گنبد سلطانیه
گنبد سلطانیه، یا مقبره سلطان محمد خدابنده اولجایتو در جنوب غربی ارگ سلطنتی شهر سلطانیه.
این بنا به دستور اولجایتو به مدت 9 سال (704-712ه.ق / ؟ م)[۱] با الهامگیری از مقبره غازانخان (شنب غازانی تبریز) و مقبره سلطان سنجر در مرو و با استفاده از ماهرترین هنرمندان و معماران عصر و با معماری تاجالدین علیشاه- وزیر اولجایتو- ساخته شد[۲]. درباره عملکرد این گنبد دو نظریه ارائه گردیده است؛
- نظریه مورخان و جغرافیدانان متقدم که آن را آرامگاه سلطان اولجایتو دانستهاند،
- نظریه اختصاص یافتن بنا از سوی اولجایتو به آرامگاه امامان شیعه با استناد به تزئیناتی که نام امام علی(ع) درآنها دیده میشود، که به دلیل ممنوعیت نبش قبر در اسلام تصمیم اولجایتو به انجام نرسید[۳] چنانکه پژوهشهای باستانشناسی نیز اختصاص بنا به قبور امامان شیعه را مردود دانسته است.
این بنا، هشتضلع، 5/48 متر ارتفاع، 8 ایوانه با 60/25 متر قطر گنبد و 150 اتاق از ملاط (گچ و اندکی آهک با آجر ساخته شده است[۴]. عمدهترین عنصرهای تزئیناتی آن عبارت است از:
تزئینات آجری، سنگی، چوبی، گچبری و نقاشی با کاشیکاری و آجرنگاری زیبا[۵].
تزئینات این بنای عظیم از هماهنگی درخشش و توازن با شکوهی برخوردار است. این بنا در زمان خود مرتفعترین بنای جهان بوده است و هماکنون بزرگترین بنای ایران و پس از کلیسای کاندرال سانتاماریا یا دلفیوره ـ کلیسای اعظم مریم مقدس ـ در فلورانس و مسجد ایاصوفیای استانبول سومین بنای عظیم تاریخی در جهان است. پروفسور پوپ[Arthur upham, Pope] معتقد است که این بنا در معماری تاج محل تأثیر بخشیده است[۶].
برخی دیگر دو جداره بودن گنبد را تا آن زمان بیسابقه دانستهاند که ؟ گنبد کلیسای مریم مقدس صد سال پس از گنبد سلطانیه و به تقلید از آن طراحی و اجراء شده است. شهرت این گنبد در ادوار مختلف به قدری عالمگیر شده است که مورخان و سیاحان خارجی بسیاری مثل کلاویخو، پیترودلاواله، شاردن، دیولافوا، و دهها تن دیگر از جهانگردان را به دیدن این بنای با شکوه به سلطانیه کشانده است که در آثار خود از آن توصیفهای بسیار آوردهاند. این بنا سالها است که در دست مرمت و در پرتو پژوهشهای باستانشناسی قرار گرفته است[۷].
نیز نگاه کنید به
مآخذ
- ↑ کیانی، محمدیوسف. تاریخ هنر معماری ایران در دوره اسلامی. تهران: 1374، سازمان تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها (سمت)، ص 72-71.
- ↑ مخلصی، محمدعلی. جغرافیای تاریخی سلطانیه. بیجا، بینا، بیتا، ص 7-6.
- ↑ ثبوتی، هوشنگ. بررسی آثار تاریخی سلطانیه. زنجان: 1370، بینا، ص 117-115.
- ↑ زنده دل، حسن و دستیاران. استان زنجان. تهران: 1377، نشر ایرانگردان، ص 80.
- ↑ بناهای آرامگاهی. تهران: 1378، پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامی، ص 329.
- ↑ پوپ، آرتور. معماری ایرانی. ترجمه رضا بصیری، تهران: 1363، انتشارات میر (گوتنبرگ)، ص118.
- ↑ ثبوتی، هوشنگ. معماری سلطانیه در گذرگه هنر. تهران: 1380، پازینه، میربها، سید عزیز. تاریخ سلطانیه. قم: بینا، بیتا.
منبع اصلی
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،
نویسنده مقاله
اکبر فلاحی