پرش به محتوا

استان یزد: تفاوت میان نسخه‌ها

از ویکی ایران
Samei (بحث | مشارکت‌ها)
صفحه‌ای تازه حاوی «'''يزد،''' نام استاني است در مركز جغرافيايي ايران، به مركزيت شهري به همين نام (          يزد).     استان يزد از شمال با استان سمنان، از غرب و شمال غرب با استان اصفهان، از شرق با استان‌هاي خراسان رضوي و خراسان جنوبي، از جنوب شرق با استان كرمان و از جن...» ایجاد کرد
 
Samei (بحث | مشارکت‌ها)
بدون خلاصۀ ویرایش
 
(۳ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۲ کاربر نشان داده نشد)
خط ۱: خط ۱:
'''يزد،''' نام استاني است در مركز جغرافيايي ايران، به مركزيت شهري به همين نام (          يزد).    
[[پرونده:یزد.jpg|بندانگشتی|بافت تاریخی یزد ، برگرفته از سایت سفر مارکت، قابل بازیابی از<nowiki/>https://safarmarket.com/]]
'''یزد،''' نام استانی است در مرکز جغرافیایی ایران، به مرکزیت شهری به همین نام ([[یزد]]).    


استان يزد از شمال با استان سمنان، از غرب و شمال غرب با استان اصفهان، از شرق با استان‌هاي خراسان رضوي و خراسان جنوبي، از جنوب شرق با استان كرمان و از جنوب غرب با استان فارس همسايه است.<sup>1</sup>  
استان یزد از شمال با [[استان سمنان]]، از غرب و شمال غرب با [[استان اصفهان]]، از شرق با استان‌های [[استان خراسان رضوی|خراسان رضوی]] و [[استان خراسان جنوبی|خراسان جنوبی]]، از جنوب شرق با [[استان کرمان]] و از جنوب غرب با [[استان فارس]] همسایه است<ref>سازمان نقشه‌برداری كشور. '''''اطلس نقشه و اطلاعات مكانی (استان یزد)'''''. چ1، تهران: سازمان نقشه‌برداری كشور (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1384، ص 1.</ref>.


استان يزد با مختصات جغرافيايي َ36   ْ29 تا َ22  ْ33 عرض شمالي و َ48  ْ52 تا َ36 ْ56 طول شرقي و با 128811 كم وسعت، 9/7 درصد از مساحت كشور را تشكيل مي‌دهد.<sup>2</sup>
استان یزد با مختصات جغرافیایی َ36   ْ29 تا َ22  ْ33 عرض شمالی و َ48  ْ52 تا َ36 ْ56 طول شرقی و با 128811 کم وسعت، 9/7 درصد از مساحت کشور را تشکیل می‌دهد<ref>   سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. '''''اطلس راهنمای استان‌های ایران'''''. چ2. تهران: سازمان جغرافیایی وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح، 1384، ص 67.</ref>.


اين استان براساس آخرين تغييرات در تقسيمات كشوري، داراي 10 شهرستان، 20 بخش، 51 دهستان و 23 شهر است. نام‌هاي شهرستان‌هاي استان عبارتند از: ابركوه، اردكان، بافق، تفت، خاتم، صدوق، طبس، مهريز، مِيْبُد و يزد. به جز شهرستان‌هاي خاتم به مركزيت هرات و صدوق به مركزيت اَشْكِذَر، بقيه شهرستان‌هاي استان، داراي مركزهايي همنام با شهرستان‌ خود هستند.<sup>3</sup>  
این استان براساس آخرین تغییرات در تقسیمات کشوری، دارای 10 شهرستان، 20 بخش، 51 دهستان و 23 شهر است. نام‌های شهرستان‌های استان عبارتند از: ابرکوه، اردکان، بافق، تفت، خاتم، صدوق، طبس، مهریز، مِیْبُد و یزد. به جز شهرستان‌های خاتم به مرکزیت هرات و صدوق به مرکزیت اَشْکِذَر، بقیه شهرستان‌های استان، دارای مرکزهایی همنام با شهرستان‌ خود هستند<ref>دفتر تقسیمات كشوری. '''''نقشه و جدول تقسیمات كشوری'''''. تهران: دفتر تقسیمات كشوری (وزارت كشور)، 1384.</ref>.


