مزدکی، آئین: تفاوت میان نسخه‌ها

نسخهٔ کنونی تا ‏۱۲ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۳:۲۶

مزدکی، آئین، آئینی با ریشه‌های زرتشتی، دارای گرایش‌های پرهیزگارانه و خواستار عدالت اجتماعی که نهضتی بزرگ در دوران سلطنت قباد ایجاد کرد، ولی به علت سرکوب شدید ناموفق ماند. اکثر مورخین این آئین را به موبدی به نام زرتشت خُرّگان نسبت می‌دهند که به جز تفکرات دینی و فلسفی، افکاری اقتصادی و اجتماعی هم داشت^[۱]^[۲]^[۳]^[۴]^[۵]. از شخصی بوندوس نام نیز به منزله بنیادگذار این آئین نام برده شده که برخی او را با زرتشت خُرّگان یکی دانسته‌اند و برخی دیگر مخالف این نظرند و مزدک^* را بنیانگذار این جنبش دینی دانسته‌اند^[۶]^[۷]^[۸]^[۹]^[۱۰].

آیین مزدکی را می‌توان نهضتی در درون دین زرتشتی دانست که به دلیل پایه دینی‌اش از کمونیسم و سوسیالیسم نو جدا می‌شود^[۱۱]. نام دیگر آئین مزدکی «درست دینی» است. آموزه دینی مزدک بر دو اصل روشنی و تاریکی متکی بود. از دیدگاه او نور آگاه و ظلمت کور، حرکت نور ارادی و حرکت ظلمت غیرارادی است^[۱۲]. بر اثر برخورد دو نیروی تاریکی و روشنایی مدبّرالخیر و مدبّرالشر به وجود آمده است. خدای تعالی بر کرسی در عالم بالا نشسته مانند پادشاهی در این دنیا، و در پیشگاه او 4 نیروی تمییز، فهم، حافظه و سرور ـ مانند 4 طبقه اجتماعی در دوره ساسانی ـ حضور دارند. این 4 نیرو به کمک 7 وزیر کارهای جهان را اداره و اینان نیز در دایره‌ای از 12 نیروی روحانی عمل می‌کنند. خدای تعالی به یاری کلام و حروف فرمان می‌راند^[۱۳]. مزدک برای جهان روشنایی به سه عنصر اصلی قائل بود: آب، آتش و خاک^[۱۴]. این آئین را می‌توان بدعتی در دین زرتشتی دانست. مزدکیان دعوی رسالت نوین نداشتند بلکه نوآوری‌های خود را تأویلات درست اوستا می‌دانستند،^[۱۵] لکن عناصر دین مانوی^* هم در آن به چشم می‌خورد.

بعد از سرکوب مزدکیان، دنباله این آئین را بیش از همه در خرم‌دینان^* و سپیدجامگان ادوار بعد می‌توان یافت که پیروی بابک و المقنع را می‌کردند و در اساس نظریات مزدکی در مورد اشتراک مال و عدالت در داشتن همسر را حفظ کرده بودند. قرامطه اعصار بعد نیز به علت عقیده به اشتراک در دارایی و داشتن روحیه انقلابی متأثر از مزدکیان بودند.

شاید نقطه اوج تعالیم مزدک در نظر او مبنی بر لزوم برپایی مساوات و عدالت اجتماعی قرار داشته باشد. به اعتقاد مزدک و مزدکیان خداوند ارزاق و اموال را در اختیار مردم گذاشته تا آن را به تساوی بین خود تقسیم کنند، اما بعضی (اقویا) بر بعضی دیگر (ضعفا) ستم کردند و بخش بزرگ ثروت را به خود اختصاص دادند، پس لازم است که بینوایان و ستمدیدگان برای اعاده حق خود قیام کنند و سهم برحق خود را بازستانند^[۱۶]^[۱۷]. همچنین شعار اشتراک در زنان به مزدک نسبت داده شده^[۱۸] که در حقیقت باید عدالت در دراختیار گرفتن زنان مورد نظر باشد، تا کسانی نتوانند حرمسراهای خود را پر از زنان کنند و کسانی دیگر از اختیار همسر عاجز باشند.

مزدکیان در قیام‌های خود در دوران قباد ساسانی^* در هر دو این جهات کوشیدند، اما شکست خوردند و پس از کشتار بسیار از ایشان، به حیات مخفی و زیرزمینی خود ادامه دادند تا باز در دوران اسلامی با صورت جدید سر بلند کردند.

