خرم دینان 2: تفاوت میان نسخهها
صفحهای تازه حاوی «'''خرم دینان،''' عنوان فرقهای دینی ایرانی که بر ضد خلفای عباسی برپا خاستند. خرم دین ترکیبی است فارسی به مانند به دینان <ref>کریستن سن، آرتور. '''''ایران در زمان ساسانیان'''''. ترجمهرشید یاسمی، تهران: ابن سینا، 1345، ص 338.</ref> (زرتشتیان) که بر خلاف نظر برخی...» ایجاد کرد |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| (۴ نسخهٔ میانیِ ایجادشده توسط همین کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
'''خرم دینان،''' عنوان فرقهای دینی ایرانی که بر ضد خلفای عباسی برپا خاستند. | '''خرم دینان،''' عنوان فرقهای دینی ایرانی که بر ضد خلفای عباسی برپا خاستند. | ||
خرم دین ترکیبی است فارسی به مانند به دینان <ref>کریستن سن، آرتور. '''''ایران در زمان ساسانیان'''''. | خرم دین ترکیبی است فارسی به مانند به دینان <ref>کریستن سن، آرتور. '''''ایران در زمان ساسانیان'''''. ترجمه رشید یاسمی، تهران: ابن سینا، 1345، ص 338.</ref> ([[زرتشتی، دین|زرتشتیان]]) که بر خلاف نظر برخی از روستای خرّم اردبیل گرفته نشده<ref>مصاحب، غلامحسین. '''''دایرةالمعارف فارسی'''''. ج 1، تهران: 1345، ذیل خرمدینان.</ref> و عنوان دینی است که از 118ق / 736م در منابع آمده است <ref> ابن خلدون، عبدالرحمن. '''''مقدمه'''''. کواتزمر، پاریس: 1858، ج3، ص 101.</ref> [[خرم دینان|خرمدینان]] علیه عباسیان و به خونخواهی ابومسلم خراسانی (137ق / 754م)<ref>ابنالاثیر، عزالدین ابوالحسن علی. '''''الکامل فیالتاریخ.''''' به کوشش تورنبرگ، لیدن، 1851-1876، ج 6، ص 39.</ref> قیام کردند و در قیام سنباد<ref> یعقوبی، احمدبن ابی یعقوب بن جعفر بن وهب بن واضح، '''''البلدان'''''. طبع دخویه، لیدن، 1892، ص 275.</ref> حضور داشته و در [[اصفهان]] و جرجان نیز خروج کردند <ref>مسعودی، علی. '''''التنبیه و الاشراف.''''' به کوشش دخویه، لیدن، 1893م، ص 353.</ref> و بر جرجان غلبه یافتند<ref> مینوی، مجتبی. '''''مازیار'''''. تهران: 1312، ص 5.</ref>. شورش [[خرم دینان|خرمدینان]] در آذربایجان در زمان هارونالرشید به سختی سرکوب شد<ref>مقدسی، مطهر. '''''البدأ و التاریخ'''''. به کوشش کلمان هوار، پاریس، 1907م، ج 6، ص 103؛ ابن اثیر. ج 6، ص 142.</ref>. (193ق / 808) بعد از جدالهای درونی میان [[خرم دینان|خرمدینان]] بر سر ریاست در بَذ، از مناطق کوهستانی مراغه، بابک خرّمی به رهبری [[خرم دینان]] رسید<ref>ابنالندیم، ابوالفرج محمد بن ابی یعقوب اسحق. '''''الفهرست العلوم'''''. به تحقیق رضا تجدد، چاپ تهران، 1356، ص 406-407.</ref>. (200 ق / 815 م) | ||
