آق قویونلو یا بایندریان: تفاوت میان نسخهها
بدون خلاصۀ ویرایش |
|||
| خط ۲۳: | خط ۲۳: | ||
== نویسنده مقاله == | == نویسنده مقاله == | ||
ناصر تکمیل همایون | ناصر تکمیل همایون | ||
[[رده:تاریخ]] | |||
[[رده:تاریخ و باستان شناسی]] | |||
نسخهٔ کنونی تا ۳ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۲:۳۵
آق قویونلو یا بایندریان، اتحادیه قبایل ترکمان حکمرانان آناتولی شرقی و غرب ایران در سده 9ق / 15م به رهبری سران طایفه بایندر.
پژوهشهای جدید، وابستگی توتمی نام و نشان قبایل ترکمان را به گوسپند سفید (آق قویونلو: دارنده گوسفند سفید)، نفی کرده و تعبیر رشیدالدین فضلالله از بایندر، به معنی «زمین همیشه پر نعمت»[۱]را پذیرفته است. عشیرههای پراکنده آق قویونلو منتسب به اوغوزهای دشت قبچاق به سان ترکمانان غز از زمان سلجوقیان* به دیاربکر آمده و با یورش مغولان به آناتولی کوچ کردند[۲]. با ضعف ایلخانان* در حمله تیمور* برای شکست بایزید عثمانی، قراعثمان (عثمان بیگ) (839ق / 1435م) بنیادگذار سلسله آق قویونلو به او پیوست و پس از آن با پیروزی بر قرا محمد قراقویونلو مقام امیری آناتولی و حاکمیت آمِد[Amed] به وی و عشیره او سپرده شد[۳]. از آن پس با قراقویونلو*ها به ویژه اسکندر بن قرایوسف درگیری داشت. پس از قراعثمان پسرش علی بیگ جانشین او شد و پسران او جهانگیر و اوزون حسن به حاکمیت آمِد و رویارویی با سلاطین مصر درآمدند[۴]. حمزه بیگ پسر دیگر قرا عثمان چندی به جای برادر نشست. با فوت او (848ق / 1444م) جهانگیر با انتخاب ماردین[Mārdin] به پایتختی به قدرت رسید[۵]. بر آمدن اوزون حسن پس از فوت جهانگیر، نه تنها به نبردهای خاندانی و ملوکالطوایفی پایان داد بلکه وی توانست پس از پیروزیهای محلی، دیار بکر، بغداد، تبریز و عراق عجم را تا مرز خراسان فتح کند و بیش از دیگر ترکمانان به قدرت و شهرت برسد. او که تبریز را به پایتختی برگزید در 34 سالگی با کورا کاترینا [Kyra Katerina]دختر کالو یوهانس [ Calo Johannes](شاه مسیحی ترابوزان) که به دسپینا [Despina](دسپینا خاتون = شاهدخت) شهرت داشت ازدواج کرد. از این ازدواج دخترش ماراتا[Mārata] (حلیمه بگی آغا) به همسری شیخ حیدر درآمد و حاصل این ازدواج تولد شاه اسماعیل صفوی بود[۶].
با فوت اوزون حسن در شوال 882ق (ژانویه 1478م) امپراتوری وسیعی از این فاتح و پادشاه بزرگ که اصلاحات و آثار فرهنگی و مدنی بسیاری مبتنی بر طرح «قانوننامه» به انجام رساند، باقی ماند[۷]. پس از وی پسرانش سلطان خلیل و یعقوب بیگ که قیام شیخ حیدر صفوی در دوره وی بود، بایسنقر پسر یعقوب بیگ رستم بیگ پسر مقصود بیگ و نوه اوزون حسن، احمد بیگ نوه دیگر اوزون حسن، فرزند اوغورلو محمد به حکومت رسیدند. احمد بیگ به عدل و دانش دوستی، استحکام باورهای دینی و اصلاح کشور و رفاه رعیت اهتمام میورزید[۸] و در این راه مراد او شیخ نقطهچی اوغلی بی تأثیر نبود، پس از وی، الوند بیگ پسر یوسف بیگ و سلطان مراد پسر یعقوب از شاه اسماعیل صفوی شکست خوردند و با فرار سلطان مراد به قلمرو عثمانی «دولت طبقه آق قویونلو سپری گشت» [۹]و حکومت 80 ساله 12 سلطان این سلسله به دنبال تشکیل دولت ملی صفوی* پایان یافت.
