آسیابانی: تفاوت میان نسخه‌ها

نسخهٔ کنونی تا ‏۸ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۲۲:۰۴

آسیابانی، یااسبانی کار گرداندناسیا وارد کردن غلات و نگهداری از آسیاخانه.

آسیابانی در ایران پیشینه دراز دارد و احتمالاً با پیدایی آسیاهایابی و بادی و ستوری همزمان بوده است. با وجود اهمیت پیشه آسیابانی و نقش و ارزش اجتماعی آسیابان در جامعه‌های کشاورز ایران، آگاهی درباره این پیشه و چگونگی کار آسیابانان و سازمان صنفی و زندگی وآداب و اخلاق و منزلت اجتماعیانان اندک است^[۱]. در متون بازمانده از زبان پهلوی دوره ساسانی، تا آنجا که آگاهی داریم ازآسیابان و آسیابانی نامی نیامده است، در صورتی که نام «نانباگ» (= نانوا)، پیشه‌ور وابته به آسیابانی آمده است^[۲].

در اوایل دوره اسلامی آسیابانان شهری در گروه و صنفی تشکل یافته بودند و مانند پیشه‌وران دیگر در برخی شهرهای مهم، مانند بصره، رسته بازاری مخصوص خود داشتند^[۳]. در قدیم بیشتر صنف‌ها با نشان و علامتی مخصوص شناخته می‌شدند. نشان‌ و نماد صنفی گروه آسیابانان سنگ آسیا بود^[۴]^[۵].

آسیابانان وظایف گوناگونی بر عهده داشتند. تنظیم فشار آب درآسیاب و سرعت وزش باد در بادآس، مراقبت از حرکت چارپا در خراس، میزان سرعت گردش سنگاسیا و حد خُرد وارد کردن غلات، تراش واج دادن دندانه‌های روی سنگ گردان آسیا، که در اثر چرخش زیاد و کار مداوم سائیده و کُند می‌شد، تعمیر ابزار و وسایل آسیاخانه و گاهی بوجاری (غربال و پاک کردن) غلّه پیش از آسیا کردن از کارهای آسیابانان بود^[۶].

آسیابان‌های شهرها موظف بودند هر روز علاوه بر گندمی که برای مردم محلارد می‌کردند، مقدار آرد مورد نیاز نانوایی‌های شهر را هم تأمین کنند. برای عوض و یا مخلوط نشدن غلّه مردم، آسیابان‌ها نام صاحبان غلّه را روی تکه‌هایی از کدوحلوایی یا کدوغلیانی می‌کندند و از کیسه‌های غلّه می‌آویختند. آسیابان‌هایی که سواد نداشتند نشانه‌هایی رویان ها می‌گذاشتند. هر چند گاه محتسبی به آسیاخانه‌های شهر می‌رفت و دستگاه آسیا و ابزارها و وسایل آسیابانی و شیوه کار و رفتار آسیابان را بررسی می‌کرد. هرگاه آسیابانی درکار و وظیفه‌اش کوتاهی و تقلب می‌کرد، او را حد می‌زدند و جریمه می‌کردند^[۷].

آسیابانی از قدیم کار مردان بوده است. در برخی روستاها، مانند بلوک زهرا، که آسیاخانه را مقدس می‌پنداشتند، زنان را از ورود بهاسکده و گرداندن آسیا منع می‌کردند^[۸]. در برخی روستاهای دیگر مانندالاشت سوادکوه، برعکس کار آسیابانی به زنان سپرده می‌شد^[۹]. آسیابانان برای کار آسیابانی مزد می‌گرفتند. مزد را که اصطلاحاً «تَژْده» می‌نامیدند، به صورت جنس یا پول نقد، روزانه یا سالانه می‌پرداختند^[۱۰]. پرداخت مزد آسیابان به عهده صاحب آسیاخانه، یا صاحبان غلّه بود، و معمولاً بر اساس چند یک درآمد آسیا حساب می‌شد. همه درآمد حاصل از کار در آسیاهای وقفی یا آسیاهایی که مردم یک ده یا محل در آن سهم داشتند به آسیابان می‌رسید. در دهات اربابیِ متعلق به بزرگ مالکان، آسیابانان سهمی از درآمد آسیا را به نام «حقّابه» به مالک می‌پرداختند. سهمی از درآمداسیا را هم به عنوان «طَقْاسیا» (مالیات) به حاکم شهر یا شاه می‌پرداختند. مزد شاگرد آسیابان نیز از آرد غلّه آسیا شده پرداخت می‌گردید. در این زمان نیز هنوز در برخی جاها مزد آسیابان را به همان رسم گذشته می‌پردازند. در جاهایی هم که آسیای موتوری یا برقی کار می‌کند، آسیا یا در اجاره آسیابان است و به آسیابدار اجاره می‌پردازد و یا آسیابان از آسیابدار روزانه دستمزد دریافت می‌دارد.

