تالشی: تفاوت میان نسخه‌ها

نسخهٔ کنونی تا ‏۱۲ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۵:۴۹

تالشی/ taleši/ از گروه شمال غربی زبان‌های ایرانی^[۱] و از زیر شاخه‌های خانواده زبان‌های هند و اروپایی. درباره معنای واژگانی «تالش» اختلاف نظر وجود دارد. گروهی آن را واژه‌ای محلی و برگرفته از «تِوِل» (/tevel/) به معنای گِل و لای می‌دانند و گروهی دیگر آن را صورت تغییر یافته واژه‌ای عبری، به معنای خطرناک و اسرارآمیز، می‌پندارند^[۲]. قوم تالش که برخی برای آن‌ها نسب ترکی^[۳] و برخی آریایی^[۴] قائل شده‌اند در ایران به طور عمده در استان گیلان و نیز در شرق استان آذربایجان، و در خارج از ایران، در بخش‌های جنوبی جمهوری آذربایجان ساکن‌اند^[۵]^[۶].

منابع مختلف، آمار متفاوتی از شمار تالشی‌ها به دست داده‌اند. براساس آمار 1368هجری شمسی (1989م)، جمعیت تالشی‌های خارج از ایران بیش از 370 هزار نفر است و تالشی زبان‌های ایران بیش از 300 هزار نفرند^[۷].

تالشی را زنجیره‌ای گویشی(Dialect chain)مرکب از سه گونه اصلی دانسته‌اند: جنوبی، مرکزی و شمالی^[۸]. تالشی شمالی در اطراف آستارا و تالشی مرکزی در اطراف اسالم و هشتپر رایج است و به تالشی جنوبی در اطراف شاندرمن، ماسال، ماسوله و نیز در مناطق کوهستانی اطراف آن‌ها تکلم می‌شود^[۹]. در منابع قدیمی‌تر، تالشی مرکب از دو گونه اصلی شمالی و جنوبی دانسته شده است^[۱۰]. گفته می‌شود که تالشی جنوبی از نظر رده و درک متقابل به بعضی از گونه‌های تاتی نزدیک‌تر است تا به تالشی مرکزی یا شمالی^[۸].

در برخی منابع، تالشی واسطه‌ای بین تاتی و گیلکی دانسته شده است^[۱۱]. در طبقه‌بندی دیگری تالشی در کنار گیلکی، مازندرانی و تاتی یکی از لهجه‌های حاشیه دریای خزر دانسته شده،^[۱۰] هر چند عده‌ای قرار دادن آن‌ها را در دسته‌ای واحد معمول نمی‌دانند^[۱۲].

تفاوت گونه‌های تالشی ایران با یکدیگر ناچیز و درک متقابل بین تالشی‌های مناطق مختلف ایران امکان‌پذیر، اما گاه دشوار است^[۱۱]. تفاوت تالشی جمهوری آذربایجان نیز با گونه‌های رایج در ایران بسیار اندک است^[۱۳]. همخوان‌های تالشی مشابه فارسی معیار و واکه‌های آن از فارسی گسترده‌تر است و حدود هشت واکه را در بر می‌گیرد^[۱۴]. در برخی از گونه‌های تالشی واکه /y/ (واکه بسته پیشین گرد) نیز وجود دارد^[۱۵]. تعداد واکه‌ها در برخی از گونه‌ها (مثلاً ماسوله‌ای) از این هم بیشتر است و به 9 عدد می‌رسد^[۱۶].

اسم در تالشی در دو حالت فاعلی و غیرفاعلی ظاهر می‌شود. در حالت فاعلی شناسه‌ای ندارد و در حالت غیرفاعلی معمولاً به شناسه –i ختم می‌شود^[۱۴]. به عنوان نمونه:^[۱۷]^[۱۸] «چهره» dim – i؛ «سیب»sif – i .

اسم در حالت مضاف‌الیهی، در جایگاه مفعول صریح، به همراه حرف اضافه پسین (حرف اضافه‌ای که بعد از اسم می‌آید)، و نیز زمانی که اسم عامل (فاعل منطقی جمله) است، در حالت غیرفاعلی ظاهر می‌شود^[۱۹].

تالشی دارای دو شمار مفرد و جمع است و شمار جمع در گونه‌های مختلف، پسوندهای متفاوتی دارد، به عنوان نمونه، صورت جمع واژه «درخت» در چند گونه تالشی چنین است:^[۲۰] لنکُرانی: do – on؛ تولارودی:do:r – e ؛ ماسالی:dar – en ؛ زیده‌ای: dar – an.

برخی از گونه‌ها، نشانه جمع در دو حالت فاعلی و غیرفاعلی نیز متفاوت است^[۱۷]. در ساخت اضافی، مضاف‌الیه قبل از مضاف می‌آید و معمولاً به –i^[۱۴] و در برخی گونه‌ها (مثلاً اسالمی) به –æ ختم می‌شود،^[۱۱] مثل:^[۱۱]^[۱۴] لنکرانی: žen – i dæs «دستِ زن»؛ وزنه‌ای و تولارودی:mæzællimi kæ «خانه معلم»؛ اسالمی: sif – æ dare «درخت سیب».

در ساخت وصفی نیز موصوف قبل از صفت می‌آید و پسوند – æ می‌گیرد، به عنوان نمونه:^[۲۱] ماسالی: Xas– æ kinæ «دختر زیبا»؛ لنکرانی:yol – æ do «درخت بزرگ».

