استان قم: تفاوت میان نسخهها
بدون خلاصۀ ویرایش |
|||
| (۴ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۲ کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
'''قم،''' | [[پرونده:آشنایی-با-شهر-قم-3.jpg|بندانگشتی|شهر قم، قابل بازیابی از https://nobaar.com/blog/%D8%A2%D8%B4%D9%86%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%D8%B4%D9%87%D8%B1-%D9%82%D9%85/]] | ||
'''قم،''' استانی در نیمه شمالی کشور و به مرکزیت شهری به همین نام (← [[قم|شهر قم]]). | |||
این استان از شمال با [[استان تهران]]، از غرب با [[استان مرکزی]]، از جنوب با [[استان اصفهان]] و از شرق با [[استان سمنان]] همسایه است<ref>سازمان نقشهبرداري كشور'''''. اطلس نقشه و اطلاعات مكاني''''' (استان قم). چ1، تهران: سازمان نقشهبرداري كشور (سازمان مديريت و برنامهريزي كشور)، 1384، ص1.</ref>. استان قم با مختصات جغرافیایی '09 ˚34 تا '11 ˚35 عرض شمالی و '06 ˚50 تا '58 ˚51 طول شرقی با 11237 کم وسعت، 7/0 درصد از مساحت کشور را تشکیل میدهد<ref>سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح'''''. اطلس راهنماي استانهاي ايران'''''. چ2. تهران: سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح (وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح)، 1384، ص41.</ref> و برابر با آخرین تغییرات در تقسیمات کشوری دارای 1 شهرستان و 5 بخش و 5 شهر است<ref>دفتر تقسيمات كشوري'''''. جدول و نقشه تقسيمات كشوري'''''. تهران: وزارت كشور، 1384.</ref>. | |||
استان قم را به لحاظ | استان قم را به لحاظ ناهمواری میتوان به سه قسمت به شرح زیر تقسیم کرد<ref>سازمان پژوهش و برنامهريزي آموزشي. '''''جغرافياي استان قم'''''. چ5، تهران: شركت چاپ و نشر كتابهاي درسي ايران، 1383، ص 4 و5.</ref>. | ||
1. | 1. نواحی کوهستانی استان که عموماً در جنوب غربی، غرب و جنوب متمرکز است. مساحتی اندک از شمال و شمال شرق استان نیز با کوههای سیاه، مَره و کورابُلاغ پوشیده شده است. در جنوب استان ارتفاعات اردهال با قلههایی بیش از 3000م کشیده شده که کوه غلیق به ارتفاع 3176م یکی از ارتفاعات اردهال است. در غرب استان بخشهایی از دامنههای شرقی ارتفاعات تفرش با قلههایی به بلندی بیش از 2500م، قرار دارد که کوه گوجه از این ارتفاعات به بلندی 3141م. در جنوب غرب، ارتفاعاتی با بیش از 2500م وجود دارد، که کوه سخت حصار به ارتفاع 2756م و کوه خَستک به ارتفاع 2777م، بلندترین آنها به شمار میآیند. در شمال غرب، غرب و شمال شهر قم نیز کوه نمک به بلندی 1235م، کمر کوه به ارتفاع 1609م و کوه چرخ سفید به ارتفاع 1000م قرار دارند. | ||
2. | 2. نواحی پایکوهی استان که غالباً در دامنه کوههای جنوب و غرب استان دارای بلندی بیشتری هستند و به شکل مخروطه افکنههای بزرگ و کوچک و از رسوبات ریز و درشت تشکیل یافته و دارای سفرههای غنی آبهای زیرزمینی هستند. نواحی پایکوهی، به ویژه به سبب امکان حفر قنات در آنها از مناطق قابل سکونت و مساعد برای توسعه کشاورزی استان به شمار میآیند. | ||
3. | 3. نواحی هموار استان که دشتها و قسمت وسیعی از ناهمواریهای استان را در بر میگیرند. این دشتها عبارتند از:<ref>همان. ص 6 و7.</ref> | ||
