرس بود كه به قسمت‌های مختلف تقسیم، و برای هر قسمت سرتیتری تعیین شد. این امر شهرت بسیاری برای این روزنامة اطلاعات فراهم ساخت. (روزنامة اطلاعات، سال اول، 7 آبان 1305)

روزنامة اطلاعات از زمان انتشار تاكنون از ادوار مختلف تاریخ گذر كرده است: 1) دورة آغازین كه مقارن حكومت رضاشاه بود 2) دورة حكومت محمدرضا شاه كه خود دو دورة مهم را در بر‌می‌گیرد: الف) از 1320 تا شهریور 1332ش ب) از شهریور 1332ش تا پایان حكومت محمدرضا شاه؛ 3) از آغاز انقلاب اسلامی تاكنون

شاید یكی از دلایلی كه این روزنامه توانست زمانی طولانی و مستمری را پایدار بماند اتخاذ روش میانه‌روی در اطلاع‌رسانی و عدم جهت‌گیری خاص در انتشار اخبارش بود.

البته روش و خط‌مشی این روزنامه مورد انتقاد بسیاری از روزنامه‌ها با جناح‌بندی‌های مختلف قرار گرفت. چنان‌كه روزنامه‌های چپ و تندرو در ادوار مختلف تاریخی سیاست‌های اتخاذ ‌شدة مطبوعاتی این روزنامه را شدیداً به باد انتقاد می‌گرفتند.

این روزنامه به علت خط‌مشی كه داشت نسبت به سایر روزنامه‌ها و مطبوعات كشور كمتر مورد ارعاب و تهدید جدی كه دیگران با آن درگیر بودند، قرار گرفت. البته باید خاطر نشان كرد كه این روزنامه نیز سنوات مختلف برای مدتی كوتاه مانند دیگر روزنامه‌ها توقیف شد. چنان‌چه در 1307ش به علت درج ابلاغیه دائر به مناسبات میان ایران و دولت تركیه كه انتشار و اشاعة آن مقتضی نبود، انتشار روزنامه از طرف ادارة نظمیه قدغن می‌شود. (اسناد مطبوعات، ص127).

تنها زمان نسبتاً طولانی توقیف این روزنامه، مصادف با وقایع 17 آذر 1321ش (در این روز در نتیجة نارضایتی مردم از كابینة قوام‌السلطنه و اختلاف موجود بین شاه و نخست‌وزیر، مردم شورش كردند، عده‌ای از دانشجویان دانشكدة حقوق در مجلس شورای ملی مجتمع شده و سپس عده‌ای از مردم به آنان پیوستند. در جریان این واقعه روزنامة اطلاعات 43 روز تعطیل شد. (روزنامة اطلاعات، 16 آذر 1321، ص1) و مدیر مسئول روزنامه دستگیر شد. شرح ماجرا و بازداشت كارمندان و حریق روزنامة اطلاعات توسط مسعودی در روزنامة اطلاعات، 30 دی 1321ش شرح داده است. البته لازم به ذكر است كه در همین زمان اغلب جراید كشور از چاپ و انتشار ممنوع شدند و فقط یك روزنامه از طرف دولت طبع و نشر می‌شد. (صدرهاشمی، ج1، ص203-206)

این روزنامه مطالبش را به سبكی جدید و خالی از هرگونه آرایش متن، و به شیوه‌ای ابداعی ارائه می‌كرد. چنانچه در شمارة دهم مصاحبه‌ای با مخبر وزیر فواید عامه مخبر‌السلطنه درج كرده كه به نظر می‌رسد این اولین مصاحبة این روزنامه باشد. زیرا تا قبل از آن سؤالات فرستاده می‌شد و افراد به آن پاسخ می‌دادند. (روزنامة اطلاعات، سال دوم، 1306).

اطلاعات اولین روزنامه‌ای بود كه نمایندگی‌هایی، در سراسر كشور در 1308ش ایجاد نمود. اولین اقدام و تجربه در شهرهای قزوین، قم، اراك انجام گرفت كه ابتدا نمایندگانی از تهران تعیین و سپس نماینده و خبرنگارانی را از داوطلبان و بومیان همان شهرها برگزید. دفاتر كوچكی در شهرها دایر كرد و بودجه‌ای برای تهیة وسایل، تلفن و لوازم‌التحریر در اختیارشان قرار داد تا مردم را به خواندن روزنامه ترغیب نمایند. البته موفق نبود، به همین سبب هیأتی از تهران مأمور شده تا برای چند روز در شهرستان‌ها مقیم گردند و طبقات مختلف مردم را به دفاتر نمایندگی دعوت كرده، شماره‌های مختلف روزنامه را برای مطالعه در اختیارشان قرار دهند. این امر با موفقیت همراه بود، (پیروزی لبخند، ص73-77).

