ابوهاشم جبایی

ابوهاشم جُبایی، عبدالسلام بن ابی علی محمد، از علمای معتزله در قرن‌های 3 و 4ق (227ق- 321) پدرش ابوعلی جبایی اهل «جُبّا» (واقع در خوزستان) بوده است. ابوهاشم نیز به همین نام مشهور شد. نظریه احوال که وی در باب صفات خداوند مطرح کرده است از مهم‌ترین اراء معتزله محسوب می‌شود وی ردیه‌هایی نیز بر اندیشه‌های ارسطو نوشته بود که گویا همان هم، سرانجام موجب قتل وی به دست یکی از پیروان متعصب ارسطو شد

ابوهاشم درباره طبیعیات نیز صاحب افکار مهمی است که بیشتر آن‌ها را در مقابله با آراء ابوالقاسم بلخی کعبی، یکی از بزرگان گروه معتزله بغداد، مطرح کرده بود. پدرش ابوعلی، از دانشمندان و فقهای بنام و رئیس مکتب اعتزال در بصره بود. پس از مرگ پدر، ابوهاشم جانشین وی شد. اگر چه وی در دوران حیات پدر نیز آن‌چنان شهرت و نفوذی داشت که گاه با پاره‌ای از عقاید پدر مخالفت می‌کرد.

نظریه «احوال» وی مخالف آراء ابوعلی بود و ابوعلی در صدد ابطال آن برآمد پس از فوت ابوعلی، ابوهاشم به مذهب ویژه خود سرو سامان داد و بدین ترتیب پیروان وی در برابر پیروان ابوعلی قرار گرفتند و دو فرقه «جبائیه» (پیروان ابوعلی) و «بهشمیه» (پیروان ابوهاشم) به وجود آمدند. ابوهاشم پدرش را تکفیر می‌کرد و از او تبری می‌جست و حتی پس از مرگ پدر نیز، ارث او را نپذیرفت. تشکیل این دو فرقه، خود گواهی است بر اختلافات آن دو تن. ولی گواه دیگر آن که قاضی عبدالجبار و ابوالحسن علی بن عیسی، که هر دو از بزرگان معتزله بودند، هر یک کتابی را به بحث از اختلاف‌های فکری این پدر و پسر، اختصاص داده‌اند.

نیز نگاه کنید به

• اسلام
• تصوف
  

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

امیر حسین ساکت اف