يزد سرزميني كويري و با دو پهنة بزرگ كويري ايران، يعني كوير لوت در جنوب شرقي، و دشت كوير در شمال، همسايه است. اين استان به لحاظ ناهمواري‌ها و اختلاف ارتفاع در مناطق مختلف، داراي ناهمگوني و تنوع بسياري است؛ به گونه‌اي كه بلندترين نقطة آن شيركوه با ارتفاع 4075 م و پست‌ترين نقطة آن شهر طبس با ارتفاع 690 م با هم حدود 3375 م اختلاف دارند.<sup>4</sup>  
یزد سرزمینی کویری و با دو پهنه بزرگ کویری ایران، یعنی کویر لوت در جنوب شرقی، و دشت کویر در شمال، همسایه است. این استان به لحاظ ناهمواری‌ها و اختلاف ارتفاع در مناطق مختلف، دارای ناهمگونی و تنوع بسیاری است؛ به گونه‌ای که بلندترین نقطه آن شیرکوه با ارتفاع 4075 م و پست‌ترین نقطه آن شهر طبس با ارتفاع 690 م با هم حدود 3375 م اختلاف دارند<ref> سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. '''''جغرافیای استان یزد'''''. چ4. تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌های درسی ایران، 1382، ص 3. </ref>.


با توجه به نقشة طبيعي- سياسي استان يزد، قسمت‌هاي غربي و جنوب غربي استان، كوهستاني، نيمة شمال شرقي آن شامل شهرستان‌هاي اردكان، بافْق، به ويژه طبس، عموماً كويري است و بقيه نقاط را به جز ارتفاعات ناي‌بند، ساغند وبرخي كوه‌هاي كم ارتفاع ديگر، مناطق پست و كم ارتفاع تشكيل مي‌دهند.<sup>5</sup> به همين سبب، ميزان بارندگي و درجة حرارت در اين سرزمين تابعي از پستي و بلندي‌هاي استان است. مثلاً، در حالي كه در مناطق غربي و جنوب غربي استان، ميزان بارندگي بين 201 تا 300 م م است، در شمال شرقي استان اين مقدار به كمتر از 50 م م مي‌رسد. به طور كلي آب و هواي استان يزد، متأثر از عوامل: توده‌هاي هواي مديترانه‌اي، سوداني و سيبري؛ موقعيت جغرافيايي استان، يعني واقع شدن در مركز ايران و دوري از درياهاي شمال و جنوب؛مجاورت با دشت‌هاي كوير و لوت، و جهت و امتداد كوه‌هاي البرز و زاگرس  است.<sup>6</sup>  
با توجه به نقشه طبیعی- سیاسی استان یزد، قسمت‌های غربی و جنوب غربی استان، کوهستانی، نیمه شمال شرقی آن شامل شهرستان‌های اردکان، بافْق، به ویژه طبس، عموماً کویری است و بقیه نقاط را به جز ارتفاعات نای‌بند، ساغند وبرخی کوه‌های کم ارتفاع دیگر، مناطق پست و کم ارتفاع تشکیل می‌دهند<ref>سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ '''''جغرافیایی كوههای كشور'''''. ج3. چ2. تهران: سازمان جغرافیایی وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح، 1385، ص 265 (نقشه طبیعی- سیاسی استان یزد).</ref>. به همین سبب، میزان بارندگی و درجه حرارت در این سرزمین تابعی از پستی و بلندی‌های استان است. مثلاً، در حالی که در مناطق غربی و جنوب غربی استان، میزان بارندگی بین 201 تا 300 م م است، در شمال شرقی استان این مقدار به کمتر از 50 م م می‌رسد. به طور کلی آب و هوای استان یزد، متأثر از عوامل: توده‌های هوای مدیترانه‌ای، سودانی و سیبری؛ موقعیت جغرافیایی استان، یعنی واقع شدن در مرکز ایران و دوری از دریاهای شمال و جنوب؛مجاورت با دشت‌های کویر و لوت، و جهت و امتداد کوه‌های [[البرز]] و [[زاگرس]]  است<ref>سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. '''''جغرافیای استان یزد'''''. چ4. تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌های درسی ایران، 1382، ص 10 و 11.</ref>.