دشت قم | دشت قم که از طریق [[قم]] رود آبیاری میشود و بستری برای رشد و توسعه [[قم|شهر قم]] است. دشت سَلَفچِگان و نیزار که در جنوب غرب استان قرار دارد و محصور در میان ارتفاعات اردهال در شرق و کوه سخت حصار در غرب است. [[قم]] رود پس از ورود به استان، از میان این دشت عبور میکند. دشت جعفریه در شمال غرب، دشت کَهَک در جنوب، دشت خَلَجستان در غرب از دشتهای حاصلخیز استان قم هستند که از طریق چند رودخانه که به قم رود یا قره چای میپیوندند آبیاری میشوند. سرانجام دشت مسیله که پستترین قسمت استان است و در غرب [[دریاچه نمک]] و در منطقهای با آب و هوای بیابانی واقع شده است. | ||
استان قم تماماً در | استان قم تماماً در زیر حوضه [[دریاچه نمک]]، از حوضه آبریز مرکزی ایران قرار دارد<ref>سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح'''''. فرهنگ جغرافیایی رودهای کشور (حوزه آبریز ایران مرکزی)'''''. چ1. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1383، ص 255 (نقشه شماره 1) و 270 (نقشه شماره 16).</ref>. در این زیر حوضه، رودخانههای قم رود، قره چای، رود شور، [[کرج]] و جاجرود جاری هستند و همه به دریاچه نمک میریزند. در دهههای اخیر با احداث سدهای کرج و لَتیان، (در [[استان تهران]])، سد ساوه (در [[استان مرکزی]])، ورودی آب به دریاچه نمک به شدت کاهش یافته، به گونهای که در فصول کم آب و خشک، این دریاچه به کویری پوشیده از نمک تبدیل میشود<ref>سازمان پژوهش و برنامهريزي آموزشي. '''''جغرافياي استان قم'''''. چ5، تهران: شركت چاپ و نشر كتابهاي درسي ايران، 1383، ص 21.</ref>. | ||
پدیده برجسته دیگری که در گستره جغرافیایی استان قم مشاهده میشود، دریاچه حوضِ سلطان در کناره جاده [[استان تهران|تهران]] ـ [[قم]] است که در منابع جغرافیایی، تاریخی و سفرنامهها درباره پیدایش آن روایتهای مختلفی نقل شده است. (← [[قم|شهر قم]]). در سمت شرق دریاچه حوض سلطان و در دامنه جنوبی کوه مره، قطعه کویر کوچکی به چشم میخورد که به هنگام دریافت آب کافی از رود شور و ریزآبههای کوه مره، به شکل چالهای پر از آب به نام حوض مره در میآید که در نقشههای جغرافیایی در نزدیکی ساحل شرقی دریاچه حوض سلطان نشان داده میشود<ref>سازمان پژوهش و برنامهريزي آموزشي. '''''جغرافياي استان قم'''''. چ5، تهران: شركت چاپ و نشر كتابهاي درسي ايران، 1383، ص. 35.</ref><ref>سازمان جغرافيايی نيروهای مسلح'''''. اطلس راهنمای استانهاي ايران'''''. چ2. تهران: سازمان جغرافيايی نيروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتيبانی نيروهای مسلح)، 1384،ص40.</ref>.استان قم در منطقه زلزله خیز با خطر خیلی بالا، بالا و متوسط قرار دارد<ref>سازمان نقشهبرداری کشور. '''''اطلس زمینشناسی (اطلس ملی ایران)'''''. چ1. تهران: سازمان نقشهبرداری کشور (سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور)، 1382، ص 45.</ref> و در مجموع تعداد هفت گُسل در اطراف [[قم|شهر قم]]، بهویژه در جنوب آن به چشم میخورد<ref>'''''جغرافیای استان قم'''''. همان. ص54.</ref>. | |||