در تالشی نظام گسترده‌ای از حروف اضافه پسین وجود دارد که غالباً به همراه حروف اضافه پیشین به کار می‌روند^[۲۲]^[۲۳]. تالشی زبانی تحلیلی(analytic ) است و ویژگی منحصر به فرد آن ساخت تحلیلی زمان حال از زمان مصدر فعل است. در تالشی، افعال متعدی در برخی از اشکالِ زمان گذشته ساخت ارگاتیو(ergative) دارند^[۲۳] (یعنی در آن‌ها فاعل افعال لازم با مفعول مستقیم افعال متعدی صورت یکسانی دارد و فاعل افعال متعدی به لحاظ صورت متفاوت است). در دهه 1930 میلادی (1319ش) تلاش‌هایی در جهت ایجاد خط برای تالشی به عمل آمد اما با شکست روبه رو شد و تالشی امروزه صورت مکتوب ندارد^[۲۲].

تالشی‌ها همگی دو زبانه (یا با در نظر گرفتن، فارسی سه زبانه) هستند و علاوه بر تالشی به ترکی نیز تکلم می‌کنند^[۲۲]. همین امر در کنار برتری ترکی در منطقه، تالشی را در معرض خطر نابودی قرار داده است.

نیز نگاه کنید به

تاتی

ترکمنی

ترکی

آذربایجانی

قشقایی

مآخذ

↑ ارانسکی، یوسیف. م. زبان‌های ایرانی. ترجمه علی اشرف صادقی، تهران: سخن، 1378، ص139.
↑ عبدلی، علی. تات‌ها و تالشان. تهران: 1369، مؤلف (با همکاری ققنوس)، ص8.
↑ خودزکو، الکساندر. سرزمین گیلان. 1354، ترجمه سیروس سهامی، ص78.
↑ نیکیتن، ب. ایرانی که من شناخته‌ام. 1329، ترجمه علی محمد فره‌وشی، نقل از علی‌پورصفر قصابی‌نژاد، «قوم تالش» دانشنامه جهان اسلام. ج6، ص293.
↑ Campbell, George. 2000. "Talysh", Compendium of the world’s Languages. London & New York: Rout ledge, P. 1601.
↑ لکوک، پیر. «گویش‌های حاشیه دریای خزر و گویش‌های شمال غرب ایران»، راهنمای زبان‌های ایرانی: زبان‌های ایرانی نو. ویراسته رودیگر اشمیت، ترجمه فارسی زیر نظر حسن رضایی باغ‌بیدی، تهران: 83-1382، ققنوس، ص489.
↑ رضایتی کیشه خاله، محرم. 1382، «چند نکته دستوری در گویش تالشی»، گویش‌شناسی (ضمیمه نامه فرهنگستان) ج1، ش1، ص42.
↑ ^۸٫۰ ^۸٫۱ Stilo, Donald. "[Gilān] Languages". Iranica, p. 660.
↑ ویندفور، گرنوت‌ل. و اِن آربور. 83- 1382. «ایرانی نوی غربی»، راهنمای زبان‌های ایرانی: زبان‌های ایرانی نو. ویراسته رودیگر اشمیت، ترجمه فارسی زیر نظر حسن رضایی باغ‌بیدی، تهران: ققنوس، ص486.
↑ ^۱۰٫۰ ^۱۰٫۱ یارشاطر، احسان. 1336. زبان‌ها و لهجه‌های ایرانی. ضمیمه مجله دانشکده ادبیات. ص27.
↑ ^۱۱٫۰ ^۱۱٫۱ ^۱۱٫۲ ^۱۱٫۳ شکری، گیتی. «گویش تالشی»، دانشنامه جهان اسلام. ج6، ص296.
↑ مصاحب، غلامحسین. دایرهالمعارف مصاحب. ص2538.
↑ Barthold, w. 1987. "Talish", First Encyclopedia of Islam: 1913-1936. Edited by: M. Th. Houtsma, A. J. wensinck, H. A. R Gibb and The Others. Leiden: E. J. Brill, vol. VIII. P.642.
↑ ^۱۴٫۰ ^۱۴٫۱ ^۱۴٫۲ ^۱۴٫۳ لکوک، پیر. 83-1382. «گویش‌های حاشیه دریای خزر و گویش‌های شمال غرب ایران»، راهنمای زبان‌های ایرانی: زبان‌های ایرانی نو. ویراسته رودیگر اشمیت، ترجمه فارسی زیر نظر حسن رضایی باغ‌بیدی، تهران: ققنوس، ص493.
↑ بازن، مارسل. 1367، طالش منطقه‌ای قومی در شمال ایران. ترجمه مظفر امین فرشچیان، 2ج، مشهد: آستان قدس رضوی، ص417.
↑ شکری، گیتی. «گویش تالشی»، دانشنامه جهان اسلام. ج6، ص297.
↑ ^۱۷٫۰ ^۱۷٫۱ رضایتی کیشه‌خاله. محرم. 1382. «چند نکته دستوری در گویش تالشی»، گویش‌شناسی (ضمیمه نامه فرهنگستان)، ج1، ش1، ص44.
↑ لکوک، پیر. «گویش‌های حاشیه دریای خزر و گویش‌های شمال غرب ایران»، راهنمای زبان‌های ایرانی: زبان‌های ایرانی نو. ویراسته رودیگر اشمیت، ترجمه فارسی زیر نظر حسن رضایی باغ‌بیدی، تهران: 83-1382، ققنوس، ص495.
↑ لکوک، پیر. «گویش‌های حاشیه دریای خزر و گویش‌های شمال غرب ایران»، راهنمای زبان‌های ایرانی: زبان‌های ایرانی نو. ویراسته رودیگر اشمیت، ترجمه فارسی زیر نظر حسن رضایی باغ‌بیدی، تهران: 83-1382، ققنوس، ص493- 494.
↑ لکوک، پیر. 83-1382. «گویش‌های حاشیه دریای خزر و گویش‌های شمال غرب ایران»، راهنمای زبان‌های ایرانی: زبان‌های ایرانی نو. ویراسته رودیگر اشمیت، ترجمه فارسی زیر نظر حسن رضایی باغ‌بیدی، تهران: ققنوس، ص493.
↑ لکوک، پیر. «گویش‌های حاشیه دریای خزر و گویش‌های شمال غرب ایران»، راهنمای زبان‌های ایرانی: زبان‌های ایرانی نو. ویراسته رودیگر اشمیت، ترجمه فارسی زیر نظر حسن رضایی باغ‌بیدی، تهران: 83-1382، ققنوس، ص494.
↑ ^۲۲٫۰ ^۲۲٫۱ ^۲۲٫۲ Campbell, George. 2000. "Talysh", Compendium of the world’s Languages. London & New York: Rout ledge, P. 1602.
↑ ^۲۳٫۰ ^۲۳٫۱ Prokhorov, A. M. (ed). 1980. "Talyshi". Great Soviet Encyclopedia. New York: Macmillan, INC., vol. 25, p. 345.