خرم دینان منحصر به پیروان بابک در آذربایجان نبودهاند بلکه در نواحی دیگر ایران خصوصاً در مرکز و اطراف اصفهان و سرزمین جبال پراکنده بودند<ref>نفیسی، سعید. '''''بابک خرمدین'''''. تهران: 1343، ص 21.</ref>. نخستین اقدام جدی برای سرکوب بابک خرم دین در زمان مأمون (204 ق / 819) صورت گرفت<ref>یعقوبی، احمد ابن ابی یعقوب بن جعفر و هب بن واضح، '''''تاریخ یعقوبی'''''. نجف: 1358ق، ج 3، ص 189.</ref>. پس از آن، افشین | [[خرم دینان]] منحصر به پیروان بابک در آذربایجان نبودهاند بلکه در نواحی دیگر ایران خصوصاً در مرکز و اطراف [[اصفهان]] و سرزمین جبال پراکنده بودند<ref>نفیسی، سعید. '''''بابک خرمدین'''''. تهران: 1343، ص 21.</ref>. نخستین اقدام جدی برای سرکوب بابک خرم دین در زمان مأمون (204 ق / 819) صورت گرفت<ref>یعقوبی، احمد ابن ابی یعقوب بن جعفر و هب بن واضح، '''''تاریخ یعقوبی'''''. نجف: 1358ق، ج 3، ص 189.</ref>. پس از آن، افشین شاهزاده اشروسنه با سمت والیگری آذربایجان و ارمنستان در جنگ با [[خرم دینان|خرمدینان]]، قلعهبذ را تسخیر و بابک را دستگیر کرد<ref>خلیفهبن خیاط، '''''تاریخ'''''. به کوشش سهیل زکار، دمشق: 1968م، ج 2، ص 788؛ مقدسی، ج 6، ص 117-118.</ref>. بابک در سامرا به دستور خلیفه با شکنجه بسیار به دار آویخته شد (223ق/838م)<ref> یعقوبی. ج 3، ص 200؛ خلیفه. ج 2، ص 788.</ref>. پس از او نیز جنبش [[خرم دینان|خرمدینان]] ادامه یافت<ref>صدیقی، غلامحسین. '''''جنبشهای دینی ایرانی.''''' در قرنهای دوم و سوم هجری. تهران: پاژنگ، 1372، ص 323، 325.</ref>. اگر چه میزان پایبندی بابک به عقاید خرمی مشخص نیست، اما ادامه و توفیق نسبی جنبش 20 سالهاو نه در جاذبههای اعتقادی، بلکه در وجود زمینههای اجتماعی و سیاسی آن عهد بوده است<ref>مادلونگ، ویلفرد. '''''فرقههای اسلامی'''''. ترجمهابوالقاسم سری، تهران: 1377، ص 19.</ref>. توصیف منابع درباره عقاید خرم دینان، که آن را [[مزدکی، آئین|مزدکی]]، مزدایی، رافضی و اباحی و الحادی خواندهاند، خالی از تعصب و دشمنی نیست. | ||
انتشار دین | انتشار [[اسلام|دین اسلام]]، اختلاف میان رؤسای [[خرم دینان]]، نداشتن روابط محکم با یکدیگر، تقسیم به دستههای کوچک در نواحی مختلف و اختلاف در برخی آراء و تعالیم از دلایل ضعف سیاسی آنان است. اعتقاد به تناسخ در میان آنان بهانهای برای جذب هواخواهان ابومسلم خراسانی در شورشی علیه خلفا بود<ref>شهرستانی، ابوافتح محمد بن ابوالقاسم عبدالکریم. '''''الملل و النحل'''''. به کوشش و. کورتن، لایپزیگ: 1923، ص 185.</ref>. اگر چه منابع از آداب و رسوم مذهبی آنان آگاهی چندانی به دست نمیدهند اما بر میآید که بر ابومسلم و نوه او، مشهور به کودک دانا، دعا میخواندند و به شراب و شربت تبرک میکردند<ref>نظامالملک، ابوعلی حسن بن علی. '''''سیاستنامه.''''' به اهتمام سید عبدالکریم خلخالی، تهران: 1310، ص 176.</ref>. کودکیّه و کردشاهیّه دو دسته بزرگتر [[خرم دینان|خرمدینان]] هستند و فاطمیّه، ابومسلمیه، سَنبادیه، بابکیه، مازیاریه و محمره یا سرخ جامگان و ذقولیّه نیز از دیگر فرق [[خرم دینان|خرمدینان]] هستند. | ||
در میان جنبشهای دو قرن اول هجری، جنبش خرمدینان از حیث زمانی و مکانی و کثرت عدد شورشیان و زحمت بر خلفا و عمال ایشان از جنبشهای دیگر مهمتر بوده است. | در میان جنبشهای دو قرن اول هجری، جنبش [[خرم دینان|خرمدینان]] از حیث زمانی و مکانی و کثرت عدد شورشیان و زحمت بر خلفا و عمال ایشان از جنبشهای دیگر مهمتر بوده است. | ||
== نیز نگاه کنید به == | |||
