سمک عیار

سَمَکِ عیّار، از داستان‌های بلند و عامیانه فارسی در شرح دلاوری‌ها، جوانمردی‌ها، ‌زیرکی‌ها و تدابیر عیّاری به نام سمک. این کتاب را ‌فرامرز بن خداداد بن عبدالله کاتب ارجانی از زبان یکی از قصه‌پردازان عهد به نام صدقه بن ابوالقاسم شیرازی گردآوری و نوشته است. زمان تألیف اصل قصّه و جمع و تدوین آن روشن نیست، اما با توجه به وجود اسامی خاص ترکی در متن کتاب، می‌توان تاریخ تدوین آن را در اواخر دوران سلجوقی (429-700ق / 1037-1300م) دانست. قهرمان داستان، ‌خورشید شاه پسر شاه حلب و نواده دختری شاه عراق است که به دنبال دلبستگی به دختر فغفورشاه چین، به جنگ پادشاه ماچین می‌رود.

سمک عیار با اشتمال بر هزاران نکته اجتماعی، ‌فلسفی و اخلاقی، کتابی سودمند به شمار می‌رود و خواننده را با بسیاری از افکار و معتقدات و آداب و رسوم مردمان سده‌های 3-6ق / 9-14م به‌ویژه اوضاع اجتماعی سده‌های 6 و 7 / 14 و 15م آشنا می‌کند. سبک آن ساده و روان و از لحاظ قواعد لغوی و دستوری استوار است. اگرچه بیشتر وقایع کتاب در چین و ماچین می‌گذرد، ولی قرائنی چون وجه تسمیه‌خورشید شاه و اشاره تاریخ سیستان به وجود دو قبیله سمکی و صدقی در سیستان، نشان می‌دهد که این داستان کاملاً ایرانی است. سمک عیار دور از هرگونه ابتذال و سرشار از شوخی، عشق، رزم، رنگ و موسیقی است. نسخه یگانه‌ای از این داستان سه جلدی به شماره‌های 379، 380 و 381 در کتابخانه بادلین آکسفورد نگهداری می‌شود. پرویز ناتل خانلری متن کامل آن را تصحیح و به ترتیب از سال 1338ش به بعد در 5 جلد چاپ کرد و تا کنون چند بار سمک عیار تجدید چاپ شده است.

نیز نگاه کنید به

• سلجوقیان
• ناتل خانلری، پرویز(ادبیات)

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

ابوالقاسم رادفر