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

پیوند به بیرون

زبان تالشی، سایت ویکی فقه، قابل بازیابی ازhttps://fa.wikifeqh.ir

نویسنده مقاله

فریار اخلاقی

[1] ارانسکی، یوسیف. م. زبان‌های ایرانی. ترجمه علی اشرف صادقی، تهران: سخن، 1378، ص139.

[2] عبدلی، علی. تات‌ها و تالشان. تهران: 1369، مؤلف (با همکاری ققنوس)، ص8.

[3] خودزکو، الکساندر. سرزمین گیلان. 1354، ترجمه سیروس سهامی، ص78.

[4] نیکیتن، ب. ایرانی که من شناخته‌ام. 1329، ترجمه علی محمد فره‌وشی، نقل از علی‌پورصفر قصابی‌نژاد، «قوم تالش» دانشنامه جهان اسلام. ج6، ص293.

[5] Campbell, George. 2000. "Talysh", Compendium of the world’s Languages. London & New York: Rout ledge, P. 1601.

[6] لکوک، پیر. «گویش‌های حاشیه دریای خزر و گویش‌های شمال غرب ایران»، راهنمای زبان‌های ایرانی: زبان‌های ایرانی نو. ویراسته رودیگر اشمیت، ترجمه فارسی زیر نظر حسن رضایی باغ‌بیدی، تهران: 83-1382، ققنوس، ص489.

[7] رضایتی کیشه خاله، محرم. 1382، «چند نکته دستوری در گویش تالشی»، گویش‌شناسی (ضمیمه نامه فرهنگستان) ج1، ش1، ص42.

[:5-8] ۸٫۰ ^۸٫۱ Stilo, Donald. "[Gilān] Languages". Iranica, p. 660.

[9] ویندفور، گرنوت‌ل. و اِن آربور. 83- 1382. «ایرانی نوی غربی»، راهنمای زبان‌های ایرانی: زبان‌های ایرانی نو. ویراسته رودیگر اشمیت، ترجمه فارسی زیر نظر حسن رضایی باغ‌بیدی، تهران: ققنوس، ص486.

[:6-10] ۱۰٫۰ ^۱۰٫۱ یارشاطر، احسان. 1336. زبان‌ها و لهجه‌های ایرانی. ضمیمه مجله دانشکده ادبیات. ص27.

[:0-11] ۱۱٫۰ ^۱۱٫۱ ^۱۱٫۲ ^۱۱٫۳ شکری، گیتی. «گویش تالشی»، دانشنامه جهان اسلام. ج6، ص296.

[12] مصاحب، غلامحسین. دایرهالمعارف مصاحب. ص2538.

[13] Barthold, w. 1987. "Talish", First Encyclopedia of Islam: 1913-1936. Edited by: M. Th. Houtsma, A. J. wensinck, H. A. R Gibb and The Others. Leiden: E. J. Brill, vol. VIII. P.642.

[:1-14] ۱۴٫۰ ^۱۴٫۱ ^۱۴٫۲ ^۱۴٫۳ لکوک، پیر. 83-1382. «گویش‌های حاشیه دریای خزر و گویش‌های شمال غرب ایران»، راهنمای زبان‌های ایرانی: زبان‌های ایرانی نو. ویراسته رودیگر اشمیت، ترجمه فارسی زیر نظر حسن رضایی باغ‌بیدی، تهران: ققنوس، ص493.

[15] بازن، مارسل. 1367، طالش منطقه‌ای قومی در شمال ایران. ترجمه مظفر امین فرشچیان، 2ج، مشهد: آستان قدس رضوی، ص417.

[16] شکری، گیتی. «گویش تالشی»، دانشنامه جهان اسلام. ج6، ص297.

[:7-17] ۱۷٫۰ ^۱۷٫۱ رضایتی کیشه‌خاله. محرم. 1382. «چند نکته دستوری در گویش تالشی»، گویش‌شناسی (ضمیمه نامه فرهنگستان)، ج1، ش1، ص44.

[18] لکوک، پیر. «گویش‌های حاشیه دریای خزر و گویش‌های شمال غرب ایران»، راهنمای زبان‌های ایرانی: زبان‌های ایرانی نو. ویراسته رودیگر اشمیت، ترجمه فارسی زیر نظر حسن رضایی باغ‌بیدی، تهران: 83-1382، ققنوس، ص495.

[19] لکوک، پیر. «گویش‌های حاشیه دریای خزر و گویش‌های شمال غرب ایران»، راهنمای زبان‌های ایرانی: زبان‌های ایرانی نو. ویراسته رودیگر اشمیت، ترجمه فارسی زیر نظر حسن رضایی باغ‌بیدی، تهران: 83-1382، ققنوس، ص493- 494.

