آذربایجانی

آذربایجانی/ Pazærbayjanι/، از گروه اغوز شاخه ترکیک خانواده آلتایی است. در گذشته اغوز به ترکی ترکیه، آذربایجانی و ترکمنی تقسیم می‌شد، اما تحقیقات جدید تا حدی این طرح ساده را تغییر داده است.² امروزه شاید بتوان ترکی ترکیه، آذربایجانی، افشاری، ترکی خراسانی و ترکمنی را در این گروه از هم متمایز کرد.³ آذربایجانی خود شامل گروه‌های مختلفی است: شرقی، غربی، شمالی، جنوبی، مرکزی، شمال عراق، شمال غربی ایران و جنوب شرقی دریای خزر.⁴ می‌توان آناتولیایی شرقی، قشقایی، اینالّو، سُنقری، گونه‌های جنوب قم و افشاری کابل را نیز به این گروه‌ها افزود.⁵ با این حال طبقه‌بندی‌های دیگری نیز از گونه‌های آذربایجانی ارائه شده است.⁶ پیش از گسترش زبان ترکی در آذربایجان، زبان آذری ـ که از زبان‌های ایرانی غربی بود ـ در آن منطقه رواج داشت.⁷ در زمان سلجوقیان ترک زبان (12و 11م/ 6و5ق) قبایل ترک زبان به نواحی شمال غربی فلات ایران و آذربایجان نیز سرازیر شدند و جریان برخورد و اختلاط زبان‌های ترکی با لهجه‌های محلی آذربایجان جنوبی آغاز گشت.⁸ شمار ساکنان ترک زبان آذربایجان ـ به ویژه با هجوم مغول ـ افزایش یافت⁹ و سرانجام در اواخر سده 17م/ 11ق جای زبان آذری را در اکثر مناطق گرفت.¹⁰ امروزه آذربایجانی زبان مادری مردم آذربایجان و سایر نقاط ترک زبان ایران (غیر از ترکمن‌ها) است.¹¹ علاوه بر آذربایجان شرقی و غربی، گونه‌های آذربایجانی در اکثر استان‌های ایران به ویژه اردبیل، زنجان، قزوین و همدان دیده می‌شوند.¹² آمار متفاوتی از کل گویشوران گونه‌های آذربایجانی در ایران در دست است. این رقم حداکثر تا 3/1 کل جمعیت ایران نیز ثبت شده است.¹³ این زبان در گذشته به خط عربی نوشته می‌‌شد، از 1925 در جمهوری آذربایجان الفبای لاتینی مطرح شد و مورد استفاده قرار گرفت¹⁴ و در 1939 الفبای سیریلی جانشین آن شد. در حال حاضر، در ترکیه از خط لاتینی و در ایران از خط عربی استفاده می‌شود.¹⁵ به نظر می‌رسد به دلایلی مانند تعداد بیشتر واکه‌های آذربایجانی نسبت به فارسی، نمی‌توان قواعد تقریباً منظمی برای نگارش این زبان با الفبای فارسی ارائه نمود.¹⁶ با این وجود نشر کتاب و مجله آذربایجانی درباره زبان و ادبیات این زبان در ایران؛ در دو سه دهه اخیر رشد قابل توجهی داشته است.¹⁷ از جمله تفاوت‌های عمده میان گویش‌های آذربایجانی شمالی و آذربایجانی جنوبی، واژه‌های دخیل است: این زبان در شمال بیشتر تحت تأثیر روسی و در جنوب تحت تأثیر فارسی و عربی بوده است.¹⁸ این تأثیرات در سطوح دیگر زبان ـ مانند کاهش بسامد رخداد هماهنگی واکه‌ای در واژه‌های آذربایجانی در ایران که در سطح واجی رخ داده است ـ نیز قابل ملاحظه است.¹⁹ بخش قابل ملاحظه‌ای از ویژگی‌‌های زبان آذربایجانی با سایر زبان‌های ترکی مُشترک است (نک. ترکی). تفاوت‌ آواهای آذربایجانی و فارسی در نظام واکه‌ای نسبت به نظام همخوانی محسوس‌تر است، به گونه‌ای که این زبان و ترکی خراسانی هر یک 9 واکه، فارسی معیار 6 واکه ساده²⁰ و ترکی استانبولی 8 واکه دارند.²¹ آذربایجانی مانند فارسی ـ و مغایر با ترکی معاصر (ترکی استانبولی)‌ ـ دارای همخوان سایشی [] است.²² برخی از پیشوندها و پسوندهای زبان‌های ایرانی در ساخت واژگان آذربایجانی یافت می‌شوند، -baz در /qušbaz/ = کفترباز از آن جمله است.²³ عناصر ایرانی در آذربایجانی به ویژه در سطح واژگان متنوع است که برخی از آن‌ها در ترکی حذف شده و یا به ندرت به کار می‌روند، مانند /ĵavan/ = جوان و /bar/= میوه.²⁴ از طرف دیگر بسیاری از واژه‌های آذربایجانی نیز وارد فارسی (و بیشتر از آن وارد کردی) شده است، چرا که از سده 16م عمدتاً حکمرانان و سربازان آذربایجانی زبان بر ایران حکومت می‌کردند. این واژه‌ها غالباً در حوزه‌های حکومت، لقب‌ها و امور جنگ هستند.²⁵ تأثیر زبان‌های ایرانی بر نحو آذربایجانی به ویژه در ساخت جملات پیچیده و به خصوص در گفتار افراد تحصیل‌ کرده آشکار است.²⁶ بیشتر این ویژگی‌ها در ترکی عثمانی با بسامد قابل توجهی استفاده می‌شده، اما امروزه غالباً کنار گذاشته شده است.²⁷ چندین حرف ربط یا قیدهای ربطی که منشاء فارسی دارند، حتی در آذربایجانی معیار استفاده می‌شوند، مانند /Rægær/= اگر، /čunki/ = برای اینکه، چونکه.²⁸ به علت تبادل فرهنگی ناچیز میان جمهوری آذربایجان و آذربایجان ایران، فهم متقابل افراد این دو بخش رو به کاهش است.²⁹ آذربایجانی از نظر گستره افعال از زبان‌های بسیار غنی محسوب می‌شود و از نظر باقاعده بودن افعال، یکی از قانونمندترین زبان‌هاست.³⁰ فعل در این زبان دارای جهت، وجه، زمان دستوری و صورت‌های بی‌زمان است.³¹ میان آذربایجانی و سایر زبان‌های ترکیک، تفاوت قابل ملاحظه‌ای در سایر مُشخصه‌های برجسته زبانی مانند توالی کلمات در جمله (فاعل ـ مفعول ـ فعل) دیده نمی‌شود.³²