آسیابان‌های برخی شهرها در میان خود به زبانی ساختگی یا «لوترا» صحبت می‌کردند که دیگرانان را در نمی‌یافتند. این لوترای آسیابانی که امروزه از میان رفته در دزفول و شوشتر به «زبان چَپی» معروف بوده است^[۱۱]^[۱۲].

نیز نگاه کنید به

مآخذ

↑ یادداشت مؤلف.
↑ Tafazzoli, Ahmad. "A List of Trades and Crafts in the Sassanian Period, in Archaeologische Mitheilungen Aus Iran". Berlin, 1974, VII/195-196.
↑ سعیدالشیخلی، صباح‌ابراهیم. اصناف در عصر عباسی. ترجمه هادی عالم‌زاده، تهران: مرکز نشر دانشگاهی، 1362، ص 56.
↑ سعیدالشیخلی، صباح‌ابراهیم. اصناف در عصر عباسی. ترجمه هادی عالم‌زاده، تهران: مرکز نشر دانشگاهی. ص 97-98.
↑ ابن جوزی، عبدالرحمن. المنتظم. هند: حیدرآباد دکن، 1359ق، 9/38.
↑ یادداشت مؤلف.
↑ ابن اخوه، محمد بن محمد. معالم القربه. ترجمه جعفر شعار، تهران: بنیاد فرهنگ ایران، 1347، ص 74-75.
↑ آل احمد، جلال. تات‌نشین‌های بلوک زهرا. تهران: دانش، 1337، ص 35.
↑ پورکریم، هوشنگ.الاشت. تهران: وزارت فرهنگ و هنر، بی تاریخ، ص 45.
↑ محمدحسین بن خلف تبریزی. برهان قاطع. به کوشش محمد معین، تهران: امیرکبیر، 1361، ذیل «تژده»، 1/495.
↑ تلخیص: بلوکباشی، علی. «آسیا»، دایره المعارف بزرگ اسلامی. 1367، 1/377-378.
↑ پژوهش میدانی مؤلف.

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

علی بلوکباشی

[1] یادداشت مؤلف.

[2] Tafazzoli, Ahmad. "A List of Trades and Crafts in the Sassanian Period, in Archaeologische Mitheilungen Aus Iran". Berlin, 1974, VII/195-196.

[3] سعیدالشیخلی، صباح‌ابراهیم. اصناف در عصر عباسی. ترجمه هادی عالم‌زاده، تهران: مرکز نشر دانشگاهی، 1362، ص 56.

[4] سعیدالشیخلی، صباح‌ابراهیم. اصناف در عصر عباسی. ترجمه هادی عالم‌زاده، تهران: مرکز نشر دانشگاهی. ص 97-98.

[5] ابن جوزی، عبدالرحمن. المنتظم. هند: حیدرآباد دکن، 1359ق، 9/38.

[6] یادداشت مؤلف.

[7] ابن اخوه، محمد بن محمد. معالم القربه. ترجمه جعفر شعار، تهران: بنیاد فرهنگ ایران، 1347، ص 74-75.

[8] آل احمد، جلال. تات‌نشین‌های بلوک زهرا. تهران: دانش، 1337، ص 35.

[9] پورکریم، هوشنگ.الاشت. تهران: وزارت فرهنگ و هنر، بی تاریخ، ص 45.

[10] محمدحسین بن خلف تبریزی. برهان قاطع. به کوشش محمد معین، تهران: امیرکبیر، 1361، ذیل «تژده»، 1/495.

[11] تلخیص: بلوکباشی، علی. «آسیا»، دایره المعارف بزرگ اسلامی. 1367، 1/377-378.

