ایل بختیاری
بختیاری، از گروههای ایلی کوچنده و لُر زبان و شیعه مذهب جنوب غربی ایران که اکنون بخش بزرگی از خانوارهای آن در نقاط ییلاقی و قشلاقی یکجانشین شدهاند.
درباره نام و خاستگاه بختیاریها نظرات مختلفی وجود دارد. برخی بر اساس روایتهای افسانهای آنها را از بازماندگان جوانانی میدانند که از چنگ ضحاک گریختند و به بیابان و کوهستانهای زردکوه و کوه رنگ پناه بردند و خود را لُر، یعنی بیابانی خواندند[۱][۲] و چون بخت با انها یاری کرد خود را «بختیار» نامیدند[۳].
برخی از نیز از روی شباهت لفظ بختیاری با «باختری» انها را از اعقاب یونانیان میدانند[۴] بختیاری ها خود نامشان را از کلمه بختیاروند مشتق دانستهاند. بختیار یکی از بزرگان لر بزرگ بوده که اولادش گروهی به نام بختیاروند را پدید آوردند. در منتخبالتواریخ نطنزی (816ق/ 1413م) به برخی از طوایف بختیاری اشاره شده است. از این زمان به بعد نام بختیاری در متون مختلف راه مییابد[۵].
قلمرو بختیاری با وسعت تقریبی 7500 کمـ 2 در ناحیهای بین استانهای اصفهان و خوزستان واقع است. کوههای مرکزی جبال زاگرس از میان خاک بختیاری میگذرد و ان را به دو بخش کوهستانی «ییلاق» و بخش جلگهای «گرمسیر» تقسیم میکند[۶]. در زمان شاه طهماسب (حک 930-984ق / 1524-1576م) و در زمان حکمرانی جهانگیرخان بختیاری، به سبب مالیاتبندی بر مبنای واحد مادیان، ایل به دو بخش هفت لَنْگ و چهار لَنْگ تقسیم شد[۷][۸]. بخش هفت لنگ به چند باب تقسیم شده است که چهارلنگ چنین تقسیماتی ندارد.
در گذشته، در رأس ایل، ایلخان قرار داشت که برقراری نظم و امنیت و نظام تشکیلاتی و اداری بر عهده او بود. در 1332ش عنوان ایلخانی و امتیازات ان لغو شد. سازمان اجتماعی بختیاری را به ترتیب ایل طایفه، تیره، تش، اولاد، فامیل و خانوار تشکیل میدهد[۹][۱۰]. در ایل بختیاری چند نوع گروهبندی وجود دارد.
- گروهبندی براساس قومیت که در آن لرهای بختیاری در اکثریت و لک و عرب و ترک در اقلیت قرار گیرند.
- گروهبندی بر اساس اقتدار سیاسی و اجتماعی که در هرم سلسله مراتب قدرت آن، نخست ایلخان و سپس به ترتیب کلانتران و کدخدایان و ریشسفیدان قرار دارند و دامنه هرم را توده مردم ایلیاتی تشکیل میدهند.
- گروهبندی دیگر بر اساس شغل بختیاریهاست که در این گروهبندی بختیاریها به دامداران و غیردامداران تقسیم میشوند. غیردامداران شامل: توشمالها (نوازندگان ایل) غربتها یا غربتیها (کولیهای ایل)، تَخْتِکِشها (سازندگان تخت گیوه)، کلاه مالها و نمد مالها و عرب کَمَری و سادات هستند[۱۱][۱۲].
بختیاریها درون گروهی ازدواج میکنند و تعدد زوجات در بین آنها مرسوم است. پس از فوت سرپرست خانواده یک هشتم دارایی و ثروت او به غیر از اموال غیرمنقول به همسران و بقیه دارایی (منقول و غیرمنقول) به پسران به ارث میرسد[۱۳].
دامداری سنتی نگهداری و پرورش با دامهای کوچک، فعالیت اقتصادی و تولیدی مهم بختیاریهاست. کوچنشینان بختیاری دامهای گوشتی و شیرده (گوسفند و بز) در گلههای بزرگ و معدودی گاو پرورش میدهند. فقط عرب کمریها گاومیشدارند[۱۴].