نیز نگاه کنید به

مآخذ

↑ طبری. تاریخ الرسل و الملوک. به کوشش دخویه، لیدن، بی تا، ج 2، ص 893.
↑ کریستن سن، آرتور. ایران در زمان ساسانیان. ترجمه رشید یاسمی، به کوشش حسن رضایی باغ بیدی، تهران: 1378، ص 244.
↑ کریستن سن، آرتور. سلطنت قباد و ظهور مزدک. ترجمه احمد بیرشک، تهران: طهوری، 1374، ص 106-107.
↑ مشکور، محمدجواد. ”مزدک و کیش او“، نامه باستان. به کوشش سعید میر محمد صادق و نادره جلالی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ص 364.
↑ نولدکه، تئودور. تاریخ ایرانیان و عرب‌ها در زمان ساسانیان. ترجمه عباس زریاب، تهران: 1378، ص 485.
↑ شکی، منصور. ”درست دینان“، معارف. فروردین و تیر 1372، س دهم، ش 1، ص 33.
↑ طبری، احسان. برخی بررسی‌ها درباره جهان‌بینی‌ها و جنبش‌های اجتماعی در ایران. بی جا، آلفا، 1358، ص176.
↑ کریستن سن، آرتور. ایران در زمان ساسانیان. ترجمه رشید یاسمی، به کوشش حسن رضایی باغ بیدی، تهران: 1378، ص 244-245.
↑ کلیما، اوتاکر. تاریخ جنبش مزدکیان. ترجمه جهانگیر فکری ارشاد، تهران: توس، 1359، ص 179.
↑ Yarshater, E., “Mazdakism”, The Cambridge History of Iran. Vol III(2), ed. E. Yarshater, Cambridge: Cambridge University Press, 1983, vol. III(2), PP. 995-998.
↑ ولدکه، تئودور. تاریخ ایرانیان و عرب‌ها در زمان ساسانیان. ترجمه عباس زریاب، تهران: 1378، ص 488.
↑ طبری، احسان. برخی بررسی‌ها درباره جهان‌بینی‌ها و جنبش‌های اجتماعی در ایران. بی جا، آلفا، 1358، ص 179.
↑ بهار، مهرداد. ادیان آسیایی. تهران: چشمه، 1375، ص 96-98.
↑ کریستن سن، آرتور. سلطنت قباد و ظهور مزدک. ترجمه احمد بیرشک، تهران: طهوری، 1374، ص 109.
↑ شکی، منصور. ”درست دینان“، معارف. فروردین و تیر 1372، س دهم، ش 1، ص 39.
↑ ابن بلخی. فارسنامه. به کوشش منصور رستگار فسایی، شیراز: بنیاد فارس‌شناسی، 1374، ص 220.
↑ ثعالبی‌مرغنی، حسین. غرر اخبار ملوک الفرس و سیرهم. به کوشش زوتنبرگ، پاریس: ملی، 1900 م، ص 600.
↑ فردوسی. شاهنامه. ج 8، به کوشش رستم علی یف، مسکو: آکادمی علوم، 1970م، ص 46.

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

پیوند به بیرون

آموزه‌های آیین مزدک، سایت فیلسوف یار ، قابل بازیابی از https://philosophyar.net

نویسنده مقاله

نامعلوم

[1] طبری. تاریخ الرسل و الملوک. به کوشش دخویه، لیدن، بی تا، ج 2، ص 893.

[2] کریستن سن، آرتور. ایران در زمان ساسانیان. ترجمه رشید یاسمی، به کوشش حسن رضایی باغ بیدی، تهران: 1378، ص 244.

[3] کریستن سن، آرتور. سلطنت قباد و ظهور مزدک. ترجمه احمد بیرشک، تهران: طهوری، 1374، ص 106-107.

[4] مشکور، محمدجواد. ”مزدک و کیش او“، نامه باستان. به کوشش سعید میر محمد صادق و نادره جلالی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ص 364.

[5] نولدکه، تئودور. تاریخ ایرانیان و عرب‌ها در زمان ساسانیان. ترجمه عباس زریاب، تهران: 1378، ص 485.

[6] شکی، منصور. ”درست دینان“، معارف. فروردین و تیر 1372، س دهم، ش 1، ص 33.

[7] طبری، احسان. برخی بررسی‌ها درباره جهان‌بینی‌ها و جنبش‌های اجتماعی در ایران. بی جا، آلفا، 1358، ص176.