سرزمینی که اکنون استان قم را تشکیل میدهد، در گذشته در تقسیمات [[مغول ها|عصر مغول]]، همراه با [[کاشان]] و چند شهر دیگر، تومان پنجم از نُه تومان آن عصر را تشکیل میداده است<ref>امیراحمدیان، بهرام. '''''تقسیمات کشوری'''''. چ1، تهران: دفتر پژوهشهای فرهنگی، 1383، ص 60.</ref>. در دوره [[قاجاریه|قاجار،]] قم یکی از ولایتهای ایران به شمار میآمده و در تقسیمات کشوری در 1316ش جزو استان شمال، سپس از شهرهای استان دوم<ref>امیراحمدیان، بهرام. '''''تقسیمات کشوری'''''. چ1، تهران: دفتر پژوهشهای فرهنگی، 1383،. ص 85 و 88.</ref> محسوب میشده است. در 1326ش، شهرستان [[قم]] همراه با [[استان تهران|تهران]]، [[استان قزوین|قزوین]]، ساوه، [[دماوند]] و محلات، [[استان مرکزی]] را تشکیل دادند. در 1356ش مرکز [[استان مرکزی]] به [[اراک]] منتقل شد و شهرستان قم همچنان زیر پوشش آن قرار داشت. مدتی بعد این شهرستان به استان تهران به مرکزیت [[استان تهران|شهر تهران]] ملحق شد و بالاخره در 1375ش، استان قم به مرکزیت شهر قم بنیاد گرفت<ref>امیراحمدیان، بهرام. '''''تقسیمات کشوری'''''. چ1، تهران: دفتر پژوهشهای فرهنگی، 1383، ص 101 و 107.</ref>. | |||
استان قم در 1375، | استان قم در 1375، دارای 853044 تن جمعیت بوده است. این استان در محدوده جغرافیایی خود در 1365ش، تعداد 615628 تن جمعیت داشته و طبق برآوردهای انجام گرفته، این تعداد در 1384ش به 1064457 تن رسیده است<ref name=":0">مرکز آمار ایران. '''''بازسازی و برآورد جمعیت شهرستانهای کشور.''''' تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور)، 1382، ص155.</ref>. | ||
از آنجا | از آنجا که استان قم در محدوده [[قم|شهرستان قم]] تأسیس شده، لذا جمعیت آن با جمعیت شهرستان مذکور که دارای پنج نقطه شهری به نامهای [[قم]]، جعفریه، کَهَک، دستجرد و قنوات است، برابر است. استان قم از جمله استانهای استثنایی کشور است که اکثریت قریب به اتفاق جمعیت آن (904783 تن از 964250 تن) شهرنشین هستند<ref name=":0" />. | ||
استان قم | استان قم دارای جاذبههای مختلف طبیعی در کویر و کنارههای دریاچه نمک بهویژه برای پژوهشگران است. اماکن مذهبی و تاریخی شهر قم و اطراف آن سالانه هزاران تن از زائران و سیاحتگران را به سوی خود فرا میخواند (← [[قم|شهر قم]]). | ||
== نیز نگاه کنید به == | |||
[[استان | * [[قم]] | ||
* [[کاشان]] | |||
* [[دماوند]] | |||
* [[استان قزوین|قزوین]] | |||
* [[استان مرکزی]] | |||
* [[استان اصفهان]] | |||
* [[استان سمنان]] | |||
== مآخذ == | |||
<references /> | |||
== منبع اصلی == | == منبع اصلی == | ||
[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]، | [https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]، | ||
| خط ۶۵: | خط ۴۳: | ||
== نویسنده مقاله == | == نویسنده مقاله == | ||
غلامحسین تکمیل همایون | غلامحسین تکمیل همایون | ||
[[رده:جغرافیا]] | |||
نسخهٔ کنونی تا ۷ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۲۰:۴۲
قم، استانی در نیمه شمالی کشور و به مرکزیت شهری به همین نام (← شهر قم).
این استان از شمال با استان تهران، از غرب با استان مرکزی، از جنوب با استان اصفهان و از شرق با استان سمنان همسایه است[۱]. استان قم با مختصات جغرافیایی '09 ˚34 تا '11 ˚35 عرض شمالی و '06 ˚50 تا '58 ˚51 طول شرقی با 11237 کم وسعت، 7/0 درصد از مساحت کشور را تشکیل میدهد[۲] و برابر با آخرین تغییرات در تقسیمات کشوری دارای 1 شهرستان و 5 بخش و 5 شهر است[۳].
استان قم را به لحاظ ناهمواری میتوان به سه قسمت به شرح زیر تقسیم کرد[۴].