[:2-20] لکوک، پیر. 83-1382. «گویش‌های حاشیه دریای خزر و گویش‌های شمال غرب ایران»، راهنمای زبان‌های ایرانی: زبان‌های ایرانی نو. ویراسته رودیگر اشمیت، ترجمه فارسی زیر نظر حسن رضایی باغ‌بیدی، تهران: ققنوس، ص493.

[21] لکوک، پیر. «گویش‌های حاشیه دریای خزر و گویش‌های شمال غرب ایران»، راهنمای زبان‌های ایرانی: زبان‌های ایرانی نو. ویراسته رودیگر اشمیت، ترجمه فارسی زیر نظر حسن رضایی باغ‌بیدی، تهران: 83-1382، ققنوس، ص494.

[:3-22] ۲۲٫۰ ^۲۲٫۱ ^۲۲٫۲ Campbell, George. 2000. "Talysh", Compendium of the world’s Languages. London & New York: Rout ledge, P. 1602.

[:4-23] ۲۳٫۰ ^۲۳٫۱ Prokhorov, A. M. (ed). 1980. "Talyshi". Great Soviet Encyclopedia. New York: Macmillan, INC., vol. 25, p. 345.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

[۱۳]

[۱۴]

[۱۵]

[۱۶]

[۱۷]

[۱۸]

[۱۹]

[۲۰]

[۲۱]

[۲۲]

[۲۳]