[8] کریستن سن، آرتور. ایران در زمان ساسانیان. ترجمه رشید یاسمی، به کوشش حسن رضایی باغ بیدی، تهران: 1378، ص 244-245.

[9] کلیما، اوتاکر. تاریخ جنبش مزدکیان. ترجمه جهانگیر فکری ارشاد، تهران: توس، 1359، ص 179.

[10] Yarshater, E., “Mazdakism”, The Cambridge History of Iran. Vol III(2), ed. E. Yarshater, Cambridge: Cambridge University Press, 1983, vol. III(2), PP. 995-998.

[11] ولدکه، تئودور. تاریخ ایرانیان و عرب‌ها در زمان ساسانیان. ترجمه عباس زریاب، تهران: 1378، ص 488.

[12] طبری، احسان. برخی بررسی‌ها درباره جهان‌بینی‌ها و جنبش‌های اجتماعی در ایران. بی جا، آلفا، 1358، ص 179.

[13] بهار، مهرداد. ادیان آسیایی. تهران: چشمه، 1375، ص 96-98.

[14] کریستن سن، آرتور. سلطنت قباد و ظهور مزدک. ترجمه احمد بیرشک، تهران: طهوری، 1374، ص 109.

[15] شکی، منصور. ”درست دینان“، معارف. فروردین و تیر 1372، س دهم، ش 1، ص 39.

[16] ابن بلخی. فارسنامه. به کوشش منصور رستگار فسایی، شیراز: بنیاد فارس‌شناسی، 1374، ص 220.

[17] ثعالبی‌مرغنی، حسین. غرر اخبار ملوک الفرس و سیرهم. به کوشش زوتنبرگ، پاریس: ملی، 1900 م، ص 600.

[18] فردوسی. شاهنامه. ج 8، به کوشش رستم علی یف، مسکو: آکادمی علوم، 1970م، ص 46.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

[۱۳]

[۱۴]

[۱۵]

[۱۶]

[۱۷]

[۱۸]