1. نواحی کوهستانی استان که عموماً در جنوب غربی، غرب و جنوب متمرکز است. مساحتی اندک از شمال و شمال شرق استان نیز با کوههای سیاه، مَره و کورابُلاغ پوشیده شده است. در جنوب استان ارتفاعات اردهال با قلههایی بیش از 3000م کشیده شده که کوه غلیق به ارتفاع 3176م یکی از ارتفاعات اردهال است. در غرب استان بخشهایی از دامنههای شرقی ارتفاعات تفرش با قلههایی به بلندی بیش از 2500م، قرار دارد که کوه گوجه از این ارتفاعات به بلندی 3141م. در جنوب غرب، ارتفاعاتی با بیش از 2500م وجود دارد، که کوه سخت حصار به ارتفاع 2756م و کوه خَستک به ارتفاع 2777م، بلندترین آنها به شمار میآیند. در شمال غرب، غرب و شمال شهر قم نیز کوه نمک به بلندی 1235م، کمر کوه به ارتفاع 1609م و کوه چرخ سفید به ارتفاع 1000م قرار دارند.
2. نواحی پایکوهی استان که غالباً در دامنه کوههای جنوب و غرب استان دارای بلندی بیشتری هستند و به شکل مخروطه افکنههای بزرگ و کوچک و از رسوبات ریز و درشت تشکیل یافته و دارای سفرههای غنی آبهای زیرزمینی هستند. نواحی پایکوهی، به ویژه به سبب امکان حفر قنات در آنها از مناطق قابل سکونت و مساعد برای توسعه کشاورزی استان به شمار میآیند.
3. نواحی هموار استان که دشتها و قسمت وسیعی از ناهمواریهای استان را در بر میگیرند. این دشتها عبارتند از:[۵]
دشت قم که از طریق قم رود آبیاری میشود و بستری برای رشد و توسعه شهر قم است. دشت سَلَفچِگان و نیزار که در جنوب غرب استان قرار دارد و محصور در میان ارتفاعات اردهال در شرق و کوه سخت حصار در غرب است. قم رود پس از ورود به استان، از میان این دشت عبور میکند. دشت جعفریه در شمال غرب، دشت کَهَک در جنوب، دشت خَلَجستان در غرب از دشتهای حاصلخیز استان قم هستند که از طریق چند رودخانه که به قم رود یا قره چای میپیوندند آبیاری میشوند. سرانجام دشت مسیله که پستترین قسمت استان است و در غرب دریاچه نمک و در منطقهای با آب و هوای بیابانی واقع شده است.
استان قم تماماً در زیر حوضه دریاچه نمک، از حوضه آبریز مرکزی ایران قرار دارد[۶]. در این زیر حوضه، رودخانههای قم رود، قره چای، رود شور، کرج و جاجرود جاری هستند و همه به دریاچه نمک میریزند. در دهههای اخیر با احداث سدهای کرج و لَتیان، (در استان تهران)، سد ساوه (در استان مرکزی)، ورودی آب به دریاچه نمک به شدت کاهش یافته، به گونهای که در فصول کم آب و خشک، این دریاچه به کویری پوشیده از نمک تبدیل میشود[۷].
پدیده برجسته دیگری که در گستره جغرافیایی استان قم مشاهده میشود، دریاچه حوضِ سلطان در کناره جاده تهران ـ قم است که در منابع جغرافیایی، تاریخی و سفرنامهها درباره پیدایش آن روایتهای مختلفی نقل شده است. (← شهر قم). در سمت شرق دریاچه حوض سلطان و در دامنه جنوبی کوه مره، قطعه کویر کوچکی به چشم میخورد که به هنگام دریافت آب کافی از رود شور و ریزآبههای کوه مره، به شکل چالهای پر از آب به نام حوض مره در میآید که در نقشههای جغرافیایی در نزدیکی ساحل شرقی دریاچه حوض سلطان نشان داده میشود[۸][۹].استان قم در منطقه زلزله خیز با خطر خیلی بالا، بالا و متوسط قرار دارد[۱۰] و در مجموع تعداد هفت گُسل در اطراف شهر قم، بهویژه در جنوب آن به چشم میخورد[۱۱].
سرزمینی که اکنون استان قم را تشکیل میدهد، در گذشته در تقسیمات عصر مغول، همراه با کاشان و چند شهر دیگر، تومان پنجم از نُه تومان آن عصر را تشکیل میداده است[۱۲]. در دوره قاجار، قم یکی از ولایتهای ایران به شمار میآمده و در تقسیمات کشوری در 1316ش جزو استان شمال، سپس از شهرهای استان دوم[۱۳] محسوب میشده است. در 1326ش، شهرستان قم همراه با تهران، قزوین، ساوه، دماوند و محلات، استان مرکزی را تشکیل دادند. در 1356ش مرکز استان مرکزی به اراک منتقل شد و شهرستان قم همچنان زیر پوشش آن قرار داشت. مدتی بعد این شهرستان به استان تهران به مرکزیت شهر تهران ملحق شد و بالاخره در 1375ش، استان قم به مرکزیت شهر قم بنیاد گرفت[۱۴].
