شمس تبریزی
شمس تبریزی (د 645ق / 1247م)، صوفی و مراد جلالالدین مولوی.
شمس الدین محمد بن علی بن ملك داد تبریزی معروف به شمس تبریزی از اكابر مشایخ صوفیه در سدههای 6 و 7 ق است. بخش بزرگی از شهرتش در ایران و در ادبیات فارسی، مدیون ارادتی است كه مولوی٭ (604-672ق / 1207-1273م) عارف بنام ایران به وی داشته است.1 از كودكی به وعظ و درس و مطالعة احوال مشایخ بزرگ صوفیه علاقه داشت.2 مدتی در تبریز به فراگرفتن دانش و ادب پرداخت و نزد شیخ ركن الدین سُجاسی، بابا كمال جُندی و ابوبكر سَلّه باف (زنبیل باف) تبریزی تعلیم و تربیت گرفت.3 با چند تن از مشایخ صوفیه در عراق و سوریه دیدار كرد. داستان ملاقات او با اوحدالدین كرمانی شهرت دارد.4 به سبب سفرهای بسیارش به «شمس پرنده» و به پاس كمال معنویات خود به «كامل تبریزی» لقب یافت.5 در 640ق / 1243م پس از ورود به قونیه چندان بر مولوی تأثیر گذاشت كه او را از مسند تدریس و منبر و وعظ در حلقة رقص و سماع كشید.6 سرانجام در 645ق / 1247م گروهی از حاسدان و مریدان مولوی كمر به قتل شمس بستند و او ناپدید شد. برخی گویند كه در كنار مزار بهاءالدین ولد، پدر مولوی مدفون است.7 مجموعة سخنانش را كه سلطان ولد فرزند مولوی گردآوری و پرداخته است، مقالات نامیدهاند.8 شمس شخصیتی تاریخی، پیر و پیرو، مرید و مراد، شورآفرین و و اژگون گر و به یك سخن زایشگر تولد دوبارة مولوی است.9
مآخذ:
1. حكیمیان، ابوالفتح. فهرست مشاهیر ایران. تهران: دانشگاه ملی ایران، 1357، ج 2، ص 44.
2. صاحبالزمانی، ناصرالدین. خطّ سوم. تهران: عطایی، 1351، ص 77ـ آ.
3. صفا، ذبیحالله. تاریخ ادبیات در ایران. تهران: دانشگاه تهران، چ 3، 1358، ج 3، ب 1، ص 454.
4. شیمل، آن. ماری. شكوه شمس. ترجمة حسن لاهوتی، با مقدمة جلال الدین آشتیانی، تهران: انتشارات علمیو فرهنگی، 1367، ص 37.
5. گولپینارلی، عبدالباقی. مولانا جلال الدین. ترجمه و توضیحات توفیق سبحانی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1375، ص 127.
6. موّحد، محمدعلی. مقالات شمس تبریزی. تهران: خوارزمی، چ 1، 1369، ص 22.
7. افلاكی، احمد. مناقب العارفین. به كوشش تحسین یازیچی، آنكارا، انجمن تاریخ ترك، 1961 م، ج 2، ص 700.
8. موّحد. همان. ص 39.
9. قحط خورشید. برگزیدة اشعار دیوان شمس تبریز، ترجمة ر. ا. نیكلسن، به كوشش مجید روشنگر، تهران: مروارید، چ 1، 1358، ص 24.
ابوالقاسم رادفر