البرز
البرز، مهمترین واحد كوهستانی شمال كشور است كه با درههای عمیق و قلههای بسیار مرتفع به صورت قوسی عظیم با جهت باختری- خاوری فلات مركزی ایران را از دریای خرز جدا میسازد و مانع ورود بادهای باران آور به داخل فلات میشود. این دیواره مرتفع در تقسیمبندی كوههای ایران، در قسمت كوههای شمالی جای میگیرد كه بخشی از چینخوردگیهای بزرگ آلپ و هیمالیا هستند. این رشته كوهها از آرارات در تركیه شروع شده و پس از عبور از سواحل جنوبی دریای خزر و خراسان شمالی با طول تقریبی 1800 كم به كوههای هندوكش در افغانستان میپیوندد[۱].
البرز سلسله كوهستان بزرگی در شمال ایران است با طول 950 و عرض بین 25 تا 110 كم در نقاط مختلف كه مجموعاً 51500 كمـ از سطح ایران را پوشانده است. این كوهستان از رسوبات دورانهای اول تا سوم زمینشناسی و طی حركاتی در دوران چهارم پدید آمده است[۲].
بلندترین قله البرز كه بلندترین قله ایران نیز هست، دماوند نام دارد كه دارای 5671 متر ارتفاع و پس از آن، علمكوه و تخت سلیمان، سردشت، خلنو و گرمابسر، به ارتفاع 4650، 46643، 4378، 4375، 4220 از قلههای مرتفع البرز هستند كه بیشتر روزهای سال پوشیده از برف و منبع تأمینكننده آب برای روستاها و مزارع پای كوه هستند[۳]. واحد كوهستانی البرز را، در مسیر خود از غرب به شرق، میتوان به سه قسمت تقسیم كرد و هر قسمت را با توجه به ویژگیهای ساختاری، آب و هوا و پوشش گیاهی آن مورد مطالعه قرار داد.
قسمت غربی البرز از رودخانه آستارا شروع شده و به دره سفید رود ختم میشود. قسمت مركزی البرز از دره سفید رود شروع شده و تا رودخانه فیروزكوه و رودخانه تالار امتداد مییابد. و بالاخره قسمت شرقی البرز از رودخانه فیروزكوه و رودخانه تالار شروع شده و تا رودخانه گرگان ادامه داشته و دارای مشخصات زیر هستند: البرز غربی دارای 270 كم طول و بلندترین قله آن به نام آقداغ دارای 3303 متر ارتفاع است. عرض كوهستان البرز غربی كه رشته كوههای طوالش نیز نامیده میشود درنواحی شمال 30 كم، در بخشهای مركزی حدود 60 كم و در قسمتهای خاوری كه به دره سفیدرود ختم میشود، حدود 110 كم است.
البرز مركزی دارای 330 كم طول و دارای عرض متوسط 85 كم است. البرز مركزی نسبت به دو قسمت دیگر البرز (غربی و شرقی) دارای دو ویژگی عمده است. نخست اینكه مرتفعترین كوههای سلسله جبال البرز و دیگر اینكه پر آبترین و بیشتر رودخانهها در همین قسمت از البرز قرار دارد. این جریانهای آبی به ویژه كرج و جاجرود كه به سوی جبهه جنوبی البرز جریان داشته و رسوبات حاصلخیزی را از خود بر جای گذاشتهاند، خود موجب ایجاد مدنیت و آبادانی در این قسمت از البرز شدهاند[۴].
البرز خاوری در باریكترین قسمت خود، دارای 25 كیلومتر عرض است و ارتفاعات در جهت شرق به تدریج كاهش یافته و غالباً كمتر از 3500 متر هستند. بلندترین قله البرز خاوری، شاهوار نام دارد كه در 25 كیلومتری شمال باختری شاهرود واقع شده و دارای 3945 ارتفاع است[۵].
از كوه البرز در برخی منابع با نامهای «پارشهور»، «ورنه»، «هرایتی برز» یاد شده است[۶]. در متون جغرافیایی قدیم، از جمله در حدود العالم و البدان و برخی دیگر نامی از البرز برده نشده و غالباً از اسامی قلههای آن نظیر دنباوند و یا دماوند استفاده كردهاند[۷][۸]. شاید تنها حمدالله مستوفی باشد كه در كتاب خود مشخصاً نام البرز را به كار برده است[۹].
نیز نگاه کنید به
مآخذ
- ↑ اطلس زمينشناسي (اطلس ملّي ايران). نگارش دوم، چ1، تهران: 1382، سازمان نقشهبرداري كشور (سازمان مديريت و برنامهريزي كشور)، ص1-2.
- ↑ جعفری، عباس. گيتاشناسی ايران. ج1. كوهها و كوهنامه ايران. چ2، تهران: 1379، گيتاشناسی، ص67.
- ↑ جعفری، عباس. گيتاشناسی ايران. ج1. كوهها و كوهنامه ايران. چ2، تهران: 1379، گيتاشناسی، ص67و72.
- ↑ تكميلهمايون، ناصر. تاريخ اجتماعی و فرهنگی تهران. ج1، تهران: 1377، دفتر پژوهشهای فرهنگی، ص111-109.
- ↑ جعفری، عباس. گيتاشناسی ايران. ج1. كوهها و كوهنامه ايران. چ2، تهران: 1379، گيتاشناسی، ص73.
- ↑ چكنگی، عليرضا. فرهنگنامه تطبيقی نامهای قديم و جديد مكانهای جغرافيايی ايران و نواحی مجاور. چ1، مشهد: 1378، آستان قدس رضوی (بنياد پژوهشهاي اسلامی)، ص242.
- ↑ حدود العالم من المشرق الی المغرب. به كوشش دكتر منوچهر ستوده، تهران: 1362، طهوری، ص147.
- ↑ لسترنج،گای. جغرافيای تاريخی سرزمينهای خلافت شرقی. ترجمه محمود عرفان، چ6، تهران: 1383، شركت انتشارات علمی و فرهنگی، ص393 (زيرنويس2).
- ↑ مستوفی قزوينی، حمدالله. نزهه القلوب. به تصحيح و تحشيه دكتر محمّد دبيرسياقی، چ1، قزوين: 1381، حديث امروز، ص142.
منبع اصلی
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،
نویسنده مقاله
غلامحسین تکمیل همایون