بندرعباس

بندرعباس، شهر، مركز شهرستان و مركز استان ساحلی هرمزگان، واقع در كرانه شمالی خلیج فارس در تنگه هرمز.

شهرستان بندرعباس، از شمال با شهرستان حاجی‌آباد، از شرق با شهرستان‌های دهبارز و میناب، از جنوب با شهرستان قشم (متشكل از 4 جزیره در تنگه هرمز)، از شرق با شهرستان بندر لنگه و نیز با شهرستان لار از استان فارس همسایه است. این شهرستان طبق آخرین تغییرات تقسیمات كشوری دارای 2 شهر و 4 بخش است.

شهر بندرعباس، با مختصات جغرافیایی "00 '17  ْ56 طول شرقی و"00' 11 ْ27 عرض شمالی، با ارتفاع 10 متر از سطح دریا2 و در فاصله 1283 كیلومتری تهران واقع است.3

هوای بندرعباس در تابستان گرم و مرطوب است و گرمای آن حداكثر به 49 درجه بالای صفر می‌رسد.4 كوه گِنو به بلندی 2347 متر در شمال غربی بندرعباس واقع شده5 و چشمه آب گرم آن در قسمت شرقی كوه یكی از جاذبه‌های طبیعی این كوه است.6

بندرعباس با نام‌های كمیرون، گامرون، گمبرو، گمبرون، گمبرویا، هارموزیا، (بندر) هرموز، هرمیزاد7 و... به دلیل موقعیت جغرافیایی خود، دارای پیشینه‌ای پر ماجرا است. در حدود العالم در دو جا از هرموز یاد شده است: «و اندر ناحیت كرمان هیچ رود بزرگ نیست و نه دریا مگر دریاء اعظم و یكی ‌رود است خرد مقدار ده آسیا آبست از حدود جیرفت بگشاید و تیز همی ‌رود و بیشتر بكار شود اندر گرمسیر كرمان و باقی‌ بنزدیكی هرموز بدریاء اعظم افتد».8 و دیگر: «هرموز بر نیم فرسنگی دریاء اعظم است، جایی سخت گرم است و بارگه كرمان است».9

حمدالله مستوفی نیز در این باره می‌نویسد: «هرموز از اقلیم دوم است... كه بر ساحل بحر فارس افتاده است و به غایت گرمسیر... در هرموز نخل و نیشكر بسیار است، حقوق دیوانیش كه بر سبیل خراج به ایران می‌دهند و داخل كرمان است شش تومان می‌باشد».10

لسترنج درباره تاریخ شهر می‌نویسد: «ابن‌ خردادبه در اواسط قرن نهم از جزیره‌ای نزدیك به هرموز موسوم به ارموز نام برده كه حمدالله مستوفی آن را «ارموص» نوشته و بدون شك همانست كه به جزیره جرون معروف شده است؛ زیرا در آغاز قرن هشتم، و مطابق یكی از مراجع در 715، سلطان هرموز شهری را كه در كنار دریا بود برای این‌كه دزدان آن را پیوسته مورد تاخت و تاز قرار می‌دادند، ترك كرد و هرموز نو را در جزیره‌ای كه از آن اسم بردیم و به جزیره جرون یا زورن معروف است و تا كناره دریا یك فرسخ مسافت دارد، بنا نمود».11

وی سپس می‌افزاید: «در پایان قرن هشتم سپاهیان امیر تیمور به شهرهای ساحلی نزدیك هرموز كهنه یورش آوردند و هفت قلعه را در آن‌جا تسخیر كرده همه را سوزانیدند و محافظین آن قلاع به جزیره جرون گریختند...».12 و بالآخره این‌كه «در 920ق مطابق 1514م پرتغالی‌ها تحت فرماندهی آلبوكرك [1]جزیره هرموز را كه به ارمز معروف بود، متصرف گردیدند و بندری كه پرتغالی‌ها به آن وارد شدند به گمبرون[2] موسوم گردید و همانجاست كه یك قرن بعد شاه عباس آن را بندرعباس نام گذارد...».13 امامقلی‌خان در 1031ق/1622م، این شهر را تصرف و در پس اخراج پرتغالی‌ها از هرمز، دستور بنا یا مرمت و گسترش شهر جدیدی را صادر كرد كه به نام شاه عباس اول صفوی، عباسی خوانده می‌شد.14

