استواء

استواء، در لغت به معنی نشستن، برابری و چیرگی است. استواء در نه آیه از قرآن ذكر شده كه مشهورتر از همه آیه «الرّحمنُ علی العرشِ استوی» (طه/5) است. این اصطلاح در طول تاریخ كلام و فرق از دو دیدگاه ظاهری و باطنی تفسیر شده است:

1) تفاسیر ظاهری

استواء از دیدگاه ظاهری دارای سه تفسیر است:

الف) نشستن خدا بر عرش، كه درست مثل نشستن پادشاه است بر تخت پادشاهی (دیدگاه كرامیه)؛

ب) راستی قامت خداوند، یعنی خدا مثل انسان دارای قد و قامت است و استوا به معنی راستی قامت اوست (دیدگاه برخی از پیروان ابن‌كُلاّب)،

ج) استقرار بلاكیف خداوند بر عرش یعنی این‌كه خدا بر عرش نشسته است، اما چگونگی این نشستن بر بشر روشن نیست (دیدگاه اشاعره و اصحاب حدیث).

2) تفاسیر باطنی

از دیدگاه باطنی، استواء دارای چهار تفسیر است:

الف) قصد آفرینش آسمان‌ها، یعنی در برخی از آیه‌های قرآن كه «استواء» با حروف «الی» آمده است به این معناست كه خداوند قصد كرد تا آسمان‌ها را خلق كند. (دیدگاه برخی از امامیه و اشاعره)؛

ب) تساوی نسبت خداوند در علم و قدرت و قهر و لطف نسبت به موجودات، یعنی كه علم و قدرت و ... خداوند به موجودات یكسان و مساوی است (دیدگاه برخی از امامیه)؛

ج) استیلا و قهر خداوند بر عرش، یعنی در صورتی كه استواء با حرف «علی» به كار رود به معنی استیلا و تسلط است و استواری بر عرش هم به معنی استیلا و تسلط خداوند بر عرش است (دیدگاه معتزله، جهمیه، برخی از امامیه و غزالی)؛

د) پایان كار آفرینش جهان با آفرینش عرش یعنی استوا در برخی از آیات بدین معناست كه خداوند با آفرینش عرش، كار آفرینش جهان را به پایان رساند (دیدگاه برخی از متكلمان و ابن حزم).

نیز نگاه کنید به

• اسلام
• امامت
• آفرینش(در اسلام)
  

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

اصغر دادبه