@@ خط ۱: / خط ۱: @@
+[[پرونده:زبان تالشی.png|بندانگشتی|زبان تالشی ، برگرفته از سایت ویکی پدیا، قابل بازیابی از[https://fa.wikipedia.org/wiki/زبان_تالشی wiki/زبان_تالشی/https://fa.wikipedia.org]]]
-'''تالشي'''/ taleši/ از گروه شمال غربي زبان‌هاي ايراني<sup>1</sup> و از زير شاخه‌هاي خانوادة زبان‌هاي هند و اروپايي. دربارة معناي واژگاني «تالش» اختلاف نظر وجود دارد. گروهي آن را واژه‌اي محلي و برگرفته از «تِوِل» (/tevel/) به معناي گِل و لاي مي‌دانند و گروهي ديگر آن را صورت تغيير يافتة واژه‌اي عبري، به معناي خطرناك و اسرارآميز، مي‌پندارند.<sup>2</sup> قوم تالش كه برخي براي آن‌ها نسب تركي<sup>3</sup> و برخي آريايي<sup>4</sup> قائل شده‌اند در ايران به طور عمده در استان گيلان و نيز در شرق استان آذربايجان، و در خارج از ايران، در بخش‌هاي جنوبي جمهوري آذربايجان ساكن‌اند.<sup>6و5</sup>
+'''[[تالشی]]'''/ taleši/ از گروه شمال غربی زبان‌های ایرانی<ref>ارانسکی، یوسیف. م. '''''زبان‌های ایرانی'''''. ترجمه علی اشرف صادقی، تهران: سخن، 1378، ص139.</ref> و از زیر شاخه‌های خانواده زبان‌های هند و اروپایی. درباره معنای واژگانی «تالش» اختلاف نظر وجود دارد. گروهی آن را واژه‌ای محلی و برگرفته از «تِوِل» (/tevel/) به معنای گِل و لای می‌دانند و گروهی دیگر آن را صورت تغییر یافته واژه‌ای عبری، به معنای خطرناک و اسرارآمیز، می‌پندارند<ref>عبدلی، علی. '''''تات‌ها و تالشان'''''. تهران: 1369، مؤلف (با همکاری ققنوس)، ص8.</ref>. قوم تالش که برخی برای آن‌ها نسب [[ترکی]]<ref>خودزکو، الکساندر. '''''سرزمین گیلان'''''. 1354، ترجمه سیروس سهامی، ص78.</ref> و برخی آریایی<ref>نیکیتن، ب. '''''ایرانی که من شناخته‌ام'''''. 1329، ترجمه علی محمد فره‌وشی، نقل از علی‌پورصفر قصابی‌نژاد، «قوم تالش» '''''دانشنامه جهان اسلام'''''. ج6، ص293.</ref> قائل شده‌اند در [[کشور ایران|ایران]] به طور عمده در [[استان گیلان]] و نیز در شرق استان آذربایجان، و در خارج از [[کشور ایران|ایران]]، در بخش‌های جنوبی جمهوری آذربایجان ساکن‌اند<ref>Campbell, George. 2000. "Talysh", '''''Compendium of the world’s Languages'''''. London & New York: Rout ledge, P. 1601.</ref><ref>لکوک، پیر. «گویش‌های حاشیه دریای خزر و گویش‌های شمال غرب ایران»، '''''راهنمای زبان‌های ایرانی: زبان‌های ایرانی نو'''''. ویراسته رودیگر اشمیت، ترجمه فارسی زیر نظر حسن رضایی باغ‌بیدی، تهران: 83-1382، ققنوس، ص489.</ref>.
-منابع مختلف، آمار متفاوتي از شمار تالشي‌ها به دست داده‌اند. براساس آمار 1368هجري شمسي (1989م)، جمعيت تالشي‌هاي خارج از ايران بيش از 370 هزار نفر است و تالشي زبان‌هاي ايران بيش از 300 هزار نفرند.<sup>7</sup>
+منابع مختلف، آمار متفاوتی از شمار [[تالشی|تالشی‌ها]] به دست داده‌اند. براساس آمار 1368هجری شمسی (1989م)، جمعیت تالشی‌های خارج از [[کشور ایران|ایران]] بیش از 370 هزار نفر است و تالشی زبان‌های ایران بیش از 300 هزار نفرند<ref>  رضایتی کیشه خاله، محرم. 1382، «چند نکته دستوری در گویش تالشی»، '''''گویش‌شناسی (ضمیمه نامه فرهنگستان)''''' ج1، ش1، ص42.</ref>.
-تالشي را زنجيره‌اي گويشي[1] مركب از سه گونة اصلي دانسته‌اند: جنوبي، مركزي و شمالي.<sup>8</sup> تالشي شمالي در اطراف آستارا و تالشي مركزي در اطراف اسالم و هشتپر رايج است و به تالشي جنوبي در اطراف شاندرمن، ماسال، ماسوله و نيز در مناطق كوهستاني اطراف آن‌ها تكلم مي‌شود.<sup>9</sup> در منابع قديمي‌تر، تالشي مركب از دو گونة اصلي شمالي و جنوبي دانسته شده است.<sup>10</sup> گفته مي‌شود كه تالشي جنوبي از نظر رده و درك متقابل به بعضي از گونه‌هاي تاتي نزديك‌تر است تا به تالشي مركزي يا شمالي.<sup>11</sup>
+[[تالشی]] را زنجیره‌ای گویشی(Dialect chain)مرکب از سه گونه اصلی دانسته‌اند: جنوبی، مرکزی و شمالی<ref name=":5">Stilo, Donald. "[Gilān] Languages". '''''Iranica''''', p. 660.</ref>. [[تالشی]] شمالی در اطراف [[آستارا]] و [[تالشی]] مرکزی در اطراف اسالم و هشتپر رایج است و به تالشی جنوبی در اطراف شاندرمن، ماسال، ماسوله و نیز در مناطق کوهستانی اطراف آن‌ها تکلم می‌شود<ref>ویندفور، گرنوت‌ل. و اِن آربور. 83- 1382. «ایرانی نوی غربی»، '''''راهنمای زبان‌های ایرانی: زبان‌های ایرانی نو'''''. ویراسته رودیگر اشمیت، ترجمه فارسی زیر نظر حسن رضایی باغ‌بیدی، تهران: ققنوس، ص486.</ref>. در منابع قدیمی‌تر، [[تالشی]] مرکب از دو گونه اصلی شمالی و جنوبی دانسته شده است<ref name=":6">یارشاطر، احسان. 1336. '''''زبان‌ها و لهجه‌های ایرانی'''''. ضمیمه '''''مجله دانشکده ادبیات'''''. ص27.</ref>. گفته می‌شود که [[تالشی]] جنوبی از نظر رده و درک متقابل به بعضی از گونه‌های تاتی نزدیک‌تر است تا به تالشی مرکزی یا شمالی<ref name=":5" />.