[12] پژوهش میدانی مؤلف.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

@@ خط ۱: / خط ۱: @@
-'''آسياباني'''، يا آسباني كار گرداندن آسيا و آرد كردن غلات و نگهداري از آسياخانه.
+'''[[آسیابانی]]'''، یااسبانی کار گرداندناسیا وارد کردن غلات و نگهداری از آسیاخانه.
-آسياباني در ايران پيشينة دراز دارد و احتمالاً با پيدايي آسياهاي آبي و بادي و ستوري همزمان بوده است. با وجود اهميت پيشة آسياباني و نقش و ارزش اجتماعي آسيابان در جامعه‌هاي كشاورز ايران، آگاهي دربارة اين پيشه و چگونگي كار آسيابانان و سازمان صنفي و زندگي و آداب و اخلاق و منزلت اجتماعي آنان اندك است.<sup>1</sup> در متون بازمانده از زبان پهلوي دورة ساساني، تا آنجا كه آگاهي داريم از آسيابان و آسياباني نامي نيامده است، در صورتي كه نام «نانباگ» (= نانوا)، پيشه‌ور وابسته به آسياباني آمده است.<sup>2</sup>
+آسیابانی در ایران پیشینه دراز دارد و احتمالاً با پیدایی آسیاهایابی و بادی و ستوری همزمان بوده است. با وجود اهمیت پیشه آسیابانی و نقش و ارزش اجتماعی آسیابان در جامعه‌های کشاورز [[کشور ایران|ایران]]، آگاهی درباره این پیشه و چگونگی کار آسیابانان و سازمان صنفی و زندگی وآداب و اخلاق و منزلت اجتماعیانان اندک است<ref>'''''یادداشت مؤلف'''''.</ref>. در متون بازمانده از زبان پهلوی [[ساسانیان|دوره ساسانی]]، تا آنجا که آگاهی داریم ازآسیابان و آسیابانی نامی نیامده است، در صورتی که نام «نانباگ» (= نانوا)، پیشه‌ور وابته به آسیابانی آمده است<ref>Tafazzoli, Ahmad. "A List of Trades and Crafts in the Sassanian Period, in Archaeologische Mitheilungen Aus Iran". Berlin, 1974, VII/195-196.</ref>.
-در اوايل دورة اسلامي آسيابانان شهري در گروه و صنفي تشكل يافته بودند و مانند پيشه‌وران ديگر در برخي شهرهاي مهم، مانند بصره، رستة بازاري مخصوص خود داشتند.<sup>3</sup> در قديم بيشتر صنف‌ها با نشان و علامتي مخصوص شناخته مي‌شدند. نشان‌ و نماد صنفي گروه آسيابانان سنگ آسيا بود.<sup>4</sup>
+در اوایل دوره اسلامی آسیابانان شهری در گروه و صنفی تشکل یافته بودند و مانند پیشه‌وران دیگر در برخی شهرهای مهم، مانند بصره، رسته بازاری مخصوص خود داشتند<ref>سعیدالشیخلی، صباح‌ابراهیم. '''''اصناف در عصر عباسی'''''. ترجمه هادی عالم‌زاده، تهران: مرکز نشر دانشگاهی، 1362، ص 56.</ref>. در قدیم بیشتر صنف‌ها با نشان و علامتی مخصوص شناخته می‌شدند. نشان‌ و نماد صنفی گروه آسیابانان سنگ [[آسیا]] بود<ref>سعیدالشیخلی، صباح‌ابراهیم. '''''اصناف در عصر عباسی'''''. ترجمه هادی عالم‌زاده، تهران: مرکز نشر دانشگاهی. ص 97-98.</ref><ref>ابن جوزی، عبدالرحمن. '''''المنتظم'''''. هند: حیدرآباد دکن، 1359ق، 9/38.</ref>.
-آسيابانان وظايف گوناگوني بر عهده داشتند. تنظيم فشار آب در آسياب و سرعت وزش باد در بادآس، مراقبت از حركت چارپا در خراس، ميزان سرعت گردش سنگ آسيا و حد خُرد و آرد كردن غلات، تراش و آج دادن دندانه‌هاي روي سنگ گردان آسيا، كه در اثر چرخش زياد و كار مداوم سائيده و كُند مي‌شد، تعمير ابزار و وسايل آسياخانه و گاهي بوجاري (غربال و پاك كردن) غلّه پيش از آسيا كردن از كارهاي آسيابانان بود.<sup>5</sup>