استان قم در 1375، دارای 853044 تن جمعیت بوده است. این استان در محدوده جغرافیایی خود در 1365ش، تعداد 615628 تن جمعیت داشته و طبق برآوردهای انجام گرفته، این تعداد در 1384ش به 1064457 تن رسیده است[۱۵].
از آنجا که استان قم در محدوده شهرستان قم تأسیس شده، لذا جمعیت آن با جمعیت شهرستان مذکور که دارای پنج نقطه شهری به نامهای قم، جعفریه، کَهَک، دستجرد و قنوات است، برابر است. استان قم از جمله استانهای استثنایی کشور است که اکثریت قریب به اتفاق جمعیت آن (904783 تن از 964250 تن) شهرنشین هستند[۱۵].
استان قم دارای جاذبههای مختلف طبیعی در کویر و کنارههای دریاچه نمک بهویژه برای پژوهشگران است. اماکن مذهبی و تاریخی شهر قم و اطراف آن سالانه هزاران تن از زائران و سیاحتگران را به سوی خود فرا میخواند (← شهر قم).
نیز نگاه کنید به
مآخذ
- ↑ سازمان نقشهبرداري كشور. اطلس نقشه و اطلاعات مكاني (استان قم). چ1، تهران: سازمان نقشهبرداري كشور (سازمان مديريت و برنامهريزي كشور)، 1384، ص1.
- ↑ سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح. اطلس راهنماي استانهاي ايران. چ2. تهران: سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح (وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح)، 1384، ص41.
- ↑ دفتر تقسيمات كشوري. جدول و نقشه تقسيمات كشوري. تهران: وزارت كشور، 1384.
- ↑ سازمان پژوهش و برنامهريزي آموزشي. جغرافياي استان قم. چ5، تهران: شركت چاپ و نشر كتابهاي درسي ايران، 1383، ص 4 و5.
- ↑ همان. ص 6 و7.
- ↑ سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی رودهای کشور (حوزه آبریز ایران مرکزی). چ1. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1383، ص 255 (نقشه شماره 1) و 270 (نقشه شماره 16).
- ↑ سازمان پژوهش و برنامهريزي آموزشي. جغرافياي استان قم. چ5، تهران: شركت چاپ و نشر كتابهاي درسي ايران، 1383، ص 21.
- ↑ سازمان پژوهش و برنامهريزي آموزشي. جغرافياي استان قم. چ5، تهران: شركت چاپ و نشر كتابهاي درسي ايران، 1383، ص. 35.
- ↑ سازمان جغرافيايی نيروهای مسلح. اطلس راهنمای استانهاي ايران. چ2. تهران: سازمان جغرافيايی نيروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتيبانی نيروهای مسلح)، 1384،ص40.
- ↑ سازمان نقشهبرداری کشور. اطلس زمینشناسی (اطلس ملی ایران). چ1. تهران: سازمان نقشهبرداری کشور (سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور)، 1382، ص 45.
- ↑ جغرافیای استان قم. همان. ص54.
- ↑ امیراحمدیان، بهرام. تقسیمات کشوری. چ1، تهران: دفتر پژوهشهای فرهنگی، 1383، ص 60.
- ↑ امیراحمدیان، بهرام. تقسیمات کشوری. چ1، تهران: دفتر پژوهشهای فرهنگی، 1383،. ص 85 و 88.
- ↑ امیراحمدیان، بهرام. تقسیمات کشوری. چ1، تهران: دفتر پژوهشهای فرهنگی، 1383، ص 101 و 107.
- ↑ ۱۵٫۰ ۱۵٫۱ مرکز آمار ایران. بازسازی و برآورد جمعیت شهرستانهای کشور. تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور)، 1382، ص155.
منبع اصلی
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،
نویسنده مقاله
غلامحسین تکمیل همایون