-در برخي منابع، تالشي واسطه‌اي بين تاتي و گيلكي دانسته شده است.<sup>12</sup> در طبقه‌بندي ديگري تالشي در كنار گيلكي، مازندراني و تاتي يكي از لهجه‌هاي حاشية درياي خزر دانسته شده،<sup>13</sup> هر چند عده‌اي قرار دادن آن‌ها را در دسته‌اي واحد معمول نمي‌دانند.<sup>14</sup>
+در برخی منابع، [[تالشی]] واسطه‌ای بین [[تاتی]] و [[گیلکی]] دانسته شده است<ref name=":0">شکری، گیتی. «گویش تالشی»، '''''دانشنامه جهان اسلام'''''. ج6، ص296.</ref>. در طبقه‌بندی دیگری [[تالشی]] در کنار [[گیلکی]]، [[مازندرانی]] و [[تاتی]] یکی از لهجه‌های حاشیه [[دریاچه خزر|دریای خزر]] دانسته شده،<ref name=":6" /> هر چند عده‌ای قرار دادن آن‌ها را در دسته‌ای واحد معمول نمی‌دانند<ref>مصاحب، غلامحسین. '''''دایرهالمعارف مصاحب'''''. ص2538.</ref>.
-تفاوت گونه‌هاي تالشي ايران با يكديگر ناچيز و درك متقابل بين تالشي‌هاي مناطق مختلف ايران امكان‌پذير، اما گاه دشوار است.<sup>15</sup> تفاوت تالشي جمهوري آذربايجان نيز با گونه‌هاي رايج در ايران بسيار اندك است.<sup>16</sup> همخوان‌هاي تالشي مشابه فارسي معيار و واكه‌هاي آن از فارسي گسترده‌تر است و حدود هشت واكه را در بر مي‌گيرد.<sup>17</sup> در برخي از گونه‌هاي تالشي واكة /y/ (واكة بستة پيشين گرد) نيز وجود دارد.<sup>18</sup> تعداد واكه‌ها در برخي از گونه‌ها (مثلاً ماسوله‌اي) از اين هم بيشتر است و به 9 عدد مي‌رسد.<sup>19</sup>
+تفاوت گونه‌های [[تالشی]] ایران با یکدیگر ناچیز و درک متقابل بین تالشی‌های مناطق مختلف [[کشور ایران|ایران]] امکان‌پذیر، اما گاه دشوار است<ref name=":0" />. تفاوت [[تالشی]] جمهوری آذربایجان نیز با گونه‌های رایج در [[کشور ایران|ایران]] بسیار اندک است<ref>Barthold, w. 1987. "Talish", '''''First Encyclopedia of Islam: 1913-1936'''''. Edited by: M. Th. Houtsma, A. J. wensinck, H. A. R Gibb and The Others. Leiden: E. J. Brill, vol. VIII. P.642.</ref>. همخوان‌های [[تالشی]] مشابه فارسی معیار و واکه‌های آن از [[فارسی]] گسترده‌تر است و حدود هشت واکه را در بر می‌گیرد<ref name=":1">لکوک، پیر. 83-1382. «گویش‌های حاشیه دریای خزر و گویش‌های شمال غرب ایران»، '''''راهنمای زبان‌های ایرانی: زبان‌های ایرانی نو'''''. ویراسته رودیگر اشمیت، ترجمه فارسی زیر نظر حسن رضایی باغ‌بیدی، تهران: ققنوس، ص493.</ref>. در برخی از گونه‌های [[تالشی]] واکه /y/ (واکه بسته پیشین گرد) نیز وجود دارد<ref>بازن، مارسل. 1367، '''''طالش منطقه‌ای قومی در شمال ایران'''''. ترجمه مظفر امین فرشچیان، 2ج، مشهد: آستان قدس رضوی، ص417.</ref>. تعداد واکه‌ها در برخی از گونه‌ها (مثلاً ماسوله‌ای) از این هم بیشتر است و به 9 عدد می‌رسد<ref>شکری، گیتی. «گویش تالشی»، '''''دانشنامه جهان اسلام'''''. ج6، ص297.</ref>.
-اسم در تالشي در دو حالت فاعلي و غيرفاعلي ظاهر مي‌شود. در حالت فاعلي شناسه‌اي ندارد و در حالت غيرفاعلي معمولاً به شناسة –i ختم مي‌شود.<sup>20</sup> به عنوان نمونه:<sup>21و22</sup> «چهره»  dim – i؛ «سيب»sif – i  .
+اسم در [[تالشی]] در دو حالت فاعلی و غیرفاعلی ظاهر می‌شود. در حالت فاعلی شناسه‌ای ندارد و در حالت غیرفاعلی معمولاً به شناسه –i ختم می‌شود<ref name=":1" />. به عنوان نمونه:<ref name=":7">رضایتی کیشه‌خاله. محرم. 1382. «چند نکته دستوری در گویش تالشی»، '''''گویش‌شناسی (ضمیمه نامه فرهنگستان)'''''، ج1، ش1، ص44.</ref><ref>لکوک، پیر. «گویش‌های حاشیه دریای خزر و گویش‌های شمال غرب ایران»، '''''راهنمای زبان‌های ایرانی: زبان‌های ایرانی نو'''''. ویراسته رودیگر اشمیت، ترجمه فارسی زیر نظر حسن رضایی باغ‌بیدی، تهران: 83-1382، ققنوس، ص495.</ref> «چهره»  dim – i؛ «سیب»sif – i  .
-اسم در حالت مضاف‌اليهي، در جايگاه مفعول صريح، به همراه حرف اضافة پسين (حرف اضافه‌اي كه بعد از اسم مي‌آيد)، و نيز زماني كه اسم عامل (فاعل منطقي جمله) است، در حالت غيرفاعلي ظاهر مي‌شود.<sup>23</sup>
+اسم در حالت مضاف‌الیهی، در جایگاه مفعول صریح، به همراه حرف اضافه پسین (حرف اضافه‌ای که بعد از اسم می‌آید)، و نیز زمانی که اسم عامل (فاعل منطقی جمله) است، در حالت غیرفاعلی ظاهر می‌شود<ref>لکوک، پیر. «گویش‌های حاشیه دریای خزر و گویش‌های شمال غرب ایران»، '''''راهنمای زبان‌های ایرانی: زبان‌های ایرانی نو'''''. ویراسته رودیگر اشمیت، ترجمه فارسی زیر نظر حسن رضایی باغ‌بیدی، تهران: 83-1382، ققنوس، ص493- 494.</ref>.