استان يزد به طور كامل در حوضة آبريز مركزي ايران و در قسمت‌هايي از پنج زيرحوضة آن به نام‌هاي سياه‌كوه، درانجير، گاوخوني، سيرجان و كويرلوت واقع شده است. جريان‌هاي سطحي آب در استان يزد، غالباً به سوي مناطق پست زير حوضه‌هاي مذكور يعني به كوير ابركوه در جنوب غرب، كوير درانجير در مركز، كوير سياه كوه در شمال غرب، با تلاق گاوخوني در غرب، كوير لوت درشمال شرقي و برخي ديگر از مناطق كويري استان، روان هستند.<sup>7</sup>  
استان یزد به طور کامل در حوضه آبریز مرکزی [[ایران]] و در قسمت‌هایی از پنج زیرحوضه آن به نام‌های سیاه‌کوه، درانجیر، گاوخونی، سیرجان و کویرلوت واقع شده است. جریان‌های سطحی آب در استان یزد، غالباً به سوی مناطق پست زیر حوضه‌های مذکور یعنی به کویر ابرکوه در جنوب غرب، کویر درانجیر در مرکز، کویر سیاه کوه در شمال غرب، با تلاق گاوخونی در غرب، کویر لوت درشمال شرقی و برخی دیگر از مناطق کویری استان، روان هستند<ref>سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. '''''فرهنگ جغرافیایی رودهای كشور (حوضه آبریز ایران مركزی)'''''. چ1. تهران: سازمان جغرافیایی وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح، 1383، صص 278- 255 (نقشه‌های ضمیمه) </ref>.


در استان يزد رودخانة پرآب و دائمي به سبب بارندگي كم، گرما و تبخير، اصولاً وجود ندارد. رودهاي اعظم (درهرات) و بَوانات (در مَرْوَست)، واقع در جنوب غربي و رودهاي سَردر، كُويت و دره بيد (در طبس)، واقع در شمال شرقي استان تنها جريان‌هاي آبي مهمي هستند كه برخي از مناطق استان را آبياري مي‌كنند. منابع آب زيرزميني، اصلي‌ترين منابع براي تامين آب آشاميدني و كشاورزي و صنعت استان هستند، به گونه‌اي كه از مجموع 30988 رشته قنات موجود در كشور، بيش از 2746 رشته آن در استان يزد قرار دارند، گرچه در سال‌هاي اخير باحفر چاه‌هاي عميق و نيمه عميق، تعدادي از اين قنات‌ها  خشك شده‌اند.<sup>8</sup> يكي از راه‌هاي تأمين آب شهرهاي يزد، اردكان و ميبد انتقال آب از رودخانة‌ زاينده رود در استان اصفهان، به استان يزد<sup>9</sup> بوده است.
در استان یزد رودخانه پرآب و دائمی به سبب بارندگی کم، گرما و تبخیر، اصولاً وجود ندارد. رودهای اعظم (درهرات) و بَوانات (در مَرْوَست)، واقع در جنوب غربی و رودهای سَردر، کُویت و دره بید (در طبس)، واقع در شمال شرقی استان تنها جریان‌های آبی مهمی هستند که برخی از مناطق استان را آبیاری می‌کنند. منابع آب زیرزمینی، اصلی‌ترین منابع برای تامین آب آشامیدنی و کشاورزی و صنعت استان هستند، به گونه‌ای که از مجموع 30988 رشته قنات موجود در کشور، بیش از 2746 رشته آن در استان یزد قرار دارند، گرچه در سال‌های اخیر باحفر چاه‌های عمیق و نیمه عمیق، تعدادی از این قنات‌ها  خشک شده‌اند<ref>سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. '''''جغرافیای استان یزد'''''. چ4. تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌های درسی ایران، 1382، ص 33.</ref>. یکی از راه‌های تأمین آب شهرهای [[یزد]]، اردکان و میبد انتقال آب از رودخانه‌ [[زاینده رود]] در [[استان اصفهان]]، به استان یزد<ref>سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. '''''جغرافیای استان یزد'''''. چ4. تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌های درسی ایران، 1382، ص 36.</ref> بوده است.