زنان بختیاری در اوقات فراغت به ریسندگی و بافندگی فرش و گلیم مشغولند. بختیاریها به ویژه کوچندگان و به هنگام ییلاقنشینی در «بهون» (سیاه چادر بافته شده از موی بز) زندگی میکنند. در ییلاقات و قشلاقات مساکن ثابت دارند که بیشتر این مساکن در گرمسیر است[۱۵][۱۶].
بختیاریها شیعه اثنی عشری هستند زیارتگاههای زیادی در سرزمین آنها وجود دارد که مورد احترام و تقدس بختیاریهاست[۱۷]. جمعیت بختیاریها 570 هزار نفر گزارش شده است[۱۸] و کوچندگان انها 183174 نفر برابر با 27492 خانوار آمده است[۱۹][۲۰].
نیز نگاه کنید به
مآخذ
- ↑ خواندمیر، غیاثالدین. حبیبالسیر. به کوشش محمد دبیرسیاقی، تهران: 1333، جلد1، ص.180.
- ↑ ظلالسلطان، مسعودمیرزا. تاریخ مسعودی. تهران، 1362، ص 239-240.
- ↑ ویلسن، ارنولد. «عشایر بختیاری»، سیری در قلمرو بختیاری و عشایر بومی خوزستان. ترجمه مهراب امیری، تهران: 1371، ص 245.
- ↑ رشیدیاسمی، غلامرضا. کرد و پیوستگی نژادی و تاریخی او. تهران: 1363، ص 8.
- ↑ نطنزی، معینالدین. منتخبالتواریخ. به کوشش ژان اوبن، تهران: 1336، ص 40-41
- ↑ کریمی، اصغر. «بختیاریها، فرهنگپذیری و فرهنگزدایی»، فصلنامه عشایری ذخایر انقلاب. تهران: 1367، شمـ 5، ص 16-17.
- ↑ بدلیسی، شرف خان. شرفنامه. به کوشش محمد عباسی، تهران: 1343، ص 74.
- ↑ اوژن بختیاری، ابوالفتح. «تاریخ بختیاری»، وحید، تهران: 1344، شمـ 11، ص 27.
- ↑ کریمی، اصغر. «عملکرد ساختار انشعابی و ساختار قدرت در جامعه ایلی و کوچنشین بختیاری»، فصلنامه تحقیقات جغرافیایی. تهران: 1368، س 4، شمـ 4، ص 185.
- ↑ امان، دیتر. بختیاریها: عشایر کوهنشین ایرانی در پویه تاریخ. ترجمه محسن محسنیان، مشهد، 1367، ص 86.
- ↑ کریمی، اصغر. سفر به دیار بختیاری. تهران: 1368، ص 273، 163، 57-58.
- ↑ کریمی، اصغر، «نگاهی به زندگی و اداب و سنن در ایلات هفت لنگ و چهار لنگ»، هنر و مردم. تهران: 1357، شمـ 189 و 190، ص 35-36.
- ↑ کریمی، اصغر، «دامداری در ایل بختیاری»، هنر و مردم. تهران: 1352، شمـ 129 و 130، ص 77.
- ↑ کریمی، اصغر. سفر به دیار بختیاری. تهران: 1368، ص 63 و 64.
- ↑ کریمی، اصغر، «نگاهی به زندگی و اداب و سنن در ایلات هفت لنگ و چهار لنگ»، هنر و مردم. تهران: 1357، شمـ 189 و 190.
- ↑ دیگار، ژان پیر. فنون کوچنشینان بختیاری. ترجمه اصغر کریمی، مشهد: 1366، ص 146، 147-169.
- ↑ کریمی، اصغر. سفر به دیار بختیاری. تهران: 1368، ص 254-255.
- ↑ Iranica, III/559.
- ↑ سرشماری اجتماعی ـ اقتصادی عشایر کوچنده 1377 ش ، استان چهارمحال و بختیاری. تهران: 1378، ص 15.
- ↑ بهرامی، عسگر، " بختیاری"، دایره المعارف بزرگ اسلامی، قابل بازیابی از: https://www.cgie.org.ir/fa/article/228391/%D8%A8%D8%AE%D8%AA%DB%8C%D8%A7%D8%B1%DB%8C
منبع اصلی
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،
نویسنده مقاله
اصغر کریمی
تلخیص معصومه ابراهیمی