امین احمد رازی
امین احمد رازی، (ز 1002 ق / 1593 م) ادیب ، تذكرهنویس.
خواجه امین/ محمد امین رازی مشهور به امین احمد رازی و متخلص به امیدی فرزند خواجه میرزا احمد تهرانی فرزند محمد طاهر و از ادبا نیمة دوم سدة 10ق بود.1 در ری به دنیا آمد. اعضای خاندانش اغلب از نویسندگان و رجال بزرگ عهد خود بودند. پدرش نیز سالها به فرمان شاه تهماسب اول صفوی (حك 930 ـ 984 ق/ ؟م) سمت كلانتری ری را به عهده داشت و پس از آن در دوران سلطان محمد خدابنده (حك 985 ـ 996 ق/ ؟م) نیز در آن مقام ابقا شد.2 بعدها امین احمد به هندوستان كوچید. در آنجا با یاری پسر عمش خواجه غیاثالدین ملقب به اعتمادالدوله فرزند خواجه شریف/ محمد شریف هجری (د 984 ق / 1576م) وزیر خراسان، اصفهان و یزد ـ كه از رجال دربار جلالالدین اكبر پادشاه گوركانی (حك 963 ـ 1014 ق) بود ـ بدان دربار پیوست.3 سپس در آن كشور به مطالعه و تحقیق پرداخت و از 996 ق / 1587 م تا 1002 ق تذكرة هفت اقلیم* را نوشت.4 این تذكره شامل مطالب جغرافیایی و تاریخی است و در آن شرح احوال 1560 تن از شعرا، عرفا، فضلا، امرا و شاهان شاعر در ذیل بلادی كه بدان منتسب هستند، آمده است.5 اگرچه امین احمد خود را شاعر نمیدانست، اما در پایان هر یك از اقالیم هفتگانة تذكرهاش چند بیت مثنوی به بحر مخزن الاسرار* نظامی گنجوی* آورده كه ظاهراً از سرودههای خود اوست.6
مآخذ:
1. صفا، ذبیح الله. تاریخ ادبیات در ایران. تهران: فردوس، چ4، 1373، ج 5، ب3، ص1688.
2. امین احمد رازی. تذكرة هفت اقلیم. با تصحیح، تعلیقات و حواشی محمدرضا طاهری (حسرت)، تهران: سروش، چ1، 1378، ج1، ص11 (مقدمة مصحح).
3. نفیسی، سعید. تاریخ نظم و نثر در ایران و در زبان فارسی. تهران: فروغی، 1344، ج2، 382.
4. گلچین معانی، احمد. تاریخ تذكرههای فار سی. تهران: دانشگاه تهران، 1350، ج2، ص410، 412.
5. نقوی، علیرضا. تذكرهنویسی فارسی در هند و پاكستان. تهران: علمی، 1343 / 1964 م، ص119.
6. گلچین معانی، احمد. كاروان هند. مشهد: آستان قدس رضوی، چ1، 1369، ج1، ص115.
و نیز نگ: اثر آفرینان، زیر نظر كمال حاج سیدجوادی، با همكاری عبدالحسین نوایی، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، چ1، 1377، ج1، ص311 ـ 312.
ابوالقاسم رادفر