از گذشته‌هاي دور سرزميني كه امروز از آن با نام يزد ياد مي‌شود، همواره مسكون و يكي از مناطق باستاني و تاريخي سرزمين ايران به شمار آمده است. پس از اسلام نيز اين منطقه با مدنيت و فرهنگ اسلامي وحتي فرهنگ زرتشتي ساكنان خود حيات تاريخي مهمي در ايران داشته است. لسترينج مي‌نويسد: «يزد در زمان قديم «كَثَه» نام داشت و چون نام يزد به شهر گذارده شده، نام كثه را بر ولايت يزد اطلاق كردند و به آن حومه يا جومة يزد گفتند.»<sup>10</sup> وي سپس مي‌نويسد كه «سه شهر ميبد و عقدا و نائين در شمال باختري يزد، به ترتيب يكي بعد از ديگري در حاشيه كوير جاي ‌داشتند و معمولاً از توابع يزد شمرده مي‌شدند ... .»<sup>11</sup>  
از گذشته‌های دور سرزمینی که امروز از آن با نام [[یزد]] یاد می‌شود، همواره مسکون و یکی از مناطق باستانی و تاریخی سرزمین ایران به شمار آمده است. پس از [[اسلام]] نیز این منطقه با مدنیت و فرهنگ اسلامی وحتی فرهنگ زرتشتی ساکنان خود حیات تاریخی مهمی در ایران داشته است. لسترینج می‌نویسد: <blockquote>«[[یزد]] در زمان قدیم «کَثَه» نام داشت و چون نام [[یزد]] به شهر گذارده شده، نام کثه را بر ولایت [[یزد]] اطلاق کردند و به آن حومه یا جومه یزد گفتند.»<ref name=":0">لسترینج، گای. '''''جغرافیای تاریخی سرزمین‌های خلافت شرقی'''''. چ. تهران: شركت انتشارات علمی و فرهنگی، 1383، ص306.</ref> </blockquote>وی سپس می‌نویسد که <blockquote>«سه شهر میبد و عقدا و نائین در شمال باختری یزد، به ترتیب یکی بعد از دیگری در حاشیه کویر جای ‌داشتند و معمولاً از توابع یزد شمرده می‌شدند ... .»<ref name=":0" /></blockquote>در تقسیمات مغولی، «تومان یزد» یکی از تومان‌های نه‌گانه و شامل شهرهای یزد، نایین و میبد بود و در عصر زندیه، «دارالعباد یزد» نامیده می‌شد که یکی از ایالت‌های ایران به شمار می‌آمد. در عصر مشروطیت نیز یکی از دوازده ولایت‌ ایالت‌های چهارگانه ایران محسوب می‌شد. در 1348 شمسی، فرمانداری کل یزد به مرکزیت شهر یزد شامل شهرستان‌های یزد، اردکان، بافق و تفت تاسیس گردید. در 1352 فرمانداری کل یزد به استان یزد تبدیل شد<ref>امیر احمدیان، بهرام. '''''تقسیمات كشوری'''''. مجموعه از ایران چه می‌دانم؟ شماره 47، تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1383، 60،77، 82، 99- 100.</ref><ref>مركز آمار ایران. '''''سالنامه آماری كشور (سال 1383)'''''. تهران: مركز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور). 1384.ص 86.</ref> و سپس با ارتقای برخی از بخش‌ها به شهرستان و نیز انتزاع شهرستان طبس از استان خراسان والحاق آن به استان یزد، تعداد شهرستان‌های استان یزد به 10 شهرستان افزایش یافت و بدین ترتیب جمعیت استان همراه با رشد طبیعی جمعیت و ورود مهاجران از 401،810 تن درسال 1375<ref>مركز آمار ایران. '''''سالنامه آماری كشور (سال 1385)'''''. تهران: مركز آمار ایران (معاونت برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی- ریاست جمهور)،1386، ص 103.</ref> به 818،990 تن در سال 1385 رسید<ref>سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. '''''جغرافیای استان یزد'''''. چ4. تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌های درسی ایران، 1382، ص 17.</ref>.