@@ خط ۱: / خط ۱: @@
-'''مزدكي، آئين'''، آئيني با ريشه‌هاي زرتشتي، داراي گرايش‌هاي پرهيزگارانه و خواستار عدالت اجتماعي كه نهضتي بزرگ در دوران سلطنت قباد ايجاد كرد، ولي به علت سركوب شديد ناموفق ماند. اكثر مورخين اين آئين را به موبدي به نام زرتشت خُرّگان نسبت مي‌دهند كه به جز تفكرات ديني و فلسفي، افكاري اقتصادي و اجتماعي هم داشت.<sup>1</sup> از شخصي بوندوس نام نيز به منزلة بنيادگذار اين آئين نام برده شده كه برخي او را با زرتشت خُرّگان يكي دانسته‌اند و برخي ديگر مخالف اين نظرند و مزدك<sup>*</sup> را بنيانگذار اين جنبش ديني دانسته‌اند.<sup>2</sup> آيين مزدكي را مي‌توان نهضتي در درون دين زرتشتي دانست كه به دليل پاية ديني‌اش از كمونيسم و سوسياليسم نو جدا مي‌شود.<sup>3</sup> نام ديگر آئين مزدكي «درست ديني» است.
+'''مزدکی، آئین'''، آئینی با ریشه‌های [[زرتشتی، دین|زرتشتی]]، دارای گرایش‌های پرهیزگارانه و خواستار عدالت اجتماعی که نهضتی بزرگ در دوران سلطنت قباد ایجاد کرد، ولی به علت سرکوب شدید ناموفق ماند. اکثر مورخین این آئین را به موبدی به نام [[زرتشت]] خُرّگان نسبت می‌دهند که به جز تفکرات دینی و فلسفی، افکاری اقتصادی و اجتماعی هم داشت<ref>طبری. '''''تاریخ الرسل و الملوک'''''. به کوشش دخویه، لیدن، بی تا، ج 2، ص 893. </ref><ref>کریستن سن، آرتور. '''''ایران در زمان ساسانیان'''''. ترجمه رشید یاسمی، به کوشش حسن رضایی باغ بیدی، تهران: 1378، ص 244.</ref><ref>کریستن سن، آرتور. '''''سلطنت قباد و ظهور مزدک'''''. ترجمه احمد بیرشک، تهران: طهوری، 1374، ص 106-107.</ref><ref>مشکور، محمدجواد. ”مزدک و کیش او“، '''''نامه باستان'''''. به کوشش سعید میر محمد صادق و نادره جلالی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ص 364.</ref><ref>نولدکه، تئودور. '''''تاریخ ایرانیان و عرب‌ها در زمان ساسانیان'''''. ترجمه عباس زریاب، تهران: 1378، ص 485.</ref>. از شخصی بوندوس نام نیز به منزله بنیادگذار این آئین نام برده شده که برخی او را با [[زرتشت]] خُرّگان یکی دانسته‌اند و برخی دیگر مخالف این نظرند و [[مزدک]]<sup>*</sup> را بنیانگذار این جنبش دینی دانسته‌اند<ref>شکی، منصور. ”درست دینان“، '''''معارف'''''. فروردین و تیر 1372، س دهم، ش 1، ص 33.</ref><ref>طبری، احسان. '''''برخی بررسی‌ها درباره جهان‌بینی‌ها و جنبش‌های اجتماعی در ایران'''''. بی جا، آلفا، 1358، ص176.</ref><ref>کریستن سن، آرتور. '''''ایران در زمان ساسانیان'''''. ترجمه رشید یاسمی، به کوشش حسن رضایی باغ بیدی، تهران: 1378، ص 244-245.</ref><ref>کلیما، اوتاکر. '''''تاریخ جنبش مزدکیان'''''. ترجمه جهانگیر فکری ارشاد، تهران: توس، 1359، ص 179.</ref><ref>Yarshater, E., “Mazdakism”, '''''The Cambridge History of Iran'''''. Vol III(2), ed. E. Yarshater, Cambridge: Cambridge University Press, 1983, vol. III(2), PP. 995-998.</ref>.
-آموزة ديني مزدك بر دو اصل روشني و تاريكي متكي بود. از ديدگاه او نور آگاه و ظلمت كور، حركت نور ارادي و حركت ظلمت غيرارادي است.<sup>4</sup> بر اثر برخورد دو نيروي تاريكي و روشنايي مدبّرالخير و مدبّرالشر به وجود آمده است. خداي تعالي بر كرسي در عالم بالا نشسته مانند پادشاهي در اين دنيا، و در پيشگاه او 4 نيروي تمييز، فهم، حافظه و سرور ـ مانند 4 طبقة اجتماعي در دورة ساساني ـ حضور دارند. اين 4 نيرو به كمك 7 وزير كارهاي جهان را اداره و اينان نيز در دايره‌اي از 12 نيروي روحاني عمل مي‌كنند. خداي تعالي به ياري كلام و حروف فرمان مي‌راند.<sup>5</sup> مزدك براي جهان روشنايي به سه عنصر اصلي قائل بود: آب، آتش و خاك.<sup>6</sup> اين آئين را مي‌توان بدعتي در دين زرتشتي دانست. مزدكيان دعوي رسالت نوين نداشتند بلكه نوآوري‌هاي خود را تأويلات درست اوستا مي‌دانستند،<sup>7</sup> لكن عناصر دين مانوي<sup>*</sup> هم در آن به چشم مي‌خورد.