بندرعباسی كه به تدریج بندرعباس نام گرفت، دارای حصار و چندین دروازه بود و به منظور برقراری امنیت راه‌های تجاری به وسیله چندین قلعه محافظت می‌شد. این شهر پس از سقوط صفویان، دچار ركود شد و رونق گذشته خود را از دست داد و تا آنجا كه در 1793م این شهر با باریكه‌ای از ساحل به طول 150 كم  به سلطان عمان واگذار شد و در 1868م دوباره تحت حاكمیت ایران قرار گرفت.15 بندرعباس در 1346ش  به عنوان مركز استان جدید «بنادر و جزایر و سواحل خلیج فارس و دریای عمان» كه بعدها  به «هرمزگان» تغییر نام یافت، انتخاب گردید16 و در حال حاضر با فرودگاه و راه‌های ارتباطی متعدد شوسه و نیز راه آهن با نقاط مختلف كشور، از جمله با كشورهای آسیای مركزی مرتبط شده است. گسترش اسكله و تأسیسات بندری، احداث مراكز آموزشی و سیاحتی و سرمایه‌گذاری در تأسیسات صنعتی و تولیدی و توجه به سایر آثار توسعه شهری، در حال حاضر بندرعباس را به صورت یكی از بنادر مهم و دروازه پر رفت و آمد ارتباطی ایران با جهان در آورده است. شواهد موجود حكایت از دیرینگی تمدن آریایی در هرمزگان دارد، امّا بیشتر آثار بر جای مانده مربوط به عصر صفویان  و خروج پرتغالی‌ها از منطقه است كه از میان آن‌ها می‌توان به مجموعه بنای بركه‌ها، معبد هندوها، مسجدگله‌داری، مسجد جامع دلگشا، عمارت كلاه‌فرنگی در كنار اسكله قدیم و... اشاره كرد.17

جمعیت بندرعباس در سرشماری 1375ش، تعداد 273578 تن بود كه در 1384ش طبق برآورد انجام شده به 315075 تن رسیده است.18

مآخذ:

1.    

2.     جعفری، عباس. گیتاشناسی ایران. ج 3، دایره‌المعارف جغرافیایی ایران، چ 1، تهران: گیتاشناسی، 1379، ص 199.

3.    سازمان حمل و نقل و پایانه‌های كشور (وزارت راه و ترابری). اطلس جاده‌های ایران (ویرایش دوم). تهران: همشهری، 1380، ص 134.

4.    سازمان هواشناسی استان هرمزگان. گزارش تفصیلی وضع هوا. بندرعباس: 1382، ص 7.

5.     جعفری، عباس. گیتاشناسی ایران. ج 1، كوه‌ها و كوه‌نامه ایران، چ 2، تهران: گیتاشناسی، 1379، ص 481 و 587.

6.    سازمان پژوهش‌ و برنامه‌ریزی آموزشی. جغرافیای استان هرمزگان. چ 4، تهران: شركت چاپ و نشر كتا‌ب‌های درسی ایران، 1382، ص24.

7.     چكنگی، علیرضا. فرهنگنامه تطبیقی نام‌های قدیم و جدید مكان‌های جغرافیایی ایران و نواحی مجاور. چ 1، مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی، 1378، ص 178.

8.     حدودالعالم من المشرق الی المغرب. به كوشش منوچهر ستوده. تهران: طهوری، 1362، ص 44.

9.    همان. ص127.

10.  مستوفی، حمدالله. نزههالقلوب. به كوشش گای لسترنج، لیدن: بریل، 1333ق/1915م، ص 141.

11.  لسترنج، گای. جغرافیای تاریخی سرزمین‌های خلافت شرقی. ترجمه محمود عرفان. چ 6، تهران: شركت انتشارات علمی و فرهنگی، 1383، ص 341؛

Lestrange, G. The Lands of the Eastern Caliphate. Cambridge: University Press, 1905, P. 319.

12.  همان. ص342؛ Ibid.

13.  همانجا؛ Ibid.

14.  اسكندربیك منشی. عالم‌آرای عباسی. تهران: چاپ گلشن، 1350، ج2، ص980.

15.  بیات، عزیزالله. كلیات جغرافیای طبیعی و تاریخی ایران. چ 1، تهران: امیركبیر، 1367، ص 379-380.

16.  امیراحمدیان، بهرام. تقسیمات كشوری (مجموعه از ایران چه می‌دانم؟/47). تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1383، ص99.

17.  جغرافیای استان هرمزگان. ص 70-72.

18.  مركز آمار ایران. بازسازی و برآورد جمعیت شهرستان‌های كشور. تهران: مركز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1382، ص 231-232.

غلامرضا زعیمی

---

[1].  Albuquerque

[2]. Gambroon