قشقایی

قشقایی/qæšqayi/، از گویش‌های آذربایجانی^[۱]^[۲] گروه اغوز شاخه ترکیک از خانواده زبان‌های آلتایی^[۳]. برخی آن را از گویش‌های ترکی افشاری می‌دانند^[۴] و نه آذربایجانی^[۵]. به نظر می‌رسد گویش طایفه قلیچ، شاخه‌ای از ایل قشقایی از سایر گویش‌های مرتبط، متفاوت باشد^[۶]. کلمه «قشقایی» ترکی است^[۷] و از ریشه «قاشقا» آمده که معانی مختلفی دارد. مثلاً «قاشقا آتلاری» یعنی اسب‌هایی با لکه سفید در پیشانی^[۸]. «قاش» به محل نگهداری اسب و گوسفند نیز گفته می‌شود و «قایی» به معنی غیر قابل فتح و محکم است و «قاشقایی» به معنای غیر قابل فتح است^[۸]. البته وجوه تسمیه دیگری نیز برای نام قشقایی ذکر شده است^[۹]^[۱۰]. از قدیمی‌ترین متون فارسی که نام قشقایی را به عنوان یک عشیره در بر دارد، کتاب جامع التواریخ حسنی تألیف تاج‌الدین حسن ابن شهاب یزدی حدود 855 تا 857ق / ؟م است^[۱۱]. در فارس علاوه بر قشقایی سه ایل ترک زبان دیگر یعنی اینالّو، بهارلو و نفر وجود دارد که با دو ایل عرب زبان^[۱۲] ـ و در برخی منابع با یک ایل فارس زبان به نام باصری و یک ایل عرب زبان^[۱۳] ـ ایلات خمسه فارس را تشکیل می‌دهند. قشقایی و خمسه از مهم‌ترین قبایل ترک زبان در استان فارس و جنوب غربی ایران هستند^[۱۴]^[۱۵]^[۱۶]. قشقایی‌ها در مقایسه با گونه‌هایی مانند اینالّو، بهارلو، مقدم، نفر، قجر، قره‌گزلو و شاهسونی بخش قابل توجهی از جمعیت ترک زبان ایران را شامل می‌شود^[۱]^[۱۷]. به عبارت دیگر احتمالاً پس از گویش‌ اصلی آذربایجانی، ترکمنی و ترکی خراسانی بیشترین گویشور ترک زبان را در ایران دارد^[۱۸]. قشقایی‌ها اصلاً ترک زبان هستند اما تعدادی از لُرها و لک‌ها نیز مانند تیره‌های بیگدلی و گشتاسبی با آنان آمیخته شده‌اند^[۱۹]. تاریخچه این ایل کاملاً روشن نیست و به درستی معلوم نشده که دقیقاً از چه زمانی و از کجا و بر اثر چه عواملی به فارس کوچ کرده‌اند^[۲۰]. اما تقریباً مسلم است که این ایل به طور یک جا و در یک زمان به صورت ایلی واحد و یکپارچه به فارس نیامده است^[۲۱]، بلکه به تدریج از گردهم آمدن تیره‌ها و طوایف ترک زبان ـ که ضرورتاً منشاء واحد هم نداشته‌اند ـ تشکیل شده است. این ایل احتمالاً در سده 11م/ 5ق با سلجوقیان به فارس آمده و البته قبل از آن مدتی هم در آذربایجان به سر برده‌اند، زیرا در بین آن‌ها تیره‌هایی مانند بیگدلی، افشار، بیات و قره‌گزلو وجود دارد^[۲۲]. امروزه ایل قشقایی از اتحاد حدود 200 تیره از ترک و لُر و کرد و عرب که همگی به ترکی سخن می‌گویند، تشکیل شده است^[۲۳]. در میان گونه‌های ترکی رایج در ایران، قشقایی و اینالّو به طور قابل ملاحظه‌ای تحت تأثیر فارسی بوده‌اند^[۲۴]. بسیاری از افراد قشقایی دو زبانه فارسی و قشقایی‌اند و به خوبی به فارسی سخن می‌گویند^[۱]^[۲۵]. ترکی قشقایی ضمن حفظ ویژگی‌های آذربایجانی و شباهت فراوان با آن،^[۸]^[۱] دارای بعضی خصوصیات ترکی آناتولی نیز هست؛ بنابراین تا حدی با آذربایجانی متفاوت شده است^[۸]. این تفاوت‌ها معمولاً در سطح واژگان یا آوایی است^[۲۶]. در قشقایی واکه کشیده وجود دارد^[۲۶] ولی هماهنگی واکه‌ای ضعیف عمل می‌کند. مثلاً کاربردِ /varimuš/ «بوده است» به جای / varimiš/.^[۱۲] این قوم از خط عربی ـ‌ فارسی رایج در ایران استفاده می‌کند^[۲۵]^[۱]. در میان قشقایی‌ها از دیرباز ادبیات شفاهی به ویژه اشعار غنایی رونق داشته است و گاه به رشته تحریر درآمده است^[۲۶]. اشعار عاشقانه، توصیف دلاوری‌ها و افسانه کوروغلی از مهم‌ترین اشعار این سرزمین است^[۱۰]. ابراهیم، حسینعلی بیگ‌بیات، علی شاهلو و یوسف علی بیک از مهم‌ترین شاعران قشقایی هستند^[۲۶].