در تقسيمات مغولي، «تومان يزد» يكي از تومان‌هاي نه‌گانه و شامل شهرهاي يزد، نايين و ميبد بود و در عصر زنديه، «دارالعباد يزد» ناميده مي‌شد كه يكي از ايالت‌هاي ايران به شمار مي‌آمد. در عصر مشروطيت نيز يكي از دوازده ولايت‌ ايالت‌هاي چهارگانة ايران محسوب مي‌شد. در 1348 شمسي، فرمانداري كل يزد به مركزيت شهر يزد شامل شهرستان‌هاي يزد، اردكان، بافق و تفت تاسيس گرديد. در 1352 فرمانداري كل يزد به استان يزد تبديل شد<sup>12</sup> و سپس با ارتقاي برخي از بخش‌ها به شهرستان و نيز انتزاع شهرستان طبس از استان خراسان والحاق آن به استان يزد، تعداد شهرستان‌هاي استان يزد به 10 شهرستان افزايش يافت و بدين ترتيب جمعيت استان همراه با رشد طبيعي جمعيت و ورود مهاجران از 401،810 تن درسال 1375 <sup>13</sup> به 818،990 تن در سال 1385 رسيد.<sup>14</sup>
استان یزد به سبب کویری بودن نیمی از مساحت آن و نیز کمبود میزان بارندگی و جریان‌های سطحی آب، شاغلان بخش کشاورزی آن اندک است. اما تعداد شاغلان در بخش خدمات و صنعت، بیش از هشتاد درصد از جمع شاغلان استان را در سال 1375، تشکیل می‌داده است<ref>مركز آمار ایران. '''''سالنامه آماری كشور (سال 1385)'''''. تهران: مركز آمار ایران (معاونت برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی- ریاست جمهور)،1386، ص 291 و 294.</ref>. در 1384، استان یزد از نظر تعداد کارگاه‌های صنعتی دارای ده نفر کار کن و تعداد افراد شاغل در آنها در مقایسه با سایر استان‌ها، در ردیف دهم قرار داشته است<ref>سازمان نقشه‌برداری کشور. '''''نقشه راههای ایران'''''. تهران: سازمان نقشه‌برداری کشور (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور) 1384.</ref>.


استان يزد به سبب كويري بودن نيمي از مساحت آن و نيز كمبود ميزان بارندگي و جريان‌هاي سطحي آب، شاغلان بخش كشاورزي آن اندك است. اما تعداد شاغلان در بخش خدمات و صنعت، بيش از هشتاد درصد از جمع شاغلان استان را در سال 1375، تشكيل مي‌داده است.<sup>15</sup> در 1384، استان يزد از نظر تعداد كارگاه‌هاي صنعتي داراي ده نفر كار كن و تعداد افراد شاغل در آنها در مقايسه با ساير استان‌ها، در رديف دهم قرار داشته است.<sup>16</sup>  
این استان به سبب موقعیتی که در مرکز جغرافیای سیاسی ایران دارد، محل تلاقی راه‌های ارتباطی شرق به غرب و شمال به جنوب ایران از طریق راه‌آهن و راه‌های آسفالت شده درجه به شمار می‌آید<ref>سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. '''''جغرافیای استان یزد'''''. چ4. تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌های درسی ایران، 1382، ص 68- 64.</ref>.


اين استان به سبب موقعيتي كه در مركز جغرافياي سياسي ايران دارد، محل تلاقي راه‌هاي ارتباطي شرق به غرب و شمال به جنوب ايران از طريق راه‌آهن و راه‌هاي آسفالت شدة درجة به شمار مي‌آيد.<sup>17</sup>  
همچنین به سبب برخورداری از جاذبه‌های متنوع طبیعی، تاریخی، فرهنگی و نیز تولید و عرضه صنایع دستی، یکی از مقاصد پرجاذبه برای گردشگران داخلی و بویژه خارجی بوده است<ref>شهام، دکتر افشین و مهندس هیلدا دادفر. '''''جغرافیای جهانگردی ایران'''''. چ2. تهران: طراوت،1384، صص 188- 183.  </ref>.