+آیین مزدکی را می‌توان نهضتی در درون [[زرتشتی، دین|دین زرتشتی]] دانست که به دلیل پایه دینی‌اش از کمونیسم و سوسیالیسم نو جدا می‌شود<ref>ولدکه، تئودور. '''''تاریخ ایرانیان و عرب‌ها در زمان ساسانیان'''''. ترجمه عباس زریاب، تهران: 1378، ص 488.</ref>. نام دیگر [[مزدکی، آئین|آئین مزدکی]] «درست دینی» است.
+آموزه دینی مزدک بر دو اصل روشنی و تاریکی متکی بود. از دیدگاه او نور آگاه و ظلمت کور، حرکت نور ارادی و حرکت ظلمت غیرارادی است<ref>طبری، احسان. '''''برخی بررسی‌ها درباره جهان‌بینی‌ها و جنبش‌های اجتماعی در ایران'''''. بی جا، آلفا، 1358، ص 179.</ref>. بر اثر برخورد دو نیروی تاریکی و روشنایی مدبّرالخیر و مدبّرالشر به وجود آمده است. خدای تعالی بر کرسی در عالم بالا نشسته مانند پادشاهی در این دنیا، و در پیشگاه او 4 نیروی تمییز، فهم، حافظه و سرور ـ مانند 4 طبقه اجتماعی در دوره ساسانی ـ حضور دارند. این 4 نیرو به کمک 7 وزیر کارهای جهان را اداره و اینان نیز در دایره‌ای از 12 نیروی روحانی عمل می‌کنند. خدای تعالی به یاری کلام و حروف فرمان می‌راند<ref>بهار، مهرداد. '''''ادیان آسیایی'''''. تهران: چشمه، 1375، ص 96-98.</ref>. [[مزدک]] برای جهان روشنایی به سه عنصر اصلی قائل بود: آب، [[آتش]] و خاک<ref>کریستن سن، آرتور. '''''سلطنت قباد و ظهور مزدک'''''. ترجمه احمد بیرشک، تهران: طهوری، 1374، ص 109. </ref>. این آئین را می‌توان بدعتی در [[زرتشتی، دین|دین زرتشتی]] دانست. مزدکیان دعوی رسالت نوین نداشتند بلکه نوآوری‌های خود را تأویلات درست اوستا می‌دانستند،<ref>شکی، منصور. ”درست دینان“، '''''معارف'''''. فروردین و تیر 1372، س دهم، ش 1، ص 39.</ref> لکن عناصر [[مانوی، دین|دین مانوی]]<sup>*</sup> هم در آن به چشم می‌خورد.
-بعد از سركوب مزدكيان، دنبالة اين آئين را بيش از همه در خرم‌دينان<sup>*</sup> و سپيدجامگان ادوار بعد مي‌توان يافت كه پيروي بابك و المقنع را مي‌كردند و در اساس نظريات مزدكي در مورد اشتراك مال و عدالت در داشتن همسر را حفظ كرده بودند. قرامطة اعصار بعد نيز به علت عقيده به اشتراك در دارايي و داشتن روحية انقلابي متأثر از مزدكيان بودند.
+بعد از سرکوب مزدکیان، دنباله این آئین را بیش از همه در [[خرم دینان|خرم‌دینان]]<sup>*</sup> و سپیدجامگان ادوار بعد می‌توان یافت که پیروی بابک و المقنع را می‌کردند و در اساس نظریات مزدکی در مورد اشتراک مال و عدالت در داشتن همسر را حفظ کرده بودند. قرامطه اعصار بعد نیز به علت عقیده به اشتراک در دارایی و داشتن روحیه انقلابی متأثر از مزدکیان بودند.
-شايد نقطة اوج تعاليم مزدك در نظر او مبني بر لزوم برپايي مساوات و عدالت اجتماعي قرار داشته باشد. به اعتقاد مزدك و مزدكيان خداوند ارزاق و اموال را در اختيار مردم گذاشته تا آن را به تساوي بين خود تقسيم كنند، اما بعضي (اقويا) بر بعضي ديگر (ضعفا) ستم كردند و بخش بزرگ ثروت را به خود اختصاص دادند، پس لازم است كه بينوايان و ستمديدگان براي اعادة حق خود قيام كنند و سهم برحق خود را بازستانند.<sup>8</sup> همچنين شعار اشتراك در زنان به مزدك نسبت داده شده<sup>9</sup> كه در حقيقت بايد عدالت در دراختيار گرفتن زنان مورد نظر باشد، تا كساني نتوانند حرمسراهاي خود را پر از زنان كنند و كساني ديگر از اختيار همسر عاجز باشند.