نیز نگاه کنید به

تاتی

تالشی

ترکمنی

ترکی

آذربایجانی

شاهسوند

دری

تاجیکی

عربی

مآخذ

↑ ^۱٫۰ ^۱٫۱ ^۱٫۲ ^۱٫۳ ^۱٫۴ برگرفته از https://www.ethnologue.com/.
↑ Doerfer. G. "Azeri (Ādarī) Turkish" Encyclopeadia Iranica. ed. Ehsan Yarshater, NEW YORK: Routledge & kegan paul lnc. (1988) vol III, fascicle 3, p 246
↑ Campbell. G. L. "Turkic languages", Compendium of the world’s Languages. London: Routledge. (2000), 2nd ed. Vol II, p 1687.
↑ "Doerfer. G. "Azeri (Ādarī) Turkish" Encyclopeadia Iranica. ed. Ehsan Yarshater, NEW YORK: Routledge & kegan paul lnc. (1988) vol III, fascicle 3, p 245.
↑ Johanson. L, "Iranian Elements in Azeri Turkish", Encyclopeadia Iranica. ed. Ehsan Yarshater, New York: Routledg & kegan paul lnc. 1988, vol III, fascicle 3, p. 248.
↑ رضایی‌ باغ‌بیدی، حسن. «زبان‌های غیر ایرانی»، دایرهالمعارف بزرگ اسلامی. زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، تهران: مرکز دایرهالمعارف بزرگ اسلامی، 1380، ج10، ص552.
↑ دهخدا، علی‌اکبر. لغت‌نامه. تهران: مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران، 1373، ج11، ص15508 و معین، محمد. فرهنگ فارسی. تهران: مؤسسه انتشارات امیرکبیر، 1382، ج6، ص1465.
↑ ^۸٫۰ ^۸٫۱ ^۸٫۲ ^۸٫۳ هیئت، جواد. سیری در تاریخ زبان و لهجه‌های ترکی. تهران: نشر نو، 1365، ص321.
↑ پرهام، سیروس. «ایل قشقایی کی و از کجا به فارس آمده است؟، «ایلات و عشایر». تهران: آگاه، 1362، ص261و 247.
↑ ^۱۰٫۰ ^۱۰٫۱ Sumer, F. "kashkāy". Encyclopeadia of Islam, Leiden: Brill, 1978, vol IV, p. 706.
↑ افشار، ایرج. «کُنیه، لقب، نسبت عشایر و ذکر آن‌ها در متون فارسی»، ایلات و عشایر. تهران: آگاه، 1362، ص244.
↑ ^۱۲٫۰ ^۱۲٫۱ هیئت، جواد. سیری در تاریخ زبان و لهجه‌های ترکی. تهران: نشر نو، 1365، ص323.
↑ Lambton, A. K. S. "Īlāt", Encyclopeadia of Islam, Leiden: Brill. 1971, vol III, p. 1106.
↑ Oberling, p. "Ethnography" Encyclopeadia Iranica. New York: Bibliotheca persica press. 1999, vol IX, p. 360
↑ Ingham, B, "Iran: Language Situation", The Encyclopeadia of Language and Linguistics. Ed. R. E. Asher, Oxford: pergamon press, 1994, vol 4, p. 1773
↑ Asher, R. E. " Languages of South Asia from Iran to Bangladesh. Atlas of the world’s Languages. London: Routledge, 1994, p. 216
