اهل هوا

اهل هوا، افرادیکه بنا بر باور ساحل‌نشینان جنوب ایران به تسخیر بادهای بیماریزا درامده و با رام شدن بادها از گزندشان رها شده‌اند. در فرهنگ اسلامی، برداشتی کم و بیش مشابه جنّ درباره باد وجود دارد. مجلسی باد را کنایه از جن گرفته و آن را باد ـ جن نامیده و بیماری ریح الصبیان، یا باد کودکان (= ام صبیان^*) را در اثر باد ـ جن دانسته است. ساحل نشینان می گویند هر بادی جنّی دارد که با آن به درون جسم آدمیزادگان میرود و آنها را تسخیر و «هوایی» می کند. شخص «بادْ زده» (قس: جن زده) یا مُسَخَّر باد اختیارش را از دست می دهد و به بیماری«دیو باد»، جنون و دیوانگی دچار می شود و در تمام عمر به صورت مَرکب (فَرَس) بادهای رام شده در درون خود و میانجی و وسیله ارتباطی با آنها در می آید. مادام که اهل هوا از این بادها فرمان می برند و خواسته‌ها و نیازهایشان را برآورده می کنند، از گزند و آزارشان در امانند.

اهل هوا می گویند بیشتر بادها، از جمله بادهای موسوم به زار، از سواحل آفریقای سیاه، هند، و شمار اندکی از عربستان و جزایر دیگر به ایران آمده‌اند. مردم بلوچ بادها را به بادهای مهاجر آفریقایی و بادهای بومی بلوچستان تقسیم می کنند. همچنین بادها را به دو دسته مسلمان بینا و صالح بیزیان و کافر کور و ناصالح زیانکار تقسیم کرده‌اند. میان بادهای مسلمانِ مشهور به بادهای مشایخ پیوندی روحانی با گروه‌های قومی و اجتماعی جامعه برقرار است. بادهای مشایخ ارواح شیوخ و پیران عابد و زاهدی هستند که میان قوم خود منزلت و اعتبار قدسیانه داشته‌اند. امروزه قدمگاه‌های^* این مشایخ زیارتگاه بیماران بادزده و حاجتمندان است.

جن ـ بادها طالب کالبد ادم‌های پریشان و خسته‌جان هستند و بیشتر در فضاهای آکنده از وحشت و اضطراب و در عرصه‌های فقر و بیکاری و میان سیاه پوستان مهاجر و لایه‌های فرودست عمل می کنند. نشانه‌های بادزدگی بنا بر نوع باد فرق می کند. مثلاً باد «مَتوری» بیشتر با حمله قلبی و «بُو مَریم» با کمردرد و خونریزی رحم زنان بروز می کند. از دیدگاه روان‌شناسی، برخی از علامت‌های جن‌زدگی، نشانه‌هاییاز جنون یا طبیعت هیستریایی[Hysterical nature]دارد و صورت‌هایی از واکنش‌های روانی بیمار را در برابر فشارها و تنش‌های ناشی از وضعیت اجتماعی جامعه نشان می دهد.

در میان اهل هوا گروهی مرد و زن که به «بابا» و «ماما» مشهورند، باد درمانی می کنند. بیشتر بابا ـ ماماها از نسل مهاجران سیاه افریقایی، و یا دورگه هستند. هر بادی بابا ـ مامای خاص خود را دارد که به نام همان باد خوانده می شود، مانند بابا یا مامازار و بابا یا مامانوبان.

اهل هوا در چارچوب یک نظام اعتقادی ابتدایی طبیعت و علل بروز بیماری با دزدگی و اسباب و راه‌های درمان ان را پیش‌بینیکرده‌اند. به پنداشت آنان، پزشک و دارو و دعا و طلسم نمی توانند این بیمارها را درمان کنند. چاره درمان آنها به دست بابا ـ ماماها است.

جن‌زدایی[Exorcism]عموماً به دو صورت پایا [Permanent Exorcism]و گَشْتاری[Transformational Exorcism]انجام می گیرد. در جن‌زدایی پایا، بیمار جن‌زده کاملاً شفا می یابد و به حالت عادیخود باز میگردد، لیکن در جن‌زدایی گشتاری، دگرگونی اشکاری در بیمار رخ می دهد و هویت او را تغییر می دهد. اهل هوا همه از گروه جن ـ بادزُدگان گشتاری، یا استحاله یافته هستند که پس از اجرایمراسم جن‌زدایی رویانها، هویت تازه یافته و به جرگه اهل هوا و جن ـ بادزُدایان پیوسته‌اند.

جادوپزشکان اهل هوا برای رهانیدن بیمار از آزار جن ـ باد «مجلس بازی» برپا می دارند و در 3 مرحله: در حجاب نگهداشتن بیمار، احضار جن ـ باد، و تسخیر باد و پائین آوردن آن از مرکب، بیمار را آزاد می کنند. بابا ـ ماماها معمولاً با شیوه بمباران حسی[Sensory Bombardment  ]، یعنی تحریک با محرّک‌های بیرونی بیماران بادزده را به هیجان و حالت جذبه درمی آورند و او را از چنگال جن ـ باد رها می سازند. در مجلس بازی هر باد، که زنان و مردان با هم شرکت می کنند، طبل و دهل و ساز مخصوص همان باد را به کار می برند.

بادها برای پائین آمدن از مرکب خود توقعات و خواسته‌هایی دارند که آنها را به دو صورت از زبان بابا ـ ماماها بیان می کنند. گرفتن مجلس، انداختن سفره، ریختن خون قربانی از خواسته‌های عمومی؛ و لباس‌های حریر، خیزران، خلخال طلا و شال گردن از خواسته‌های خصوصی آنها به شمار می روند.

رعایت برخی مطهرات و محرّمات برایاعضای جرگه اهل هوا بایسته است. پوشیدن لباس سفید و پاکیزه، شست‌وشوی مرتب خود و عطراگین کردن بدن از جمله شایست‌ها؛ دست زدن به مرده انسان و حیوان و نجاسات، پوشیدن جامه آلوده، آشامیدن باده، نزدیکی کردن با نامحرم از جمله ناشایست‌ها به شمار می روند. به کار نبستن آنها خشم جن ـ بادها را برمی انگیزاند و آنها را به آزار رساندن و رنجاندن مرکب‌های خود وامی دارد.

نیز نگاه کنید به

• استان سیستان و بلوچستان
• قدمگاه

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

علی بلوکباشی