نک. ترکی.

مآخذ

2. .Doerfer. G. "Azeri (Ādarī) Turkish" Encyclopeadia Iranica. ed. Ehsan Yarshater, NEW YORK: Routledge & kegan paul lnc. (1988), vol III, fascicle 3, p 245
3. همانجا.
4. .Doerfer. G. "Azeri (Ādarī) Turkish" Encyclopeadia Iranica. ed. Ehsan Yarshater, NEW YORK: Routledge & kegan paul lnc. (1988), vol III, fascicle 3, p 246
5. همانجا.
6. Caferoğlu. A. "Azeri, a Turkish dialect", The Encyclopeadia of  Islam. Leiden: E. J. Brill, (1986), vol I, p. 192.
7. رضایی‌ باغ‌بیدی، حسن. «زبان‌های غیر ایرانی»، دایرهالمعارف بزرگ اسلامی. زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، تهران: مرکز دایرهالمعارف بزرگ اسلامی، 1380، ج10، ص552.
8. اُرانسکی، ای. م. مقدمه فقه‌اللغه ایرانی. ترجمه کریم کشاورز، تهران: انتشارات پیام، 1379، ص240، و کسروی‌تبریزی، احمد. آذری یا زبان باستان آذربایگان. تهران: مطبعه شوروی، 1304، ص13.
9. اُرانسکی، ای. م. مقدمه فقه اللغه ایرانی. ص240.
10. رضایی باغ‌بیدی، حسن. «زبان‌های غیرایرانی». ص552.
11. هیئت، جواد. سیری در تاریخ و لهجه‌های ترکی. تهران: نشر نو، 1365، ص305.
12. هیئت، جواد. سیری در تاریخ و لهجه‌های ترکی. تهران: نشر نو، 1365، ص310- 305.
13. www.Ethnologue.Com/ "Azerbaijani, South: a language of  Iran. و هیئت، جواد. سیری در تاریخ زبان و لهجه‌های ترکی. ص305.
14. Doerfer, G, "Azeri (Ādarī) Turkish, p. 246.
15. همانجا.
16. فرزانه، محمدعلی. مبانی دستور زبان آذربایجان. ص17.
17. هئیت، جواد. «تحول زبان آذربایجانی و هویت آن»، وارلیق. س25، 1382، ش1-128، ص94.
18. هئیت، جواد. سیری در تاریخ زبان و لهجه‌های ترکی. ص313.
19. Johanson. L, "Iranian Elements in Azeri Turkish", Encyclopeadia Iranica. ed. Ehsan Yarshater", New York: Routledge & kenan paul lnc. 1988, vol III, fascicle 3, p. 249.
20. فرزانه، محمدعلی. «بررسی و نقد کتاب دستور تطبیقی ترکی و فارسی»، وارلیق. س26، 1383، ش135- 134، ص111. و Doerfer. G. "Azeri (Ādarī) Turkish". P. 246.
21. Kornfilt, J, "Turkish", International Encyclopedia of Linguistics, ed. W. Bright, New York: OUP, 1992, vol 4, p. 191.
22. Johanson. L, "Iranian Elements in Azeri Turkish". P. 249.
23. همانجا.
24. همان، ص250.
25. Doerfer. G. "Azeri (Ādarī) Turkish". P. 246.
26. Johanson. L, "Iranian Elements in Azeri Turkish". P. 250.
27. همانجا.
28. همانجا.
29. همانجا.
30. فرزانه، محمدعلی. «بررسی و نقد کتاب دستور تطبیقی ترکی و فارسی».  ص115.
31. Campbell. G. L. "Azerbaijani". Compendium of the world's Languages. London: Routledge. (2000), 2nd ed. Vol I, p 165.
32. Kornfilt, J, "Turkish and the Turkic Languages, "The world's Major Languages. B. Comrie (ed) London & New York: Routledge. 1989, p. 619.

فرزین فهیم‌نیا