همچنين به سبب برخورداري از جاذبه‌هاي متنوع طبيعي، تاريخي، فرهنگي و نيز توليد و عرضه صنايع دستي، يكي از مقاصد پرجاذبه براي گردشگران داخلي و بويژه خارجي بوده است.<sup>18</sup>
== نیز نگاه کنید به ==


'''''مآخذ:'''''
* [[استان سمنان]]
* [[استان اصفهان]]
* [[استان خراسان رضوی|خراسان رضوی]]
* [[استان خراسان جنوبی|خراسان جنوبی]]
* [[استان کرمان]]
* [[استان فارس]]


1-    سازمان نقشه‌برداري كشور. '''''اطلس نقشه و اطلاعات مكاني (استان يزد)'''''. چ1، تهران: سازمان نقشه‌برداري كشور (سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور)، 1384، ص 1.
==  مآخذ ==
 
<references />
2-    سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح. '''''اطلس راهنماي استان‌هاي ايران'''''. چ2. تهران: سازمان جغرافيايي وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح، 1384، ص 67.
 
3-    دفتر تقسيمات كشوري. '''''نقشه و جدول تقسيمات كشوري'''''. تهران: دفتر تقسيمات كشوري (وزارت كشور)، 1384.
 
4-    سازمان پژوهش و برنامه‌ريزي آموزشي. '''''جغرافياي استان يزد'''''. چ4. تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌هاي درسي ايران، 1382، ص 3.
 
5-    سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح. فرهنگ '''''جغرافيايي كوههاي كشور'''''. ج3. چ2. تهران: سازمان جغرافيايي وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح، 1385، ص 265 (نقشه طبيعي- سياسي استان يزد).
 
6-    منبع 4. صص 10 و 11.
 
7-    سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح. '''''فرهنگ جغرافيايي رودهاي كشور (حوضه آبريز ايران مركزي)'''''. چ1. تهران: سازمان جغرافيايي وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح، 1383، صص 278- 255 (نقشه‌هاي ضميمه)
 
8-    منبع 4. ص 33.
 
9-    همان. ص 36.
 
10-  لسترينج، گاي. '''''جغرافياي تاريخي سرزمين‌هاي خلافت شرقي'''''. چ. تهران: شركت انتشارات علمي و فرهنگي، 1383، ص306.
 
11-  همان. همان‌جا.
 
12-  امير احمديان، بهرام. '''''تقسيمات كشوري'''''. مجموعة از ايران چه مي‌دانم؟ شماره 47، تهران: دفتر پژوهش‌هاي فرهنگي، 1383، 60،77، 82، 99- 100؛ نيز مركز آمار ايران. '''''سالنامه آماري كشور (سال 1383)'''''. تهران: مركز آمار ايران (سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور). 1384.ص 86.
 
13-  مركز آمار ايران. '''''سالنامه آماري كشور (سال 1385)'''''. تهران: مركز آمار ايران (معاونت برنامه‌ريزي و نظارت راهبردي- رياست جمهور)،1386، ص 103.
 
14-  منبع 4. ص 17.
 
15-  منبع 13. صص 291 و 294.
 
16-  سازمان نقشه‌برداري كشور. '''''نقشه راههاي ايران'''''. تهران: سازمان نقشه‌برداري كشور (سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور) 1384.
 
17-  الف: منبع 4. صص 68- 64.
 
      ب: شهام، دكتر افشين و مهندس هيلدا دادفر. '''''جغرافياي جهانگردي ايران'''''. چ2. تهران: طراوت،1384، صص 188- 183.  


== منبع اصلی ==
[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،


== نویسنده مقاله ==
غلامحسین تکمیل همایون
غلامحسین تکمیل همایون
[[رده:جغرافیا]]

نسخهٔ کنونی تا ‏۷ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۲۱:۲۱

بافت تاریخی یزد ، برگرفته از سایت سفر مارکت، قابل بازیابی ازhttps://safarmarket.com/

یزد، نام استانی است در مرکز جغرافیایی ایران، به مرکزیت شهری به همین نام (یزد).    

استان یزد از شمال با استان سمنان، از غرب و شمال غرب با استان اصفهان، از شرق با استان‌های خراسان رضوی و خراسان جنوبی، از جنوب شرق با استان کرمان و از جنوب غرب با استان فارس همسایه است[۱].

استان یزد با مختصات جغرافیایی َ36   ْ29 تا َ22  ْ33 عرض شمالی و َ48  ْ52 تا َ36 ْ56 طول شرقی و با 128811 کم وسعت، 9/7 درصد از مساحت کشور را تشکیل می‌دهد[۲].

