مشارکت سیاسی مجلس شورای اسلامی
از زمان پیروزی انقلاب اسلامی تاکنون در شش نوبت انتخابات مجلس قانونگذاری برگزار شده است. اولین انتخابات مجلس در سال ۱۳۵۸ (یعنی تنها یک سال پس از پیروزی انقلاب اسلامی) و ششمین انتخابات در سال ۱۳۷۹ انجام پذیرفت. در حالی که تعداد رأیدهندگان در انتخابات مجلس اول ۹/۱۰ میلیون نفر بود، بتدریج و با افزایش جمعیت بالای ۱۵ سال،{1} این رقم در انتخابات مجلس پنجم به ۲۴ میلیون و ۷۱۸ هزار و ۸۸ رأی افزایش یافت.
از جمله وظایف مجلس شورای اسلامی، علاوه بر وضع قانون، رأی اعتماد به هیأت وزیران، سؤال نماینده از وزیر و رئیس جمهور، استیضاح وزرا و رسیدگی به شکایتهای مردم از هر سه قوه است.
مطابق اصل ۹۰ قانون اساسی،
«هر کس شکایتی از طرز کار مجلس یا قوه مجریه یا قوه قضاییه داشته باشد، میتواند شکایت خود راکتباً به مجلس شورای اسلامی عرضه کند. مجلس موظف است به این شکایتها رسیدگی کند و پاسخ کافی دهد و در مواردی که شکایت به قوه مجریه یا قوه قضاییه مربوط است، رسیدگی و پاسخ کافی از آنها بخواهد و در مدت متناسب نتیجه را اعلام نماید و در موردی که مربوط به عموم باشد، به اطلاع برساند».
از جمله نکات قابل توجه قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، که احتمال هر گونه سرکوب آزادیها را از سوی دستگاه سیاسی منتفی میسازد، منع برقراری حکومت نظامی است. مطابق اصل ۷۹ قانون اساسی،
«در حالت جنگ و شرایط اضطراری نظیر آن، دولت حق دارد با تصویب مجلس شورای اسلامی موقتاً محدودیتهای ضروری را برقرار نماید ولی مدت آن به هر حال نمیتواند بیش از سی روز باشد و در صورتی که ضرورت همچنان وجود داشته باشد، دولت موظف است مجدداً از مجلس کسب مجوز کند».
شورای نگهبان که در اصل ۹۱ قانون اساسی وجود آن پیش بینی شده است، به جهت بررسی عدم مغایرت مصوبات مجلس شورای اسلامی با قانون اساسی و احکام اسلامی از شش فقیه و شش حقوقدان (مجموعاً ۱۲ نفر) و برای مدت شش سال تشکیل میشود. شش فقیه شورای نگهبان را مقام رهبری و شش حقوقدان آن را مجلس شورای اسلامی - پس از معرفی رئیس قوه قضاییه - انتخاب میکند. نکته قابل تأمل آنکه بر اساس قانون اساسی، مجلس شورای اسلامی بدون وجود شورای نگهبان، اعتبار قانونی ندارد و کلیه مصوبات مجلس میباید به شورای نگهبان فرستاده شود. همچنین بر اساس اصل ۹۹، شورای نگهبان نظارت بر انتخابات مجلس خبرگان رهبری، ریاست جمهوری، مجلس شورای اسلامی و مراجعه به آرای عمومی و همه پرسی را برعهده دارد.
در حال حاضر میزان نظارت شورای نگهبان بر تمامی امور و مراحل انتخابات قویاً در ایران مورد بحث قرارگرفته است. بویژه آنچه طی بازنگری در قانون انتخابات مجلس در تیرماه ۷۴ با عنوان «نظارت استصوابی» (با تصویب مجلس شورای اسلامی) به اختیارات شورای نگهبان افزوده شد، از سوی برخی جناحهای سیاسی از موانع تأمین مشارکت کامل سیاسی در ایران شمرده میشود. مطابق این اصل شورای نگهبان موظف است صلاحیت نامزدهای انتخاباتی را بررسی و به تناسب آنها را قبول یا رد نماید. .
نیز نگاه کنید به
- حقوق بشر در ایران
- مشارکت سیاسی در ایران
- مشارکت سیاسی قوای سهگانه در جمهوری اسلامی ایران
- مشارکت سیاسی ریاست جمهوری
- مشارکت سیاسی رهبری و مجلس خبرگان
- مشارکت سیاسی قوه قضائیه
- سیاست خارجی ایران
- تاریخچه سیاست خارجی ایران
- آغاز استعمار نو در ایران
پاورقی
{1}. تا چندی پیش تعیین رأی دهندگان در انتخابات از ۱۵ سال به بالا بود که در سال ۱۳۷۷ مجلس شورای اسلامی، آن را به ۱۶ سال تغییر داد.
منبع اصلی
منوچهری، عباس(1381). کتاب ایران: نظام سیاسی در ایران. ویراستاری محسن شانه چی. تهران: سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، معاونت پژوهشی و آموزشی، مرکز مطالعات فرهنگی – بین المللی.
نویسنده مقاله
عباس منوچهری