نظام اداری آق قویونلوها مبتنی بر تصمیمگیری شورای امیران منطقه و رؤسای طوایف ترکمان و نظر سلاطین بود. «قانوننامه» اوزون حسن که مهمترین دستور اداری، مالی و اجتماعی را در بر داشت تا عهد شاه تهماسب صفوی معتبر باقی ماند و نظام اقطاع و سی ورغال در این دوره، به سان دوره تیموریان به اجرا در آمد. از دوره اوزون حسن، روابط دیپلماتیک با اروپاییان، با در نظر گرفتن رقابت با عثمانیان به ویژه برای در هم کوبیدن قدرت سلطان محمد فاتح، گسترش یافت[۱۰]. آمد و شد سفیران وضع جدیدی در روابط ایجاد کرد و در همین راستا، مصر و گرجستان مورد حمله اوزون حسن قرار گرفت[۱۱].
آق قویونلوها به ویژه اوزون حسن به فرهنگ ایران و ایرانی بودن خود تفاخر داشتند و در دوره آنان شاعران، هنرمندان، موسیقیدانان و اندیشهگران فلسفی بسیاری نشو و نما یافتند[۱۲]. از آن میان: نورالدین جامی، اهلی شیرازی، فضلالله روزبهان خنجی، جلالالدین دوانی و...
نیز نگاه کنید به
مآخذ
- ↑ همداني، رشيدالدين فضلالله. جامعالتواريخ. به كوشش بهمن كريمي، تهران: ، 1338، ص 41.
- ↑ همداني، رشيدالدين فضلالله. جامعالتواريخ. به كوشش بهمن كريمي، تهران: ، 1338، ص 41.
- ↑ Woods, J, E, The Aqquyūnlū clan, Confedration, Empire, Minnipolis, Bibliotheca Islamica, 1976, P. 67.
- ↑ طهراني، ابوبكر. كتاب ديار بكريه. به كوشش نجاتي لوغال و فاروق سومر، تركيه: آنكارا، 1962، ج 1، ص 120.
- ↑ غياثي، عبدالله بن فتحالله. تاريخ. به كوشش طارق نافع الجراني، بغداد: مطبعة الاسعد، 1975م، ص 373.
- ↑ هينتس، والتر. تشكيل دولت ملي در ايران. ترجمه كيكاوس جهانداری، تهران: نشريه كميسيون معارف، 1346، ص 34-40.
- ↑ Minorsky, "The Aq-Qoyunlu and Land Reforms", BSOAS, 1955, P. 449-450.
- ↑ رضازاده لنگرودي، رضا. «آق قويونلو». دايرةالمعارف بزرگ اسلامي، تهران: مركز دايرةالمعارف بزرگ اسلامي، ، ج ، ص 507-508.
- ↑ قزوينی، يحيی بن عبداللطيف، لبالتواريخ. تهران: بنياد، 1363، ص 379.
- ↑ Minorsky, "La Perse au XVsiecle" Orientalia Rumana, 1958, P. 174-185.
- ↑ روملو، حسن بيگ. احسنالتواريخ. به كوشش عبدالحسين نوايي، تهران: بنگاه ترجمه و نشر كتاب، 1349، ص 488.
- ↑ Fadlullah b. Ruzbihan Khunji's, Tarikh – Alam – Arayi Amini. translation by Minorsky. London, 1957, P. 86.
منبع اصلی
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،
نویسنده مقاله
ناصر تکمیل همایون