اهل هوا

اهل هوا، افرادیکه بنا بر باور ساحل‌نشینان جنوب ایران به تسخیر بادهایبیماریزا درامده و با رام شدن بادها از گزندشان رها شده‌اند.

در فرهنگ اسلامی، برداشتی کم و بیش مشابه جنّ دربارهباد وجود دارد. مجلسیباد را کنایه از جن گرفته و ان را باد ـ جن نامیده و بیماریریح الصبیان، یا باد کودکان (= ام صبیان^*) را در اثر باد ـ جن دانسته است. ساحل نشینان میگویند هر بادی جنّیدارد که با ان به درون جسم ادمیزادگان میرود و انها را تسخیر و «هوایی» می کند. شخص «بادْ زده» (قس: جن زده) یا مُسَخَّر باد اختیارش را از دست میدهد و به بیماری«دیو باد»، جنون و دیوانگی دچار میشود و در تمام عمر به صورت مَرکب (فَرَس) بادهایرام شده در درون خود و میانجیو وسیلهارتباطیبا انها در میاید. مادام که اهل هوا از این بادها فرمان میبرند و خواسته‌ها و نیازهایشان را برآورده میکنند، از گزند و ازارشان در امانند.

اهل هوا میگویند بیشتر بادها، از جمله بادهایموسوم به زار، از سواحل آفریقای سیاه، هند، و شمار اندکی از عربستان و جزایر دیگر به ایران امده‌اند. مردم بلوچ بادها را به بادهایمهاجر افریقاییو بادهای بومی بلوچستان تقسیم میکنند. همچنین بادها را به دو دسته مسلمان بینا و صالح بیزیان و کافر کور و ناصالح زیانکار تقسیم کرده‌اند. میان بادهای مسلمانِ مشهور به بادهای مشایخ پیوندی روحانی با گروه‌های قومی و اجتماعی جامعه برقرار است.

بادهای مشایخ ارواح شیوخ و پیران عابد و زاهدیهستند که میان قوم خود منزلت و اعتبار قدسیانه داشته‌اند. امروزه قدمگاه‌های^* این مشایخ زیارتگاه بیماران بادزده و حاجتمندان است.

جن ـ بادها طالب کالبد ادم‌های پریشان و خسته‌جان هستند و بیشتر در فضاهای اکنده از وحشت و اضطراب و در عرصه‌های فقر و بیکاری و میان سیاه پوستان مهاجر و لایه‌های فرودست عمل میکنند.

نشانه‌هایبادزدگی بنا بر نوع باد فرق میکند. مثلاً باد «مَتوری» بیشتر با حمله قلبی و «بُو مَریم» با کمردرد و خونریزی رحم زنان بروز میکند. از دیدگاه روان‌شناسی، برخیاز علامت‌های جن‌زدگی، نشانه‌هاییاز جنون یا طبیعت هیستریایی[Hysterical nature]دارد و صورت‌هاییاز واکنش‌های روانی بیمار را در برابر فشارها و تنش‌های ناشی از وضعیت اجتماعی جامعه نشان میدهد.

در میان اهل هوا گروهی مرد و زن که به «بابا» و «ماما» مشهورند، باد درمانی میکنند. بیشتر بابا ـ ماماها از نسل مهاجران سیاه افریقایی، و یا دورگه هستند. هر بادی بابا ـ مامای خاص خود را دارد که به نام همان باد خوانده میشود، مانند بابا یا مامازار و بابا یا مامانوبان.

اهل هوا در چارچوب یک نظام اعتقادی ابتدایی طبیعت و علل بروز بیماریبادزدگیو اسباب و راه‌های درمان ان را پیش‌بینیکرده‌اند. به پنداشت انان، پزشک و دارو و دعا و طلسم نمیتوانند این بیمارها را درمان کنند. چارهدرمان انها به دست بابا ـ ماماها است.

جن‌زدایی[Exorcism]عموماً به دو صورت پایا [Permanent Exorcism]و گَشْتاری[Transformational Exorcism]انجام میگیرد. در جن‌زدایی پایا، بیمار جن‌زده کاملاً شفا مییابد و به حالت عادیخود باز میگردد، لیکن در جن‌زدایی گشتاری، دگرگونی اشکاری در بیمار رخ میدهد و هویت او را تغییر میدهد. اهل هوا همه از گروه جن ـ بادزُدگان گشتاری، یا استحاله یافته هستند که پس از اجرایمراسم جن‌زدایی رویانها، هویت تازه یافته و به جرگه اهل هوا و جن ـ بادزُدایان پیوسته‌اند.

جادوپزشکان اهل هوا برایرهانیدن بیمار از ازار جن ـ باد «مجلس بازی» برپا میدارند و در 3 مرحله: در حجاب نگهداشتن بیمار، احضار جن ـ باد، و تسخیر باد و پائین اوردن ان از مرکب، بیمار را ازاد میکنند. بابا ـ ماماها معمولاً با شیوهبمباران حسی[Sensory Bombardment  ]، یعنیتحریک با محرّک‌هایبیرونیبیماران بادزده را به هیجان و حالت جذبه درمیاورند و او را از چنگال جن ـ باد رها میسازند. در مجلس بازیهر باد، که زنان و مردان با هم شرکت میکنند، طبل و دهل و ساز مخصوص همان باد را به کار میبرند.

بادها برایپائین امدن از مرکب خود توقعات و خواسته‌هاییدارند که انها را به دو صورت از زبان بابا ـ ماماها بیان میکنند. گرفتن مجلس، انداختن سفره، ریختن خون قربانی از خواسته‌های عمومی؛ و لباس‌هایحریر، خیزران، خلخال طلا و شال گردن از خواسته‌های خصوصی انها به شمار میروند.

رعایت برخی مطهرات و محرّمات برایاعضای جرگه اهل هوا بایسته است. پوشیدن لباس سفید و پاکیزه، شست‌وشوی مرتب خود و عطراگین کردن بدن از جمله شایست‌ها؛ دست زدن به مرده انسان و حیوان و نجاسات، پوشیدن جامه الوده، اشامیدن باده، نزدیکی کردن با نامحرم از جمله ناشایست‌ها به شمار میروند. به کار نبستن انها خشم جن ـ بادها را برمیانگیزاند و انها را به ازار رساندن و رنجاندن مرکب‌های خود وامیدارد.

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

علی بلوکباشی

تلخیص: بلوکباشی، علی. «اهل هوا»، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی. تهران: 1380، 10/478-481؛ همو. «هویت‌سازیاجتماعیاز راه بادزُدایی»، نامه انسان‌شناسی. ش 1 (بهار و تابستان 1381)، ص 34-43.