+آسیابانان وظایف گوناگونی بر عهده داشتند. تنظیم فشار آب در[[آسیا|آسیاب]] و سرعت وزش باد در بادآس، مراقبت از حرکت چارپا در خراس، میزان سرعت گردش سنگاسیا و حد خُرد وارد کردن غلات، تراش واج دادن دندانه‌های روی سنگ گردان [[آسیا]]، که در اثر چرخش زیاد و کار مداوم سائیده و کُند می‌شد، تعمیر ابزار و وسایل آسیاخانه و گاهی بوجاری (غربال و پاک کردن) غلّه پیش از [[آسیا]] کردن از کارهای آسیابانان بود<ref>'''''یادداشت مؤلف'''''.</ref>.
-آسيابان‌هاي شهرها موظف بودند هر روز علاوه بر گندمي كه براي مردم محل آرد مي‌كردند، مقدار آرد مورد نياز نانوايي‌هاي شهر را هم تأمين كنند. براي عوض و يا مخلوط نشدن غلّة مردم، آسيابان‌ها نام صاحبان غلّه را روي تكه‌هايي از كدوحلوايي يا كدوغلياني مي‌كندند و از كيسه‌هاي غلّه مي‌آويختند. آسيابان‌هايي كه سواد نداشتند نشانه‌هايي روي آنها مي‌گذاشتند. هر چند گاه محتسبي به آسياخانه‌هاي شهر مي‌رفت و دستگاه آسيا و ابزارها و وسايل آسياباني و شيوة كار و رفتار آسيابان را بررسي مي‌كرد. هرگاه آسياباني در كار و وظيفه‌اش كوتاهي و تقلب مي‌كرد، او را حد مي‌زدند و جريمه مي‌كردند.<sup>6</sup>
+آسیابان‌های شهرها موظف بودند هر روز علاوه بر گندمی که برای مردم محلارد می‌کردند، مقدار آرد مورد نیاز نانوایی‌های شهر را هم تأمین کنند. برای عوض و یا مخلوط نشدن غلّه مردم، آسیابان‌ها نام صاحبان غلّه را روی تکه‌هایی از کدوحلوایی یا کدوغلیانی می‌کندند و از کیسه‌های غلّه می‌آویختند. آسیابان‌هایی که سواد نداشتند نشانه‌هایی رویان ها می‌گذاشتند. هر چند گاه محتسبی به آسیاخانه‌های شهر می‌رفت و دستگاه آسیا و ابزارها و وسایل آسیابانی و شیوه کار و رفتار آسیابان را بررسی می‌کرد. هرگاه آسیابانی درکار و وظیفه‌اش کوتاهی و تقلب می‌کرد، او را حد می‌زدند و جریمه می‌کردند<ref>ابن اخوه، محمد بن محمد. '''''معالم القربه'''''. ترجمه جعفر شعار، تهران: بنیاد فرهنگ ایران، 1347، ص 74-75.</ref>.
-آسياباني از قديم كار مردان بوده است. در برخي روستاها، مانند بلوك زهرا، كه آسياخانه را مقدس مي‌پنداشتند، زنان را از ورود به آسكده و گرداندن آسيا منع مي‌كردند.<sup>7</sup> در برخي روستاهاي ديگر مانند آلاشت سوادكوه، برعكس كار آسياباني به زنان سپرده مي‌شد.<sup>8</sup> آسيابانان براي كار آسياباني مزد مي‌گرفتند. مزد را كه اصطلاحاً «تَژْده» مي‌ناميدند، به صورت جنس يا پول نقد، روزانه يا سالانه مي‌پرداختند.<sup>9</sup> پرداخت مزد آسيابان به عهدة صاحب آسياخانه، يا صاحبان غلّه بود، و معمولاً بر اساس چند يك درآمد آسيا حساب مي‌شد. همة درآمد حاصل از كار در آسياهاي وقفي يا آسياهايي كه مردم يك ده يا محل در آن سهم داشتند به آسيابان مي‌رسيد. در دهات اربابيِ متعلق به بزرگ مالكان، آسيابانان سهمي از درآمد آسيا را به نام «حقّابه» به مالك مي‌پرداختند. سهمي از درآمد آسيا را هم به عنوان «طَقْ آسيا» (ماليات) به حاكم شهر يا شاه مي‌پرداختند. مزد شاگرد آسيابان نيز از آرد غلّة آسيا شده پرداخت مي‌گرديد. در اين زمان نيز هنوز در برخي جاها مزد آسيابان را به همان رسم گذشته مي‌پردازند. در جاهايي هم كه آسياي موتوري يا برقي كار مي‌كند، آسيا يا در اجارة آسيابان است و به آسيابدار اجاره مي‌پردازد و يا آسيابان از آسيابدار روزانه دستمزد دريافت مي‌دارد.
