دیه: تفاوت میان نسخه‌ها

نسخهٔ کنونی تا ‏۶ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۲۱:۵۸

دیه، مالی است که در صورت وقوع جنایت بر نفس و یا کمتر از آن بر اعضای بدن یا ایراد جرح، باید ادا شود^[۱]. دید بر وزن «عده» مأخوذ از «ودی» است^[۲]. در تاریخ و اقوام گذشته موارد زیادی از احکام صادره دربارۀ دید وجود دارد؛ همانطور که داوود پیامبر به دیه حکم می‌کرد و قبل از آن نیز بین فرزندان ابراهیم بدان عمل می‌شد^[۳]. در ترجمۀ مقاله دارست فرانسوی، دربارۀ حقوق اسلام آمده، پیش از اسلام مجازات قتل به وسیلۀ اولیای مقتول تا پنج نسل اجرا می‌شد تا این که پرداخت خون بها (دیه) قرار داد متارکه بین خانواده‌ها امضاء شد^[۴].

در آن زمان قصد قاتل مورد توجه قرار نمی‌گرفت و میان جنایت عمد و خطا تفاوتی قائل نمی‌شدند^[۵] و دریافت عوض و مال، امری ناخوشایند به شمار می‌آمد^[۶]. اما در این عصر، قانون مجازات اسلامی، مجازات قتل عمد را قصاص می‌داند و در صورت جنایت بر اعضای بدن انجام عمل را دربارۀ جانی تأکید می‌کند^[۷]، و مادۀ 15 همین قانون چنین تعریف می‌کند، دید مالی است که از طرف شارع، برای جنایت تعیین شده است^[۸]. خداوند در قرآن کریم، به صراحت از دید نام برده و این جزو نصوص قرآنی است که شک و شبهه‌ای در آن راه ندارد و مخالفت با آن، مخالفت با قانون صریح خداوند می‌باشد^[۹]. اما در عبارات فقها بر آنچه دیه واجب می‌شود سه لفظ است، اول «دیه» که بیشتر استعمال در جنایت می‌باشد و گاهی در جنایت طرف یعنی عضو نیز استعمال می‌شود، دوم «ارش» اعم از آنکه شارع تقدیری برای آن نموده باشد یا نه، سوم «خلافت» که حکومت هم استعمال می‌شود، و شارع تقدیری در خصوص آن ننموده است^[۲].

دیه در متون فقهی، موضوع مشروح و مفصل کتاب‌های فقهی است و دارای ابواب و فصول متعددی است و برای هر جزء از بدن انسان حکمی دارد^[۱۰]. فقهای شیعه چون فقهای دیگر مذاهب اسلامی دیۀ زن را در موارد قتل، نصف دیۀ مرد می‌دانند^[۱۱]. موضوع احکام دیات در عصر حاضر از مشکلات دادگاه کیفری می‌باشد، لذا از 1371 کتاب دیات که در آن اقسام، مقادیر و احکام دیات آمده، شروع به رونویسی شد^[۱۲].

علاوه بر آن کتاب‌های بسیاری پیرامون دیه نوشته شده از آن جمله می توان به موارد زیر اشاره کرد:

شرایع از محقق حلی؛
لمعه و شرح آن از شهید اول و شهید ثانی؛
جواهرالکلام از صاحب جواهر؛
تحریرالوسیله از امام خمینی(ره)؛
اجرای احکام جزایی (حدود قصاص ـ دیات) از کرمانی؛
مجموعۀ قوانین حقوق جزایی (ایران. قوانین و احکام)؛
دیات ترجمۀ مسالک الافهام از محمد ابوالحسن؛
قانون مجازات اسلامی (حدود، قصاص، دیات).

نیز نگاه کنید به

مآخذ

↑ موسوی خمینی، روح الله. تحریرالوسیله. قم: جماعۀ المدرسین، مؤسسه نشر اسلامی، ج2، 1363، ص553.
↑ ^۲٫۰ ^۲٫۱ محقق حلی. ابوالقاسم. شرایع الاسلام. ترجمۀ احمد یزدی، تهران: وزارت ارشاد، 1369، ص1970.
↑ صالحی، فاضل. دید یا مجازات مالی. قم: دفتر تبلیغات اسلامی، حوزۀ علمیه، 1376، ص26.
↑ صالحی، فاضل. دید یا مجازات مالی. قم: دفتر تبلیغات اسلامی، حوزۀ علمیه، 1376، ص27.
↑ گرجی، ابوالقاسم. دیات. تهران: انتشارات دانشگاه تهران، 1382، ص18.
↑ گرجی، ابوالقاسم. دیات. تهران: انتشارات دانشگاه تهران، 1382، ص19.
↑ مادۀ 205و269 قانون مجازات اسلامی.
↑ ماده 15 قانون مجازات اسلامی.
↑ سوره 4/91و92.
↑ صالحی، فاضل. دید یا مجازات مالی. قم: دفتر تبلیغات اسلامی، حوزۀ علمیه، 1376، ص35.
↑ سروستانی، ابراهیم. تفاوت زن و مرد در دید و قصاص. انتشارات سفیر، ماده 209 و 273 قانون مجازات اسلامی، 1380، ص108.
↑ برغانی، محمدتقی (شهید ثانی). دیات (كیفر جرائم بر جسم در حقوق اسلام). با مقدمه و تحقیق: عبدالحسین شهیدی صالحی، انتشارات حدیث امروز، 1382، ص81.

