دولتشاه سمرقندی
دولتشاه سمرقندی (حـ 842 ـ 900 ق/ 1438 ـ 1494 م) تذكرهنویس، شاعر.
امیر دولتشاه / غازی سمرقند / علایی سمرقندی از نجیبزادگان خراسان، فرزند امیر علاءالدوله بختیشاه غازی سمرقندی / امیرعلاءالدولة اسفراینی ندیم شاهرخ تیموری (حك 750 ـ 807 ق/ 1349 ـ 1404 م) و عموزادة امیرفیروزشاه بود.1 دولتشاه از جوانی دارای طبع و قریحة شاعری بود. اما چون به مسلك درویشان عشق میورزید، از پیوستن به دستگاه پادشاهی و آیین خاندانش كناره گرفت و به فقر و قناعت و كشاورزی روزگار گذراند. با این حال، در طول عمرش از كسب فضایل و كمالات در موطنش هرات غافل نماند.3 چندی هم به دربار سلطان حسین بایقرا (حك 873 ـ 911 ق/ 1468ـ 1505 م) رفت و آمد كرد و میان وی و امیرعلیشیر نوایی (د 906 ق/ 1500 م) وزیر دانش پرور آن پادشاه روابط صمیمانهای برقرار شد.4 دوستی میان وی و امیرعلیشیر به جایی رسید كه تألیف تذكرة مشهورش، تذكرةالشعرا / تذكرة دولتشاه را در 892 ق / 1486 م به نام آن وزیر به پایان برد. تذكرةالشعرا پس از لباب الالباب* محمد عوفی (د پس از 630 ق) دومین كتاب معتبر فارسی در زندگینامة شاعران به شمار میرود.5 از مآخذ و تذكرهها چنین برمیآید كه دولتشاه هنگام تألیف تذكرهاش نزدیك پنجاه سال از عمرش را پشت سر گذاشته بود.6 تذكرةالشعرا كه علی رغم شهرتش اشتباهات تاریخی فراوانی دارد، یكبار در اروپا به كوشش ادوارد براون [1]انگلیسی ، سه بار در هندوستان و دو بار در ایران به چاپ رسیده است.7
مآخذ:
1. معصومی، بهرام. «دولتشاه سمرقندی»، ادب فارسی در آسیای میانه؛ دانشنامة ادب فارسی (1). به سرپرستی حسن انوشه، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1380، ص424.
2. نوایی، میرنظامالدین علیشیر. تذكرة مجالس النفائس. به سعی و اهتمام علی اصغر حكمت، تهران: كتابفروشی منوچهری، چ1، 1363، ص108.
3. معصومی، بهرام. همانجا.
4. صفا، ذبیحالله. تاریخ ادبیات در ایران. تهران: فردوس، چ10، 1373، ج4، ص533.
5. براون، ادوارد. تاریخ ادبی ایران ؛ از سعدی تا جامی. ترجمه و حواشی علی اصغر حكمت، تهران: امیركبیر، چ4، 2537 (1357)، ص634.
6. گلچینمعانی، احمد. تاریخ تذكرههای فارسی، تهران: دانشگاه تهران، 1348، ج1، ص264.
و نیز نگ: اثر آفرینان. زیر نظر كمال حاج سید جوادی ، با همكاری عبدالحسین نوایی، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی ایران، 1378، ج3، ص51 ـ 52؛ بهار (ملك الشعرا)، محمد تقی. سبك شناسی، تهران: كتابهای پرستو، چ4 ،2535 (1355)، ج3، ص184 ، 185 ، 186، 188.
[1]. E. Brone.