با این‌كه خط‌مشی مدیر مسئول درج اخبار اقتصادی، ادبی، سیاسی و خبری بود، اما در ابتدا مطالب بسیار جدی منتشر می‌شد، به‌طوری كه اولویت و اهمیت خبر با نطق‌های طولانی نمایندگان مجلس و ریاست وزرا ـ بود، و اخبار اقتصادی ـ اجتماعی در درجة دوم اهمیت قرار داشتند، و حوادث نیز در آخرین مرحله درج می‌شد. به مرور این روزنامه از شكل سیاسی خشك و جدی اولیه‌اش بیرون آمد، و قسمت اعظم مطالب خود را به مسائل اقتصادی‌ ـ اجتماعی و حتی مسائل روزانة مردم اختصاص داد. بنابراین طی سالیان متمادی خط‌مشی روزنامه نیز به تناسب تعدیل یافت و بیشتر جنبة اطلاع‌رسانی پیدا كرد. به این ترتیب مطالبی پیرامون مسائل اجتماعی از جمله قانون مهاجرت به ایران، بورس بروات، مسائل پیرامون تعویق حقوق كارمندان، اعلان‌های مناقصه و مزایده، ورزش، مسائل تاریخی، نمایشگاه‌ها، تصادفات، مسائل كشورهای دیگر اعم از اجتماعی ـ سیاسی ـ هنری ـ اقتصادی درج شده است. مسائل مربوط به اطباء، امراض و علاج آن مانند مالاریا، و همچنین اخباری دربارة اختلاس، ولگردی‌های شهر، اعدام دزدان، شكایت مردم از قیمت نان، انتخابات، بلدیة آبادان در روزنامه مشاهده می‌گردد و نیمی از مطالب روزنامه را نیز در برمی‌گرفت.

محل این روزنامه در ابتدا خیابان لاله‌زار، كوچة وثوق‌نظام بود، سپس به خیابان خیام منتقل شد. در حال حاضر این روزنامه به مدیر مسئولی سیدمحمود دعایی و در ساختمان جدید در خیابان میرداماد، خیابان نفت جنوبی همچنان به انتشار خود ادامه می‌دهد.

منابع:

اسناد مطبوعات. به كوشش كاوه بیات ـ مسعود كوهستانی‌نژاد، تهران: انتشارات سازمان اسناد ملی ایران.

نخبگان سیاسی ایران (از انقلاب مشروطیت تا انقلاب اسلامی). زهرا شجیعی. انتشارات سخن، تهران: 1372.

پیروزی لبخند. فرهاد مسعودی. انتشارات اطلاعات، تهران: 1354.

روزنامة اطلاعات، سال اول، شمارة 1، (19 تیر 1305/ 30 ذیحجه 1344)، تهران.

روزنامة اطلاعات، سال اول، ش2، ( 19 مردادماه 1305/ 2 صفر 1344).

روزنامة اطلاعات، سال اول، ش2، (19 مردادماه 1305/ 2 صفر 1344).

روزنامة اطلاعات، سال اول، 7 آبان 1305. همچنین رك: به سال‌های مختلف روزنامة اطلاعات.

روزنامة اطلاعات، 30 دی‌ماه 1321.

روزنامة اطلاعات، سال دوم 1306.

روزنامة اطلاعات، سال چهارم 1308.

روزنامة اطلاعات، سنوات 32-1320؛ 60-1350.

صدرهاشمی، محمد. تاریخ جراید و مجلات ایران. انتشارات كمال، اصفهان: 1363.

اسناد مطبوعات ایران (1332- 1320)، غلامرضا سلامی ـ محسن روستایی، سازمان اسناد ملی ایران، تهران: 1374. اسناد مطبوعات ایران (1332-1320). محسن روستایی ـ غلامرضا سلامی، جلدهای 2 و 3 و 4، سازمان اسناد ملی ایران، تهران: 1377.

اسنادی از مطبوعات و احزاب دورة رضاشاه. معاونت خدمات مدیریت و اطلاع‌رسانی دفتر رئیس جمهور، تهران: 1380.

سعاد پیرا