↑ Kornfilt, J. "Turkish", International Encyclopeadia of Linguistics, ed. W. Bright, New york: OUP, 1992, vol 4, p. 190
↑ Asher, R. E. " Languages of South Asia from Iran to Bangladesh. Atlas of the world’s Languages. London: Routledge, 1994, p. 205
↑ کیانی، منوچهر. کوچ با عشق شقایق. شیراز: کیان نشر، 1377، ص14؛ «ایل قشقایی کی و از کجا به فارس آمده است؟»، ایلات و عشایر. ص257.
↑ کیانی، منوچهر. کوچ با عشق شقایق. شیراز: کیان نشر، 1377، ص13؛ «ایل قشقایی کی و از کجا به فارس آمده است؟»، ایلات و عشایر. ص246.
↑ "Doerfer. G. "Azeri (Ādarī) Turkish" Encyclopeadia Iranica. ed. Ehsan Yarshater, NEW YORK: Routledge & kegan paul lnc. (1988) vol III, .fascicle 3, P. 360
↑ هیئت، جواد. سیری در تاریخ زبان و لهجه‌های ترکی. تهران: نشر نو، 1365، ص320.
↑ فیروزان، ت. «درباره ترکیب و سازمان ایلات و عشایر ایران»، ایلات و عشایر. تهران: آگاه، 1362، ص27.
↑ "Johanson. L, "Iranian Elements in Azeri Turkish", Encyclopeadia Iranica. ed. Ehsan Yarshater, New York: Routledg & kegan paul lnc. 1988, vol III, fascicle 3, pp. 248, 249
↑ ^۲۵٫۰ ^۲۵٫۱ برگرفته از https://www.Wikipedia.com
↑ ^۲۶٫۰ ^۲۶٫۱ ^۲۶٫۲ ^۲۶٫۳ هیئت، جواد. سیری در تاریخ زبان و لهجه‌های ترکی. تهران: نشر نو، 1365، ص322.

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

فرزین فهیم نیا

[:1-1] ۱٫۰ ^۱٫۱ ^۱٫۲ ^۱٫۳ ^۱٫۴ برگرفته از https://www.ethnologue.com/.

[2] Doerfer. G. "Azeri (Ādarī) Turkish" Encyclopeadia Iranica. ed. Ehsan Yarshater, NEW YORK: Routledge & kegan paul lnc. (1988) vol III, fascicle 3, p 246

[3] Campbell. G. L. "Turkic languages", Compendium of the world’s Languages. London: Routledge. (2000), 2nd ed. Vol II, p 1687.

[4] "Doerfer. G. "Azeri (Ādarī) Turkish" Encyclopeadia Iranica. ed. Ehsan Yarshater, NEW YORK: Routledge & kegan paul lnc. (1988) vol III, fascicle 3, p 245.

[5] Johanson. L, "Iranian Elements in Azeri Turkish", Encyclopeadia Iranica. ed. Ehsan Yarshater, New York: Routledg & kegan paul lnc. 1988, vol III, fascicle 3, p. 248.

[6] رضایی‌ باغ‌بیدی، حسن. «زبان‌های غیر ایرانی»، دایرهالمعارف بزرگ اسلامی. زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، تهران: مرکز دایرهالمعارف بزرگ اسلامی، 1380، ج10، ص552.