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

اسدالله معظمی گودرزی

[1] موسوی خمینی، روح الله. تحریرالوسیله. قم: جماعۀ المدرسین، مؤسسه نشر اسلامی، ج2، 1363، ص553.

[:0-2] ۲٫۰ ^۲٫۱ محقق حلی. ابوالقاسم. شرایع الاسلام. ترجمۀ احمد یزدی، تهران: وزارت ارشاد، 1369، ص1970.

[3] صالحی، فاضل. دید یا مجازات مالی. قم: دفتر تبلیغات اسلامی، حوزۀ علمیه، 1376، ص26.

[4] صالحی، فاضل. دید یا مجازات مالی. قم: دفتر تبلیغات اسلامی، حوزۀ علمیه، 1376، ص27.

[5] گرجی، ابوالقاسم. دیات. تهران: انتشارات دانشگاه تهران، 1382، ص18.

[6] گرجی، ابوالقاسم. دیات. تهران: انتشارات دانشگاه تهران، 1382، ص19.

[7] مادۀ 205و269 قانون مجازات اسلامی.

[8] ماده 15 قانون مجازات اسلامی.

[9] سوره 4/91و92.

[10] صالحی، فاضل. دید یا مجازات مالی. قم: دفتر تبلیغات اسلامی، حوزۀ علمیه، 1376، ص35.

[11] سروستانی، ابراهیم. تفاوت زن و مرد در دید و قصاص. انتشارات سفیر، ماده 209 و 273 قانون مجازات اسلامی، 1380، ص108.

[12] برغانی، محمدتقی (شهید ثانی). دیات (كیفر جرائم بر جسم در حقوق اسلام). با مقدمه و تحقیق: عبدالحسین شهیدی صالحی، انتشارات حدیث امروز، 1382، ص81.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

