خوان نوروزی

خوان نوروزی، یا سفره نوروزی، دستمالی پارچه‌ای بزرگ که در پیش از تحویل سال کهنه به نو در نوروز^*، آغاز فصل بهار می‌گسترند و روی آن انواع خوردنی‌ها و چیزهای نمادین آئینی نوروز را می‌نهند. خوان نوروزی را به سبب نهادن 7 نوع خوراکی که نام هر یک با حرف «س» شروع می‌شود، در تداول عام «سفره هفت سین» گویند.

گستردن خوان نوروزی و آراستن آن با 7 جور خوراکی از آئین‌های کهن ایرانیان بوده است. بنابر روایات تاریخی، در دوره ساسانی (224-652م) در پگاه نوروز مردی با خوانی نقره، که روی آن از گندم و جو و باقلا و ماش و کنجد و برنج هر یک 7 خوشه و 7 دانه، و نیز پاره‌ای شکر و دینار و درهم درست گذاشته بودند، به مجلس نوروزی پادشاه وارد می‌شد و آن را پیشاپیش پادشاه می‌گذاشت. امروزه نیز ایرانیان سفره نوروزی را، بنابر اوضاع اقلیمی، اجتماعی و فرهنگی بوم ـ زیستی خود با 7 نوع خوراکی می‌آرایند که متداول‌ترین آن‌ها «سفره هفت سین»، شامل سیب سرخ، سنجد، سمنو، سرکه، سماق، سنبل، سیر یا سیاه‌دانه می‌باشد.

برخی هفت سین را کوتاه شده هفت سینی (= چینی) منقش می‌دانند که در قدیم مائده‌های تازه و خشک زمینی را در آنها می‌چیدند و در نوروز به حضور شاه می‌بردند. هر یک از این مائده‌های هفتگانه نمونه یکی از محصولاتی بود که در سرزمین ایران به دست می‌آمد.

روی سفره نوروزی افزون بر 7 خوراکی؛ آینه، لاله، شمع، اوستا (در خوان زردشتی)، قرآن (در خوان مسلمانان)، جامی پر از آب – که در آن چند برگ سبز و شمشاد و نارنج انداخته‌اند – یک جام با ماهی‌های قرمز؛ نرگس و سنبل؛ چند تخم‌مرغ پخته رنگین و نقاشی شده؛ انار سرخ؛ نان سنگک یا تافتون؛ یک بشقاب سبزی‌پلو با کوکو و ماهی؛ سکه نقره ـ که در میان شیعیان سکه صاحب زمان است، اسفند رنگ شده، و شیر و ماست و پنیر و سبزی خوردن و شیرینی و سبزه‌هایی که با دانه‌های گندم یا جو یا عدس یا تخم‌ ترتیزک و... رویانده‌اند، می‌گذارند.

آرایه‌های خوان نوروزی هر یک معنا و مفهومی نمادی دارد و رمز و نشانه بینش‌ها و برداشت‌های مردم ایران از جهان و کائنات است. مثلاً، آینه مظهر پاکی و یک‌رنگی و بازتابنده هستی ازلی و بخت و سرنوشت؛ شمع نشانه فروزش و روشنایی و زداینده تاریکی و سیاهی؛ تخم مرغ نماد آفرینش و زایندگی؛ ماهی و شمشاد مظهر ناهید، فرشته آب و زندگی؛ سبزه نشانه رویش و حیات؛ انار مظهر باروری و فراوانی؛ نان نماد برکت و فزونی و اسپند و سیر رماننده هوام و ارواح زیانکار. سبزه‌های رویانده خوان نوروزی را در روز سیزده فروردین^* به آب می‌دهند.

زرتشتیان ایران خوان نوروزی را با سه سینی، هر یک حاوی 7 گونه شیرینی و میوه تازه و خشک به نشانه هفت فرشته امشاسپند می‌آرایند و باور دارند که فرورهای این فرشتگان در فروردگان (10 روزی که از 26 اسفند آغاز می‌شود و تا 5 فروردین ادامه دارد) از جهان مینوی به جهان خاکی فرود می‌آیند و بر سر خوان نوروزی با آنان می‌نشینند. این دوره را مردم با یاد مردگان خود می‌گذرانند و با روشن نگهداشتن چراغ‌ها، رستاخیز مردگان و بازگشت روان آنها از جهان مردگان به جهان خاکی و پیوستن به زندگان و نشستن با هم بر سر خوان نوروزی را جشن می‌گیرند.

در واقع خوان نوروزی سفره ضیافتی روحانی است که ایرانیان به قصد فراخوانی و پذیرایی فرورها و روان ایزدان و درگذشتگان خود در آغاز سال نو و در ایام فروردگان می‌گسترده‌اند. خوان نوروزی نقش و کارکردی کم و بیش مشابه با خوان شب یلدا^* و سفره نذری^* داشته است. سفره نوروزی وظیفه‌ای بس مهم در گردآوردن افراد خانواده و روان درگذشتگان به دور هم و زدودن گَردِ دوری و نفاق و کدورت میان اعضای خانواده و ایجاد صلح و آشتی و دوستی و همبستگی میان مردم و روان نیاکان و فرورهای ایزدان ایفا می‌کند. ایرانیان هر جا که باشند، در سفر و حضر و در راه دور و نزدیک، می‌کوشند تا خود را پیش از تحویل سال به خانه‌های خود برسانند و با اعضای خانواده خود بر سر سفره نوروزی، این خوان بزرگ روحانی،حضور داشته باشند. چون باور دارند که اگر کسی در سر سال تحویل^* در خانه و بر سر سفره هفت‌سین نباشد، تا آخر سال از خانه و خانواده دور و آواره و از یاری ایزدان و فرورهای درگذشتگان محروم خواهد بود.

نیز نگاه کنید به

• ساسانیان
• زرتشتی، دین
• آفرینش انسان
• اوستا
• سیزده بدر
• امشاسپندان

مآخذ:

1-     بلوکباشی، علی. نوروز: جشن نوزایی آفرینش. تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1380، ص 69-270.

2-     دمشقی، شمس‌الدین‌محمد. نخبهالدهر فی عجائب البرّ و البحر. ترجمه سید حمید طبیبیان، تهران: فرهنگستان ادب و هنر ایران، 1357، ص 472.

3-     بلوکباشی، علی. نوروز: جشن نوزایی آفرینش. تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1380، ص 69.

4-     فره‌وشی، بهرام. جهان فروری. تهران: کاریان، 1364، ص 58.

5-     مأخذ ش 1، ص 51، 70.

6-     همان. ص 108.

7-   بلوکباشی، علی. نوروز: جشن نوزایی آفرینش. تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1380، ص 52، 70 و 107.

8-     بلوکباشی، علی. «ضیافتی روحانی بر سر خوان نوروزی»، حافظ. ش 12، اسفند 1383، ص .

9-     بلوکباشی، علی. نوروز: جشن نوزایی آفرینش. تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1380، ص 70-71، 107-108.

علی بلوکباشی