+شاید نقطه اوج تعالیم [[مزدک]] در نظر او مبنی بر لزوم برپایی مساوات و عدالت اجتماعی قرار داشته باشد. به اعتقاد [[مزدک]] و مزدکیان خداوند ارزاق و اموال را در اختیار مردم گذاشته تا آن را به تساوی بین خود تقسیم کنند، اما بعضی (اقویا) بر بعضی دیگر (ضعفا) ستم کردند و بخش بزرگ ثروت را به خود اختصاص دادند، پس لازم است که بینوایان و ستمدیدگان برای اعاده حق خود قیام کنند و سهم برحق خود را بازستانند<ref>ابن بلخی. '''''فارسنامه'''''. به کوشش منصور رستگار فسایی، شیراز: بنیاد فارس‌شناسی، 1374، ص 220.</ref><ref>ثعالبی‌مرغنی، حسین. '''''غرر اخبار ملوک الفرس و سیرهم'''''. به کوشش زوتنبرگ، پاریس: ملی، 1900 م، ص 600.</ref>. همچنین شعار اشتراک در زنان به [[مزدک]] نسبت داده شده<ref>فردوسی. '''''شاهنامه'''''. ج 8، به کوشش رستم علی یف، مسکو: آکادمی علوم، 1970م، ص 46.</ref> که در حقیقت باید عدالت در دراختیار گرفتن زنان مورد نظر باشد، تا کسانی نتوانند حرمسراهای خود را پر از زنان کنند و کسانی دیگر از اختیار همسر عاجز باشند.
-مزدكيان در قيام‌هاي خود در دوران قباد ساساني<sup>*</sup> در هر دو اين جهات كوشيدند، اما شكست خوردند و پس از كشتار بسيار از ايشان، به حيات مخفي و زيرزميني خود ادامه دادند تا باز در دوران اسلامي با صورت جديد سر بلند كردند.
+مزدکیان در قیام‌های خود در دوران قباد [[ساسانیان|ساسانی]]<sup>*</sup> در هر دو این جهات کوشیدند، اما شکست خوردند و پس از کشتار بسیار از ایشان، به حیات مخفی و زیرزمینی خود ادامه دادند تا باز در دوران اسلامی با صورت جدید سر بلند کردند.
+== نیز نگاه کنید به ==
-'''مآخذ:'''
+* [[مزدک]]
+* [[زرتشت]]
+* [[زرتشتی، دین]]
--    طبري. '''''تاريخ الرسل و الملوك'''''. به كوشش دخويه، ليدن، بي تا، ج 2، ص 893؛ كريستن سن، آرتور. '''''ايران در زمان ساسانيان'''''. ترجمة رشيد ياسمي، به كوشش حسن رضايي باغ بيدي، تهران: 1378، ص 244؛ همو. '''''سلطنت قباد و ظهور مزدك'''''. ترجمة احمد بيرشك، تهران: طهوري، 1374، ص 106-107؛ مشكور، محمدجواد. ”مزدك و كيش او“، '''''نامة باستان'''''. به كوشش سعيد مير محمد صادق و نادره جلالي، تهران: پژوهشگاه علوم انساني و مطالعات فرهنگي، ص 364؛ نولدكه، تئودور. '''''تاريخ ايرانيان و عرب‌ها در زمان ساسانيان'''''. ترجمة عباس زرياب، تهران: 1378، ص 485.
+== '''مآخذ''' ==
+<references />
--    شكي، منصور. ”درست دينان“، '''''معارف'''''. فروردين و تير 1372، س دهم، ش 1، ص 33؛ طبري، احسان. '''''برخي بررسي‌ها دربارة جهان‌بيني‌ها و جنبش‌هاي اجتماعي در ايران'''''. بي جا، آلفا، 1358، ص176؛ كريستن سن. '''''ايران...''''' . ص 244-245؛ كليما، اوتاكر. '''''تاريخ جنبش مزدكيان'''''. ترجمة جهانگير فكري ارشاد، تهران: توس، 1359، ص 179؛
+== منبع اصلی ==
+[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،
-Yarshater, E., “Mazdakism”, '''''The Cambridge History of Iran'''''. Vol III(2), ed. E. Yarshater, Cambridge: Cambridge University Press, 1983, vol. III(2), PP. 995-998.
+== پیوند به بیرون ==
+آموزه‌های آیین مزدک، سایت [https://philosophyar.net فیلسوف یار] ، قابل بازیابی از [https://philosophyar.net/mazdak/#i-2 https://philosophyar.net]
--    نولدكه. همان. ص 488.
+== نویسنده مقاله ==
+نامعلوم
--    طبري. همان'''''.''''' ص 179.
+[[رده:ادیان و مذاهب]]
+[[رده:ادیان]]
--    بهار، مهرداد. '''''اديان آسيايي'''''. تهران: چشمه، 1375، ص 96-98.
+[[رده:مذاهب و فرق]]
--    كريستن سن. '''''سلطنت...''''' . ص 109.
--    شكي. همان. ص 39.
--    ابن بلخي. '''''فارسنامه'''''. به كوشش منصور رستگار فسايي، شيراز: بنياد فارس‌شناسي، 1374، ص 220؛ ثعالبي‌مرغني، حسين. '''''غرر اخبار ملوك الفرس و سيرهم'''''. به كوشش زوتنبرگ، پاريس: ملي، 1900 م، ص 600.
--    فردوسي. '''''شاهنامه'''''. ج 8، به كوشش رستم علي يف، مسكو: آكادمي علوم، 1970م، ص 46.