+آسیابانی از قدیم کار مردان بوده است. در برخی روستاها، مانند بلوک زهرا، که آسیاخانه را مقدس می‌پنداشتند، زنان را از ورود بهاسکده و گرداندن آسیا منع می‌کردند<ref>آل احمد، جلال. '''''تات‌نشین‌های بلوک زهرا'''''. تهران: دانش، 1337، ص 35.</ref>. در برخی روستاهای دیگر مانندالاشت سوادکوه، برعکس کار آسیابانی به زنان سپرده می‌شد<ref>پورکریم، هوشنگ.ا'''''لاشت'''''. تهران: وزارت فرهنگ و هنر، بی تاریخ، ص 45.</ref>. آسیابانان برای کار آسیابانی مزد می‌گرفتند. مزد را که اصطلاحاً «تَژْده» می‌نامیدند، به صورت جنس یا پول نقد، روزانه یا سالانه می‌پرداختند<ref>محمدحسین بن خلف تبریزی. '''''برهان قاطع'''''. به کوشش محمد معین، تهران: امیرکبیر، 1361، ذیل «تژده»، 1/495.</ref>.  پرداخت مزد آسیابان به عهده صاحب آسیاخانه، یا صاحبان غلّه بود، و معمولاً بر اساس چند یک درآمد [[آسیا]] حساب می‌شد. همه درآمد حاصل از کار در [[آسیا]]<nowiki/>های وقفی یا آسیاهایی که مردم یک ده یا محل در آن سهم داشتند به آسیابان می‌رسید. در دهات اربابیِ متعلق به بزرگ مالکان، آسیابانان سهمی از درآمد [[آسیا]] را به نام «حقّابه» به مالک می‌پرداختند. سهمی از درآمداسیا را هم به عنوان «طَقْاسیا» (مالیات) به حاکم شهر یا شاه می‌پرداختند. مزد شاگرد آسیابان نیز از آرد غلّه آسیا شده پرداخت می‌گردید. در این زمان نیز هنوز در برخی جاها مزد آسیابان را به همان رسم گذشته می‌پردازند. در جاهایی هم که آسیای موتوری یا برقی کار می‌کند، [[آسیا]] یا در اجاره آسیابان است و به آسیابدار اجاره می‌پردازد و یا آسیابان از آسیابدار روزانه دستمزد دریافت می‌دارد.
-آسيابان‌هاي برخي شهرها در ميان خود به زباني ساختگي يا «لوترا» صحبت مي‌كردند كه ديگران آن را در نمي‌يافتند. اين لوتراي آسياباني كه امروزه از ميان رفته در دزفول و شوشتر به «زبان چَپي» معروف بوده است.<sup>10</sup>
+آسیابان‌های برخی شهرها در میان خود به زبانی ساختگی یا «لوترا» صحبت می‌کردند که دیگرانان را در نمی‌یافتند. این لوترای آسیابانی که امروزه از میان رفته در دزفول و شوشتر به «زبان چَپی» معروف بوده است<ref>تلخیص: بلوکباشی، علی. «آسیا»، '''''دایره المعارف بزرگ اسلامی'''''. 1367، 1/377-378.</ref><ref>'''''پژوهش میدانی مؤلف'''''.</ref>.
-'''مآخذ:'''
+== نیز نگاه کنید به ==
-# '''''يادداشت مؤلف'''''.
+* [[ساسانیان]]
-# Tafazzoli, Ahmad. "A List of Trades and Crafts in the Sassanian Period, in Archaeologische Mitheilungen Aus Iran". Berlin, 1974, VII/195-196.
+* [[آسیا]]
-# سعيدالشيخلي، صباح‌ابراهيم. '''''اصناف در عصر عباسي'''''. ترجمة هادي عالم‌زاده، تهران: مركز نشر دانشگاهي، 1362، ص 56.
+* [[آسیای آبی]]
-# '''''همان'''''. ص 97-98؛ ابن جوزي، عبدالرحمن. '''''المنتظم'''''. هند: حيدرآباد دكن، 1359ق، 9/38.
+* [[آسیای بادی]]
-# '''''يادداشت مؤلف'''''.
+* [[آسیای دستی]]
-# ابن اخوه، محمد بن محمد. '''''معالم القربه'''''. ترجمة جعفر شعار، تهران: بنياد فرهنگ ايران، 1347، ص 74-75.
+* [[آسیای ستوری]]
-# آل احمد، جلال. '''''تات‌نشين‌هاي بلوك زهرا'''''. تهران: دانش، 1337، ص 35.
-# پوركريم، هوشنگ. '''''آلاشت'''''. تهران: وزارت فرهنگ و هنر، بي تاريخ، ص 45.
-# محمدحسين بن خلف تبريزي. '''''برهان قاطع'''''. به كوشش محمد معين، تهران: اميركبير، 1361، ذيل «تژده»، 1/495.
-# '''''پژوهش ميداني مؤلف'''''. تلخيص: بلوكباشي، علي. «آسيا»، '''''دايرةالمعارف بزرگ اسلامي'''''. 1367، 1/377-378.
+== مآخذ ==
+<references />
+== منبع اصلی ==
+[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،
+== نویسنده مقاله ==
 علی بلوکباشی
+[[رده:جامعه و نظام اجتماعی]]
+[[رده:مردم شناسی]]