-تالشي داراي دو شمار مفرد و جمع است و شمار جمع در گونه‌هاي مختلف، پسوندهاي متفاوتي دارد، به عنوان نمونه، صورت جمع واژة «درخت» در چند گونة تالشي چنين است:<sup>24</sup> لنكُراني: do – on؛ تولارودي:do:r – e ؛ ماسالي:dar – en ؛ زيده‌اي: dar – an.
+[[تالشی]] دارای دو شمار مفرد و جمع است و شمار جمع در گونه‌های مختلف، پسوندهای متفاوتی دارد، به عنوان نمونه، صورت جمع واژه «درخت» در چند گونه تالشی چنین است:<ref name=":2">لکوک، پیر. 83-1382. «گویش‌های حاشیه دریای خزر و گویش‌های شمال غرب ایران»، '''''راهنمای زبان‌های ایرانی: زبان‌های ایرانی نو.''''' ویراسته رودیگر اشمیت، ترجمه فارسی زیر نظر حسن رضایی باغ‌بیدی، تهران: ققنوس، ص493.</ref> لنکُرانی: do – on؛ تولارودی:do:r – e ؛ ماسالی:dar – en ؛ زیده‌ای: dar – an.
-برخي از گونه‌ها، نشانة جمع در دو حالت فاعلي و غيرفاعلي نيز متفاوت است.<sup>25</sup> در ساخت اضافي، مضاف‌اليه قبل از مضاف مي‌آيد و معمولاً به –i<sup>26</sup> و در برخي گونه‌ها (مثلاً اسالمي) به –æ ختم مي‌شود،<sup>27</sup> مثل:<sup>28و29</sup> لنكراني: žen – i dæs  «دستِ زن»؛ وزنه‌اي و تولارودي:mæzællimi kæ  «خانة معلم»؛ اسالمي: sif – æ dare «درخت سيب».
+برخی از گونه‌ها، نشانه جمع در دو حالت فاعلی و غیرفاعلی نیز متفاوت است<ref name=":7" />. در ساخت اضافی، مضاف‌الیه قبل از مضاف می‌آید و معمولاً به –i<ref name=":1" /> و در برخی گونه‌ها (مثلاً اسالمی) به –æ ختم می‌شود،<ref name=":0" /> مثل:<ref name=":0" /><ref name=":1" /> لنکرانی: žen – i dæs  «دستِ زن»؛ وزنه‌ای و تولارودی:mæzællimi kæ  «خانه معلم»؛ اسالمی: sif – æ dare «درخت سیب».
-در ساخت وصفي نيز موصوف قبل از صفت مي‌آيد و پسوند – æ مي‌گيرد، به عنوان نمونه:<sup>30</sup> ماسالي: Xas– æ kinæ   «دختر زيبا»؛ لنكراني:yol – æ do   «درخت بزرگ».
+در ساخت وصفی نیز موصوف قبل از صفت می‌آید و پسوند – æ می‌گیرد، به عنوان نمونه:<ref>لکوک، پیر. «گویش‌های حاشیه دریای خزر و گویش‌های شمال غرب ایران»، '''''راهنمای زبان‌های ایرانی: زبان‌های ایرانی نو'''''. ویراسته رودیگر اشمیت، ترجمه فارسی زیر نظر حسن رضایی باغ‌بیدی، تهران: 83-1382، ققنوس، ص494.</ref> ماسالی: Xas– æ kinæ   «دختر زیبا»؛ لنکرانی:yol – æ do   «درخت بزرگ».
-در تالشي نظام گسترده‌اي از حروف اضافة پسين وجود دارد كه غالباً به همراه حروف اضافة پيشين به كار مي‌روند.<sup>31و32</sup> تالشي زباني تحليلي[2] است و ويژگي منحصر به فرد آن ساخت تحليلي زمان حال از زمان مصدر فعل است. در تالشي، افعال متعدي در برخي از اشكالِ زمان گذشته ساخت ارگاتيو[3] دارند<sup>33</sup> (يعني در آن‌ها فاعل افعال لازم با مفعول مستقيم افعال متعدي صورت يكساني دارد و فاعل افعال متعدي به لحاظ صورت متفاوت است). در دهة 1930 ميلادي (1319ش) تلاش‌هايي در جهت ايجاد خط براي تالشي به عمل آمد اما با شكست روبه رو شد و تالشي امروزه صورت مكتوب ندارد.<sup>34</sup>
+در [[تالشی]] نظام گسترده‌ای از حروف اضافه پسین وجود دارد که غالباً به همراه حروف اضافه پیشین به کار می‌روند<ref name=":3">Campbell, George. 2000. "Talysh", '''''Compendium of the world’s Languages'''''. London & New York: Rout ledge, P. 1602.</ref><ref name=":4">Prokhorov, A. M. (ed). 1980. "Talyshi". '''''Great Soviet Encyclopedia'''''. New York: Macmillan, INC., vol. 25, p. 345.</ref>. [[تالشی]] زبانی تحلیلی(analytic ) است و ویژگی منحصر به فرد آن ساخت تحلیلی زمان حال از زمان مصدر فعل است. در [[تالشی]]، افعال متعدی در برخی از اشکالِ زمان گذشته ساخت ارگاتیو(ergative) دارند<ref name=":4" /> (یعنی در آن‌ها فاعل افعال لازم با مفعول مستقیم افعال متعدی صورت یکسانی دارد و فاعل افعال متعدی به لحاظ صورت متفاوت است). در دهه 1930 میلادی (1319ش) تلاش‌هایی در جهت ایجاد خط برای تالشی به عمل آمد اما با شکست روبه رو شد و [[تالشی]] امروزه صورت مکتوب ندارد<ref name=":3" />.
-تالشي‌ها همگي دو زبانه (يا با در نظر گرفتن، فارسي سه زبانه) هستند و علاوه بر تالشي به تركي نيز تكلم مي‌كنند.<sup>35</sup> همين امر در كنار برتري تركي در منطقه، تالشي را در معرض خطر نابودي قرار داده است.
+[[تالشی|تالشی‌ها]] همگی دو زبانه (یا با در نظر گرفتن، فارسی سه زبانه) هستند و علاوه بر [[تالشی]] به [[ترکی]] نیز تکلم می‌کنند<ref name=":3" />. همین امر در کنار برتری [[ترکی]] در منطقه، [[تالشی]] را در معرض خطر نابودی قرار داده است.
+== نیز نگاه کنید به ==
-'''مآخذ:'''
+* [[تاتی]]
-.  ارانسكي، يوسيف. م. '''''زبان‌هاي ايراني'''''. ترجمة علي اشرف صادقي، تهران: سخن، 1378، ص139.
+* [[ترکمنی]]