[7] دهخدا، علی‌اکبر. لغت‌نامه. تهران: مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران، 1373، ج11، ص15508 و معین، محمد. فرهنگ فارسی. تهران: مؤسسه انتشارات امیرکبیر، 1382، ج6، ص1465.

[:0-8] ۸٫۰ ^۸٫۱ ^۸٫۲ ^۸٫۳ هیئت، جواد. سیری در تاریخ زبان و لهجه‌های ترکی. تهران: نشر نو، 1365، ص321.

[9] پرهام، سیروس. «ایل قشقایی کی و از کجا به فارس آمده است؟، «ایلات و عشایر». تهران: آگاه، 1362، ص261و 247.

[:2-10] ۱۰٫۰ ^۱۰٫۱ Sumer, F. "kashkāy". Encyclopeadia of Islam, Leiden: Brill, 1978, vol IV, p. 706.

[11] افشار، ایرج. «کُنیه، لقب، نسبت عشایر و ذکر آن‌ها در متون فارسی»، ایلات و عشایر. تهران: آگاه، 1362، ص244.

[:3-12] ۱۲٫۰ ^۱۲٫۱ هیئت، جواد. سیری در تاریخ زبان و لهجه‌های ترکی. تهران: نشر نو، 1365، ص323.

[13] Lambton, A. K. S. "Īlāt", Encyclopeadia of Islam, Leiden: Brill. 1971, vol III, p. 1106.

[14] Oberling, p. "Ethnography" Encyclopeadia Iranica. New York: Bibliotheca persica press. 1999, vol IX, p. 360

[15] Ingham, B, "Iran: Language Situation", The Encyclopeadia of Language and Linguistics. Ed. R. E. Asher, Oxford: pergamon press, 1994, vol 4, p. 1773

[16] Asher, R. E. " Languages of South Asia from Iran to Bangladesh. Atlas of the world’s Languages. London: Routledge, 1994, p. 216

[17] Kornfilt, J. "Turkish", International Encyclopeadia of Linguistics, ed. W. Bright, New york: OUP, 1992, vol 4, p. 190

[18] Asher, R. E. " Languages of South Asia from Iran to Bangladesh. Atlas of the world’s Languages. London: Routledge, 1994, p. 205

[19] کیانی، منوچهر. کوچ با عشق شقایق. شیراز: کیان نشر، 1377، ص14؛ «ایل قشقایی کی و از کجا به فارس آمده است؟»، ایلات و عشایر. ص257.

[20] کیانی، منوچهر. کوچ با عشق شقایق. شیراز: کیان نشر، 1377، ص13؛ «ایل قشقایی کی و از کجا به فارس آمده است؟»، ایلات و عشایر. ص246.

[21] "Doerfer. G. "Azeri (Ādarī) Turkish" Encyclopeadia Iranica. ed. Ehsan Yarshater, NEW YORK: Routledge & kegan paul lnc. (1988) vol III, .fascicle 3, P. 360

[22] هیئت، جواد. سیری در تاریخ زبان و لهجه‌های ترکی. تهران: نشر نو، 1365، ص320.

[23] فیروزان، ت. «درباره ترکیب و سازمان ایلات و عشایر ایران»، ایلات و عشایر. تهران: آگاه، 1362، ص27.

[24] "Johanson. L, "Iranian Elements in Azeri Turkish", Encyclopeadia Iranica. ed. Ehsan Yarshater, New York: Routledg & kegan paul lnc. 1988, vol III, fascicle 3, pp. 248, 249

[:4-25] ۲۵٫۰ ^۲۵٫۱ برگرفته از https://www.Wikipedia.com

[:5-26] ۲۶٫۰ ^۲۶٫۱ ^۲۶٫۲ ^۲۶٫۳ هیئت، جواد. سیری در تاریخ زبان و لهجه‌های ترکی. تهران: نشر نو، 1365، ص322.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

[۱۳]

[۱۴]

[۱۵]

[۱۶]

[۱۷]

[۱۸]

[۱۹]

[۲۰]

[۲۱]

[۲۲]

[۲۳]

[۲۴]

[۲۵]

[۲۶]