محراب

ریشه واژه

محراب‌ جای ایستادن پیش نماز در مسجد. در کلیساها محل قرار گرفتن اسقف اعظم. طاقنمایی که جهت قبله را مشخص می‌کند. محل نشستن واعظ در مسجد. جای ویژه پیش نماز. فضایی برای برافروختن آتش در آتشکده‌ها.¹

محراب در قرآن به معنای مسجد آمده است. ابن اعرابی معتقد است که مردم در آن می‌نشینند و اجتماع می‌کنند.²

ریشه‌ها و سیر تاریخی محراب

اظهار نظر شده که محراب اسلامی از مهرابه‌های معابد مهری گرفته شده است و با توجه به این‌که ما نمونه درست و کاملی از مهرابه‌های معابد مهدی نداریم این نظریه همچنان باقی است. معابد مهری بدین صورت بوده‌اند که حالت راهرویی هفت قسمتی داشته‌اند، که در هر قسمت حوضی پر آب وجود داشته و آخر معبد در دیوار روبرویی نقش برجسته مهر که در حال کشتن گاو بوده است به صورت برجسته نشان داده شده است. این نقش در حال حاضر در عکس‌هایی که موجود است دیده می‌شود. گروهی که چنین نظریه‌ای دارند، محراب‌های معابد مهری را مهرابه گویند تا اختلافی با محراب کنونی باشد.³

با گسترش اسلام در محدوده ایران (در فلات ایران) محراب‌های اسلامی در بناهای اولیه دیده می‌شود. از جمله می‌توان محرابی از دوره خلافت عمر در مسجد جامع ابرکوه و باز نمونه دیگر در مسجد جامع اصفهان و امثال آن نام برد.

بنا به نظر آندره گدار که مساجد ایران را بررسی کرده، با بررسی مساجد ایران اظهار نظر می‌کند که هنوز پلان‌های مساجد سده چهارم نظیر مسجد جامع نیریز که در 340 هجری قمری ساخته شده پلان‌ ساسانی دارد و ناگهانی نمی‌تواند پلان‌ مساجد غربی اسلامی باشد. با این نظریه می‌توان اظهار نظر کرد که محراب‌های اسلامی هم باید در پیش از اسلام نمونه‌هایی داشته باشد.⁴

ابن‌بطوطه ایجاد محراب را در مسجد مدینه (اولین مسجد اسلامی)، به دوره عثمان نسبت می‌دهد و برخی گفته‌اند اولین محراب را در اسلام، مروان بنا کرد.⁵

اجزاء و تزئینات محراب

محراب در مسجد مکانی است برای پیشوای مذهبی، هنگامی که نماز به صورت جماعت برگزار می‌شود. معمولاً در ضلع جنوبی دیوار مساجد رو به قبله نمازگزاران بنا می‌شود، گاهی از سطح صحن مسجد گودتر و گاهی در قسمتی از دیوار فرو رفته است. همان‌گونه که به آراستن سایر اجزای مسجد در ایران پرداخته‌اند، هنرمندان ایرانی محراب را درعرصه هنرنمایی خود قرار داده تا قبله نمازگزاران خالی از لطایف هنری نماند. به موازات تحولاتی که در هنر تزئینی ایران، بعد از اسلام رخ داد، محراب‌ها هم از گوناگونی کم نظیری برخوردار شدند، چنان‌که کمال هنر گچ‌بری و کاشی‌کاری در آراستن محراب‌ها نمایان است.⁶

گچ‌بری: آثار موجود کهن در ایران نشان می‌دهد که هنرمندان ما از قرن سوم هجری به تزئین محراب توجه کرده‌اند و یک نمونه از آن، محراب‌ مسجد عتیق شیراز است که در281 هجری به دستور عمرولیث صفاری بنا شده است. گچ‌بری عمیقی در قسمت زیر طاق محراب این مسجد به چشم می‌خورد. که با طرح ساده گل آراسته است. زیباترین و پیچیده‌ترین گچ‌بری‌ها در زمان سلجوقیان انجام گرفته است. در این عصر با کتیبه‌هایی که نقش‌های پرکار و مفصل داشتند اطراف محراب را می‌پوشاندند و محراب‌های گچ‌بری شده در سده ششم هجری که معمولاً با دو حاشیه کتیبه‌دار ساخته می‌شدند.⁷

کاشی‌کاری: هنگامی که در کاشان طریقه حرارت دادن به قطعات بزرگ سفال را آموختند محراب‌ها را با سفال لعابی پوشاندند. از مشهورترین محراب‌های کاشی‌کاری سه محراب در مرقد حضرت امام رضا در مشهد می‌باشد. در تزئین پوششی ابنیه و عمارات و محراب‌ مساجد، کاشی‌های جلا‌دار نیز به طور قابل ملاحظه‌ای به‌کار می‌رفتند. این کاشی‌ها ستاره‌ شکل، صلیب شکل و یا مستطیل شکل بودند که در آراستن محراب نقش‌ بزرگی را داشتند.⁸

اما تزئین با کاشی معرق در اصفهان به حد اعلا پیشرفت کرده بود.

معرق: از انواع بسیار ارزنده‌ای هستند که به دوره صفوی متعلق‌اند و هنر شکفته‌‌ای را که بر دیوارها و محراب‌ها و گنبدها جلوه می‌کند.

نمونه‌های مهم محراب در مساجد اسلامی

محراب‌ مسجد جامع نیریز که در 340هجری قمری ساخته شده. محراب‌ مسجد جامع عقیق شیراز، آرامگاه کورش که در جداره داخلی آن کلمه قبله و آیه اِنّا فَتَحْنا لَکَ فَتْحَاً مُبینا ذکر شده ـ مسجد سنگی داراب با کتیبه 652 هـ.ق ـ محراب مسجد سنگی ایج در شهرستان استهبان از دوره اتابکان ـ محراب مسجد جامع نائین ـ محراب مدرسه خارجرود ـ مسجد جامع رضائیه ـ محراب مسجد ورامین ـ محراب مسجد جامع ساوه ـ محراب الجایتو در مسجد جامع اصفهان و... .⁹

نیز نگاه کنید به

• منار
• مسجد جامع اصفهان

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

قاسم کشاورزی