-. عبدلي، علي. '''''تات‌ها و تالشان'''''. تهران: 1369، مؤلف (با همكاري ققنوس)، ص8.
+* [[ترکی]]
-. خودزكو، الكساندر. '''''سرزمين گيلان'''''. 1354، ترجمة سيروس سهامي، ص78.
+* [[آذربایجانی]]
-. نيكيتن، ب. '''''ايراني كه من شناخته‌ام'''''. 1329، ترجمة علي محمد فره‌وشي، نقل از علي‌پورصفر قصابي‌نژاد، «قوم تالش» '''''دانشنامة جهان اسلام'''''. ج6، ص293.
+* [[قشقایی]]
-.      Campbell, George. 2000. "Talysh", '''''Compendium of the world’s Languages'''''. London & New York: Rout ledge, P. 1601.
+* [[شاهسوند]]
+* [[گیلکی]]
+* [[مازندرانی]]
-. لكوك، پير. «گويش‌هاي حاشية درياي خزر و گويش‌هاي شمال غرب ايران»، '''''راهنماي زبان‌هاي ايراني: زبان‌هاي ايراني نو'''''. ويراستة روديگر اشميت، ترجمة فارسي زير نظر حسن رضايي باغ‌بيدي، تهران: 83-1382، ققنوس، ص489.
+== '''مآخذ'''   ==
+<references />
-.    رضايتي کيشه خاله، محرم. 1382، «چند نکتة دستوري در گويش تالشي»، '''''گويش‌شناسي (ضميمة نامة فرهنگستان)''''' ج1، ش1، ص42.
+== منبع اصلی ==
+[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،
-.     Stilo, Donald. "[Gilān] Languages". '''''Iranica''''', p. 660.
+== پیوند به بیرون ==
+زبان تالشی، سایت [https://fa.wikifeqh.ir ویکی فقه]، قابل بازیابی از[https://fa.wikifeqh.ir/تالشی https://fa.wikifeqh.ir]
-.    ويندفور، گرنوت‌ل. و اِن آربور. 83- 1382. «ايراني نوي غربي»، '''''راهنماي زبان‌هاي ايراني: زبان‌هاي ايراني نو'''''. ويراستة روديگر اشميت، ترجمة فارسي زير نظر حسن رضايي باغ‌بيدي، تهران: ققنوس، ص486.
+== نویسنده مقاله ==
+فریار اخلاقی
-.  يارشاطر، احسان. 1336. '''''زبان‌ها و لهجه‌هاي ايراني'''''. ضميمة '''''مجلة دانشکدة ادبيات'''''. ص27.
+[[رده:ادبیات و زبان شناسی]]
+[[رده:زبان شناسی]]
-.  Stilo, Donald. "[Gilān] Languages". '''''Iranica''''', p. 660.
-.  شکري، گيتي. «گويش تالشي»، '''''دانشنامة جهان اسلام'''''. ج6، ص296.
-.  يارشاطر، احسان. 1336. '''''زبان‌ها و لهجه‌هاي ايراني'''''. ضميمة '''''مجلة دانشکدة ادبيات'''''. ص27.
-.  مصاحب، غلامحسين. '''''دايرةالمعارف مصاحب'''''. ص2538.
-.  شکري، گيتي. «گويش تالشي»، '''''دانشنامة جهان اسلام'''''.  ص296.
-.  Barthold, w. 1987. "Talish", '''''First Encyclopedia of Islam: 1913-1936'''''. Edited by: M. Th. Houtsma, A. J. wensinck, H. A. R Gibb and The Others. Leiden: E. J. Brill, vol. VIII. P.642.
-.  لکوک، پير. 83-1382. «گويش‌هاي حاشية درياي خزر و گويش‌هاي شمال غرب ايران»، '''''راهنماي زبان‌هاي ايراني: زبان‌هاي ايراني نو'''''. ويراستة روديگر اشميت، ترجمة فارسي زير نظر حسن رضايي باغ‌بيدي، تهران: ققنوس، ص493.
-.  بازن، مارسل. 1367، '''''طالش منطقه‌اي قومي در شمال ايران'''''. ترجمة مظفر امين فرشچيان، 2ج، مشهد: آستان قدس رضوي، ص417.
-.  شکري، گيتي. «گويش تالشي»، '''''دانشنامة جهان اسلام'''''. ج6، ص297.
-.  لکوک، پير. 83-1382. «گويش‌هاي حاشية درياي خزر و گويش‌هاي شمال غرب ايران»، '''''راهنماي زبان‌هاي ايراني: زبان‌هاي ايراني نو.''''' ويراستة روديگر اشميت، ترجمة فارسي زير نظر حسن رضايي باغ‌بيدي، تهران: ققنوس، ص493.
-.  رضايتي کيشه‌خاله. محرم. 1382. «چند نکتة دستوري در گويش تالشي»، '''''گويش‌شناسي (ضميمة نامة فرهنگستان)'''''، ج1، ش1، ص44.
-.  لكوک، پير. گويش‌هاي حاشية درياي خزر و گويش‌هاي شمال غرب ايران»، '''''راهنماي زبان‌هاي ايراني زبان‌هاي ايراني نو'''''. ويراستة روديگر اشميت، ترجمة فارسي زير نظر حسن رضايي باغ‌بيدي، تهران: ققنوس ص495.
-.  همان، ص493- 494.
-.  همان. ص493.
-.  رضايي کيشه‌خاله. محرم. 1382. «چند نکتة دستوري در گويش تالشي»، '''''گويش‌شناسي (ضميمة نامة فرهنگستان)'''''، ج1، ش1، ص44.
-.  لکوک، پير. گويش‌هاي حاشية درياي خزر و...»، '''''راهنماي زبان‌هاي ايراني:...،''''' ص493.
-.  شکري، گيتي. «گويش تالشي»، '''''دانشنامة جهان اسلام.''''' ج6، ص296.
-.  همان‌جا.
-.  لکوک، پير. گويش‌هاي حاشية درياي خزر و...»، '''''راهنماي زبان‌هاي ايراني:...،''''' 83ـ1382، ص493.
-.        همان، ص494.
-.  Campbell, George. 2000. "Talysh", '''''Compendium of the world’s Languages'''''. London & New York: Rout ledge, P. 1602.
-.  Prokhorov, A. M. (ed). 1980. "Talyshi". '''''Great Soviet Encyclopedia'''''. New York: Macmillan, INC., vol. 25, p. 345.
-.  Ibid.
-.  Campbell, George. 2000. "Talysh", '''''Compendium of the world’s Languages'''''. London & New York: Rout ledge, P. 1601.
-.  Ibid.
-----[1]. Dialect chain
-[2]. analytic
-[3]. ergative