* [[خرم دینان]] | |||
* [[مزدکی، آئین]] | |||
== مآخذ == | |||
<references /> | |||
== منبع اصلی == | |||
[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]، | |||
== پیوند به بیرون == | |||
خرمدینان، [https://fa.wikifeqh.ir/ ویکی فقه]، قابل بازیابی از https://fa.wikifeqh.ir/%D8%AE%D8%B1%D9%85%D8%AF%DB%8C%D9%86%D8%A7%D9%86 | |||
خرمدینان، [https://www.cgie.org.ir/ دائره المعارف بزرگ اسلامی]، قابل بازیابی از [https://www.cgie.org.ir/fa/article/240728/%D8%AE%D8%B1%D9%85-%D8%AF%DB%8C%D9%86%D8%A7%D9%86 https://www.cgie.org.ir/fa/article/240728/] | |||
خرمدینان (خرمدینیه)، [https://rch.ac.ir/ دانشنامه جهان اسلام،] قابل بازیابی از https://rch.ac.ir/article/Details/8532 | |||
خرمدینیان، [https://www.islamical.org/fa/%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%87%D9%94_%D8%A7%D8%B5%D9%84%DB%8C دانشنامه آزاد اسلامی اسلامیکال]، قابل بازیابی از [https://www.islamical.org/fa/%D8%AE%D8%B1%D9%85%D8%AF%DB%8C%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86 https://www.islamical.org/fa/] | |||
== نویسنده مقاله == | |||
حشمت الله عزیزی | |||
[[رده:تاریخ]] | |||
[[رده:تاریخ و باستان شناسی]] | |||
نسخهٔ کنونی تا ۳ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۹:۴۰
خرم دینان، عنوان فرقهای دینی ایرانی که بر ضد خلفای عباسی برپا خاستند.
خرم دین ترکیبی است فارسی به مانند به دینان [۱] (زرتشتیان) که بر خلاف نظر برخی از روستای خرّم اردبیل گرفته نشده[۲] و عنوان دینی است که از 118ق / 736م در منابع آمده است [۳] خرمدینان علیه عباسیان و به خونخواهی ابومسلم خراسانی (137ق / 754م)[۴] قیام کردند و در قیام سنباد[۵] حضور داشته و در اصفهان و جرجان نیز خروج کردند [۶] و بر جرجان غلبه یافتند[۷]. شورش خرمدینان در آذربایجان در زمان هارونالرشید به سختی سرکوب شد[۸]. (193ق / 808) بعد از جدالهای درونی میان خرمدینان بر سر ریاست در بَذ، از مناطق کوهستانی مراغه، بابک خرّمی به رهبری خرم دینان رسید[۹]. (200 ق / 815 م)
خرم دینان منحصر به پیروان بابک در آذربایجان نبودهاند بلکه در نواحی دیگر ایران خصوصاً در مرکز و اطراف اصفهان و سرزمین جبال پراکنده بودند[۱۰]. نخستین اقدام جدی برای سرکوب بابک خرم دین در زمان مأمون (204 ق / 819) صورت گرفت[۱۱]. پس از آن، افشین شاهزاده اشروسنه با سمت والیگری آذربایجان و ارمنستان در جنگ با خرمدینان، قلعهبذ را تسخیر و بابک را دستگیر کرد[۱۲]. بابک در سامرا به دستور خلیفه با شکنجه بسیار به دار آویخته شد (223ق/838م)[۱۳]. پس از او نیز جنبش خرمدینان ادامه یافت[۱۴]. اگر چه میزان پایبندی بابک به عقاید خرمی مشخص نیست، اما ادامه و توفیق نسبی جنبش 20 سالهاو نه در جاذبههای اعتقادی، بلکه در وجود زمینههای اجتماعی و سیاسی آن عهد بوده است[۱۵]. توصیف منابع درباره عقاید خرم دینان، که آن را مزدکی، مزدایی، رافضی و اباحی و الحادی خواندهاند، خالی از تعصب و دشمنی نیست.