@@ خط ۱: / خط ۱: @@
-'''دیه،''' مالی است كه در صورت وقوع جنایت بر نفس و یا كمتر از آن بر اعضای بدن یا ایراد جرح، باید ادا شود<ref>موسوی خمینی، روح الله'''''. تحریرالوسیله'''''. قم: جماعۀ المدرسین، مؤسسه نشر اسلامی، ج2، 1363، ص553.</ref>. دید بر وزن «عده» مأخوذ از «ودی» است<ref name=":0">محقق حلی. ابوالقاسم'''''. شرایع الاسلام'''''. ترجمۀ احمد یزدی، تهران: وزارت ارشاد، 1369، ص1970.</ref>. در تاریخ و اقوام گذشته موارد زیادی از احكام صادره دربارۀ دید وجود دارد؛ همانطور كه داوود پیامبر به دیه حكم می‌كرد و قبل از آن نیز بین فرزندان ابراهیم بدان عمل می‌شد<ref>صالحی، فاضل. '''''دید یا مجازات مالی'''''. قم: دفتر تبلیغات اسلامی، حوزۀ علمیه، 1376، ص26.</ref>. در ترجمۀ مقاله دارست فرانسوی، دربارۀ حقوق اسلام آمده، پیش از اسلام مجازات قتل به وسیلۀ اولیای مقتول تا پنج نسل اجرا می‌شد تا این كه پرداخت خون بها (دیه) قرار داد متاركه بین خانواده‌ها امضاء شد<ref>صالحی، فاضل. '''''دید یا مجازات مالی'''''. قم: دفتر تبلیغات اسلامی، حوزۀ علمیه، 1376، ص27.</ref>. در آن زمان قصد قاتل مورد توجه قرار نمی‌گرفت و میان جنایت عمد و خطا تفاوتی قائل نمی‌شدند<ref>گرجی، ابوالقاسم. '''''دیات'''''. تهران: انتشارات دانشگاه تهران، 1382، ص18.</ref> و دریافت عوض و مال، امری ناخوشایند به شمار می‌آمد<ref>گرجی، ابوالقاسم. '''''دیات'''''. تهران: انتشارات دانشگاه تهران، 1382، ص19.</ref>. اما در این عصر، قانون مجازات اسلامی، مجازات قتل عمد را قصاص می‌داند و در صورت جنایت بر اعضای بدن انجام عمل را دربارۀ جانی تأكید می‌كند<ref>مادۀ 205و269 قانون مجازات اسلامی.</ref>، و مادۀ 15 همین قانون چنین تعریف می‌كند، دید مالی است كه از طرف شارع، برای جنایت تعیین شده است<ref>ماده 15 قانون مجازات اسلامی.</ref>. خداوند در قرآن كریم، به صراحت از دید نام برده و این جزو نصوص قرآنی است كه شك و شبهه‌ای در آن راه ندارد و مخالفت با آن، مخالفت با قانون صریح خداوند می‌باشد<ref>سوره 4/91و92.</ref>. اما در عبارات فقها بر آنچه دیه واجب می‌شود سه لفظ است، اول «دیه» كه بیشتر استعمال در جنایت می‌باشد و گاهی در جنایت طرف یعنی عضو نیز استعمال می‌شود، دوم «ارش» اعم از آنكه شارع تقدیری برای آن نموده باشد یا نه، سوم «خلافت» كه حكومت هم استعمال می‌شود، و شارع تقدیری در خصوص آن ننموده است<ref name=":0" />.
+'''دیه،''' مالی است که در صورت وقوع جنایت بر نفس و یا کمتر از آن بر اعضای بدن یا ایراد جرح، باید ادا شود<ref>موسوی خمینی، روح الله'''''. تحریرالوسیله'''''. قم: جماعۀ المدرسین، مؤسسه نشر اسلامی، ج2، 1363، ص553.</ref>. دید بر وزن «عده» مأخوذ از «ودی» است<ref name=":0">محقق حلی. ابوالقاسم'''''. شرایع الاسلام'''''. ترجمۀ احمد یزدی، تهران: وزارت ارشاد، 1369، ص1970.</ref>. در تاریخ و اقوام گذشته موارد زیادی از احکام صادره دربارۀ دید وجود دارد؛ همانطور که داوود پیامبر به دیه حکم می‌کرد و قبل از آن نیز بین فرزندان ابراهیم بدان عمل می‌شد<ref>صالحی، فاضل. '''''دید یا مجازات مالی'''''. قم: دفتر تبلیغات اسلامی، حوزۀ علمیه، 1376، ص26.</ref>. در ترجمۀ مقاله دارست فرانسوی، دربارۀ [[حقوق]] [[اسلام]] آمده، پیش از [[اسلام]] مجازات قتل به وسیلۀ اولیای مقتول تا پنج نسل اجرا می‌شد تا این که پرداخت خون بها (دیه) قرار داد متارکه بین خانواده‌ها امضاء شد<ref>صالحی، فاضل. '''''دید یا مجازات مالی'''''. قم: دفتر تبلیغات اسلامی، حوزۀ علمیه، 1376، ص27.</ref>.
-دیه در متون فقهی، موضوع مشروح و مفصل كتاب‌های فقهی است و دارای ابواب و فصول متعددی است و برای هر جزء از بدن انسان حكمی دارد<ref>صالحی، فاضل. '''''دید یا مجازات مالی'''''. قم: دفتر تبلیغات اسلامی، حوزۀ علمیه، 1376، ص35.</ref>. فقهای شیعه چون فقهای دیگر مذاهب اسلامی دیۀ زن را در موارد قتل، نصف دیۀ مرد می‌دانند<ref>سروستانی، ابراهیم. تفاوت '''''زن و مرد در دید و قصاص'''''. انتشارات سفیر، ماده 209 و 273 قانون مجازات اسلامی، 1380، ص108.</ref>. موضوع احكام دیات در عصر حاضر از مشكلات دادگاه كیفری می‌باشد، لذا از 1371 كتاب دیات كه در آن اقسام، مقادیر و احكام دیات آمده، شروع به رونویسی شد<ref>برغانی، محمدتقی (شهید ثانی). دیات '''''(كیفر جرائم بر جسم در حقوق اسلام)'''''. با مقدمه و تحقیق: عبدالحسین شهیدی صالحی، انتشارات حدیث امروز، 1382، ص81. </ref>.
