مرزبان نامه
مرزبان نامه، كتابي در پند، امثال و حكم و مسائل گوناگون اخلاقي، اجتماعي و جز آن از زبان حيوانات.
اين كتاب به لحاظ موضوع داستانها با كليله و دمنه* شباهت دارد1 و اصل آن را مرزبان بن رستم بن شروين، از شاهزادگان آل باوند در اواخر سدة 4ق / 10م به زبان قديم طبرستان نوشت. بعدها اين كتاب دو بار به فارسي دري ترجمه شد.2 نخستين بار محمد بن غازي مَلَطْيَوي، وزير شاه سليمان بن قلج ارسلان (حك 588-600ق / 1192-1204م) از سلاجقة روم، ترجمة مرزباننامه را در 598ق / 1202م به پايان برد و آن را رَوضةُالعُقول ناميد.3 پس از آن سعدالدين وراويني نويسنده و اديب ايراني و از ملازمان خواجه ابوالقاسم ربيب الدين، وزير اتابك آذربايجان، ازبك بن محمد، بي آنكه از كار مَلَطْيَوي با خبر باشد، ميان 607 تا 622ق / 1210 تا 1225م آن را به نام ربيب الدين در 9 باب، يك مقدمه و يك ذيل به فارسي دري برگردانيد.4 تفاوت اين ترجمه با روضة العقول در استفادة كمتر از لغات عربي غريب و بهرهگيري بيشتر از اشعار فارسي است.5 مرزبان نامة وراويني از جمله شاهكارهاي ادب فارسي در نثر مصنوع و مزين به شمار ميرود.6 اين كتاب از لحاظ شيوة نثر نويسي پيرو سبك نصرالله بن عبدالحميد منشي، مترجم كليله و دمنه* از عربي به فارسي است.7 وراويني در اين اثر افزون بر تركيبهاي نامستعمل عربي، از مثلها و شاهدهاي بازگفتة ديگران پرهيز داشته است.8
مرزباننامه نخست در ايران به تصحيح محمد قزويني در 1909 و از روي آن چند بار در تهران چاپ شد. چاپ 1310 يكي از اينهاست.9
مآخذ:
1. احمدي، احمد و رزمجو، حسين. سيرسخن. مشهد: باستان، 1345، ج 1، ص 106.
2. خانلري (كيا)، زهرا. فرهنگ ادبيات فارسي. تهران: بنياد فرهنگ ايران، 1348، ص 458ـ 459.
3. حاكمي، اسماعيل. گزيدهاي از نثرهاي مصنوع و مزين. تهران: دانشگاه تهران، 1364، ص 84.
4. صفا، ذبيح الله. تاريخ ادبيات در ايران. تهران: ابن سينا، چ 4، 1347، ج 2، ص 1005 و 1006.
5. بهار (ملك الشعرا)، محمدتقي. سبكشناسي. تهران: كتابهاي پرستو، چ 3، 1349، ج 3، ص 16.
6. حاكمي. همان. ص 84. و 85.
7. خطيب رهبر، خليل. مقدمه بر مرزباننامة وراويني. تهران: دانشگاه شهيد بهشتي، 1363، ص الف (مقدمه).
8. روشن، محمد. مقدمه بر مرزبان نامة وراويني. تهران: بنياد فرهنگ ايران، 1355، ص هفده (پيشگفتار)، 2 ج.
9. مصاحب، غلامحسين. دايرةالمعارف فارسي. ج 2، ص 2741 ـ 2742.
ابوالقاسم رادفر