انتشار دین اسلام، اختلاف میان رؤسای خرم دینان، نداشتن روابط محکم با یکدیگر، تقسیم به دستههای کوچک در نواحی مختلف و اختلاف در برخی آراء و تعالیم از دلایل ضعف سیاسی آنان است. اعتقاد به تناسخ در میان آنان بهانهای برای جذب هواخواهان ابومسلم خراسانی در شورشی علیه خلفا بود[۱۶]. اگر چه منابع از آداب و رسوم مذهبی آنان آگاهی چندانی به دست نمیدهند اما بر میآید که بر ابومسلم و نوه او، مشهور به کودک دانا، دعا میخواندند و به شراب و شربت تبرک میکردند[۱۷]. کودکیّه و کردشاهیّه دو دسته بزرگتر خرمدینان هستند و فاطمیّه، ابومسلمیه، سَنبادیه، بابکیه، مازیاریه و محمره یا سرخ جامگان و ذقولیّه نیز از دیگر فرق خرمدینان هستند.
در میان جنبشهای دو قرن اول هجری، جنبش خرمدینان از حیث زمانی و مکانی و کثرت عدد شورشیان و زحمت بر خلفا و عمال ایشان از جنبشهای دیگر مهمتر بوده است.
نیز نگاه کنید به
مآخذ
- ↑ کریستن سن، آرتور. ایران در زمان ساسانیان. ترجمه رشید یاسمی، تهران: ابن سینا، 1345، ص 338.
- ↑ مصاحب، غلامحسین. دایرةالمعارف فارسی. ج 1، تهران: 1345، ذیل خرمدینان.
- ↑ ابن خلدون، عبدالرحمن. مقدمه. کواتزمر، پاریس: 1858، ج3، ص 101.
- ↑ ابنالاثیر، عزالدین ابوالحسن علی. الکامل فیالتاریخ. به کوشش تورنبرگ، لیدن، 1851-1876، ج 6، ص 39.
- ↑ یعقوبی، احمدبن ابی یعقوب بن جعفر بن وهب بن واضح، البلدان. طبع دخویه، لیدن، 1892، ص 275.
- ↑ مسعودی، علی. التنبیه و الاشراف. به کوشش دخویه، لیدن، 1893م، ص 353.
- ↑ مینوی، مجتبی. مازیار. تهران: 1312، ص 5.
- ↑ مقدسی، مطهر. البدأ و التاریخ. به کوشش کلمان هوار، پاریس، 1907م، ج 6، ص 103؛ ابن اثیر. ج 6، ص 142.
- ↑ ابنالندیم، ابوالفرج محمد بن ابی یعقوب اسحق. الفهرست العلوم. به تحقیق رضا تجدد، چاپ تهران، 1356، ص 406-407.
- ↑ نفیسی، سعید. بابک خرمدین. تهران: 1343، ص 21.
- ↑ یعقوبی، احمد ابن ابی یعقوب بن جعفر و هب بن واضح، تاریخ یعقوبی. نجف: 1358ق، ج 3، ص 189.
- ↑ خلیفهبن خیاط، تاریخ. به کوشش سهیل زکار، دمشق: 1968م، ج 2، ص 788؛ مقدسی، ج 6، ص 117-118.
- ↑ یعقوبی. ج 3، ص 200؛ خلیفه. ج 2، ص 788.
- ↑ صدیقی، غلامحسین. جنبشهای دینی ایرانی. در قرنهای دوم و سوم هجری. تهران: پاژنگ، 1372، ص 323، 325.
- ↑ مادلونگ، ویلفرد. فرقههای اسلامی. ترجمهابوالقاسم سری، تهران: 1377، ص 19.
- ↑ شهرستانی، ابوافتح محمد بن ابوالقاسم عبدالکریم. الملل و النحل. به کوشش و. کورتن، لایپزیگ: 1923، ص 185.
- ↑ نظامالملک، ابوعلی حسن بن علی. سیاستنامه. به اهتمام سید عبدالکریم خلخالی، تهران: 1310، ص 176.
منبع اصلی
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،
پیوند به بیرون
خرمدینان، ویکی فقه، قابل بازیابی از https://fa.wikifeqh.ir/%D8%AE%D8%B1%D9%85%D8%AF%DB%8C%D9%86%D8%A7%D9%86
خرمدینان، دائره المعارف بزرگ اسلامی، قابل بازیابی از https://www.cgie.org.ir/fa/article/240728/
خرمدینان (خرمدینیه)، دانشنامه جهان اسلام، قابل بازیابی از https://rch.ac.ir/article/Details/8532
خرمدینیان، دانشنامه آزاد اسلامی اسلامیکال، قابل بازیابی از https://www.islamical.org/fa/
نویسنده مقاله
حشمت الله عزیزی