+در آن زمان قصد قاتل مورد توجه قرار نمی‌گرفت و میان جنایت عمد و خطا تفاوتی قائل نمی‌شدند<ref>گرجی، ابوالقاسم. '''''دیات'''''. تهران: انتشارات دانشگاه تهران، 1382، ص18.</ref> و دریافت عوض و مال، امری ناخوشایند به شمار می‌آمد<ref>گرجی، ابوالقاسم. '''''دیات'''''. تهران: انتشارات دانشگاه تهران، 1382، ص19.</ref>. اما در این عصر، [[قانون]] مجازات اسلامی، مجازات قتل عمد را [[قصاص]] می‌داند و در صورت جنایت بر اعضای بدن انجام عمل را دربارۀ جانی تأکید می‌کند<ref>مادۀ 205و269 قانون مجازات اسلامی.</ref>، و مادۀ 15 همین [[قانون]] چنین تعریف می‌کند، دید مالی است که از طرف شارع، برای جنایت تعیین شده است<ref>ماده 15 قانون مجازات اسلامی.</ref>. خداوند در [[قرآن|قرآن کریم]]، به صراحت از دید نام برده و این جزو نصوص قرآنی است که شک و شبهه‌ای در آن راه ندارد و مخالفت با آن، مخالفت با [[قانون]] صریح خداوند می‌باشد<ref>سوره 4/91و92.</ref>. اما در عبارات فقها بر آنچه دیه واجب می‌شود سه لفظ است، اول «دیه» که بیشتر استعمال در جنایت می‌باشد و گاهی در جنایت طرف یعنی عضو نیز استعمال می‌شود، دوم «ارش» اعم از آنکه شارع تقدیری برای آن نموده باشد یا نه، سوم «خلافت» که حکومت هم استعمال می‌شود، و شارع تقدیری در خصوص آن ننموده است<ref name=":0" />.
-علاوه بر آن كتاب‌های بسیاری پیرامون دیه نوشته شده از آن جمله شرایع از محقق حلی، 2- لمعه و شرح آن از شهید اول و شهید ثانی، 3- جواهرالكلام از صاحب جواهر، 4- تحریرالوسیله از امام خمینی(ره)، 5- اجرای احكام جرایی (حدود قصاص ـ دیات) از كرمانی، 6- مجموعۀ قوانین حقوق جرایی (ایران. قوانین و احكام)، 7- دیات ترجمۀ مسالك الافهام از محمد ابوالحسن، 8- قانون مجازات اسلامی (حدود، قصاص، دیات).
+دیه در متون فقهی، موضوع مشروح و مفصل کتاب‌های فقهی است و دارای ابواب و فصول متعددی است و برای هر جزء از بدن انسان حکمی دارد<ref>صالحی، فاضل. '''''دید یا مجازات مالی'''''. قم: دفتر تبلیغات اسلامی، حوزۀ علمیه، 1376، ص35.</ref>. فقهای شیعه چون فقهای دیگر مذاهب اسلامی دیۀ زن را در موارد قتل، نصف دیۀ مرد می‌دانند<ref>سروستانی، ابراهیم. تفاوت '''''زن و مرد در دید و قصاص'''''. انتشارات سفیر، ماده 209 و 273 قانون مجازات اسلامی، 1380، ص108.</ref>. موضوع احکام دیات در عصر حاضر از مشکلات دادگاه کیفری می‌باشد، لذا از 1371 کتاب دیات که در آن اقسام، مقادیر و احکام دیات آمده، شروع به رونویسی شد<ref>برغانی، محمدتقی (شهید ثانی). دیات '''''(كیفر جرائم بر جسم در حقوق اسلام)'''''. با مقدمه و تحقیق: عبدالحسین شهیدی صالحی، انتشارات حدیث امروز، 1382، ص81. </ref>.
+علاوه بر آن کتاب‌های بسیاری پیرامون دیه نوشته شده از آن جمله می توان به موارد زیر اشاره کرد:
+# شرایع از محقق حلی؛
+# لمعه و شرح آن از شهید اول و شهید ثانی؛
+# جواهرالکلام از صاحب جواهر؛
+# تحریرالوسیله از [[امام خمینی]](ره)؛
+# اجرای [[حقوق جزا|احکام جزا]]<nowiki/>یی (حدود [[قصاص]] ـ دیات) از کرمانی؛
+# مجموعۀ قوانین [[حقوق جزا]]<nowiki/>یی (ایران. [[قانون|قوانین]] و احکام)؛
+# دیات ترجمۀ مسالک الافهام از محمد ابوالحسن؛
+# [[قانون]] مجازات اسلامی ([[حد|حدود]]، [[قصاص]]، دیات).
 == نیز نگاه کنید به ==
+* [[قانون]]
+* [[قصاص]]
+* [[حد]]
+* [[حقوق جزا]]
+* [[حقوق]]
 == مآخذ ==
+<references />
+== منبع اصلی ==
+[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،
+== نویسنده مقاله ==
+اسدالله معظمی گودرزی
+[[رده:علوم اسلامی و حقوق فقهی]]