این استان براساس آخرین تغییرات در تقسیمات کشوری، دارای 10 شهرستان، 20 بخش، 51 دهستان و 23 شهر است. نام‌های شهرستان‌های استان عبارتند از: ابرکوه، اردکان، بافق، تفت، خاتم، صدوق، طبس، مهریز، مِیْبُد و یزد. به جز شهرستان‌های خاتم به مرکزیت هرات و صدوق به مرکزیت اَشْکِذَر، بقیه شهرستان‌های استان، دارای مرکزهایی همنام با شهرستان‌ خود هستند[۳].

یزد سرزمینی کویری و با دو پهنه بزرگ کویری ایران، یعنی کویر لوت در جنوب شرقی، و دشت کویر در شمال، همسایه است. این استان به لحاظ ناهمواری‌ها و اختلاف ارتفاع در مناطق مختلف، دارای ناهمگونی و تنوع بسیاری است؛ به گونه‌ای که بلندترین نقطه آن شیرکوه با ارتفاع 4075 م و پست‌ترین نقطه آن شهر طبس با ارتفاع 690 م با هم حدود 3375 م اختلاف دارند[۴].

با توجه به نقشه طبیعی- سیاسی استان یزد، قسمت‌های غربی و جنوب غربی استان، کوهستانی، نیمه شمال شرقی آن شامل شهرستان‌های اردکان، بافْق، به ویژه طبس، عموماً کویری است و بقیه نقاط را به جز ارتفاعات نای‌بند، ساغند وبرخی کوه‌های کم ارتفاع دیگر، مناطق پست و کم ارتفاع تشکیل می‌دهند[۵]. به همین سبب، میزان بارندگی و درجه حرارت در این سرزمین تابعی از پستی و بلندی‌های استان است. مثلاً، در حالی که در مناطق غربی و جنوب غربی استان، میزان بارندگی بین 201 تا 300 م م است، در شمال شرقی استان این مقدار به کمتر از 50 م م می‌رسد. به طور کلی آب و هوای استان یزد، متأثر از عوامل: توده‌های هوای مدیترانه‌ای، سودانی و سیبری؛ موقعیت جغرافیایی استان، یعنی واقع شدن در مرکز ایران و دوری از دریاهای شمال و جنوب؛مجاورت با دشت‌های کویر و لوت، و جهت و امتداد کوه‌های البرز و زاگرس  است[۶].

استان یزد به طور کامل در حوضه آبریز مرکزی ایران و در قسمت‌هایی از پنج زیرحوضه آن به نام‌های سیاه‌کوه، درانجیر، گاوخونی، سیرجان و کویرلوت واقع شده است. جریان‌های سطحی آب در استان یزد، غالباً به سوی مناطق پست زیر حوضه‌های مذکور یعنی به کویر ابرکوه در جنوب غرب، کویر درانجیر در مرکز، کویر سیاه کوه در شمال غرب، با تلاق گاوخونی در غرب، کویر لوت درشمال شرقی و برخی دیگر از مناطق کویری استان، روان هستند[۷].

در استان یزد رودخانه پرآب و دائمی به سبب بارندگی کم، گرما و تبخیر، اصولاً وجود ندارد. رودهای اعظم (درهرات) و بَوانات (در مَرْوَست)، واقع در جنوب غربی و رودهای سَردر، کُویت و دره بید (در طبس)، واقع در شمال شرقی استان تنها جریان‌های آبی مهمی هستند که برخی از مناطق استان را آبیاری می‌کنند. منابع آب زیرزمینی، اصلی‌ترین منابع برای تامین آب آشامیدنی و کشاورزی و صنعت استان هستند، به گونه‌ای که از مجموع 30988 رشته قنات موجود در کشور، بیش از 2746 رشته آن در استان یزد قرار دارند، گرچه در سال‌های اخیر باحفر چاه‌های عمیق و نیمه عمیق، تعدادی از این قنات‌ها  خشک شده‌اند[۸]. یکی از راه‌های تأمین آب شهرهای یزد، اردکان و میبد انتقال آب از رودخانه‌ زاینده رود در استان اصفهان، به استان یزد[۹] بوده است.

از گذشته‌های دور سرزمینی که امروز از آن با نام یزد یاد می‌شود، همواره مسکون و یکی از مناطق باستانی و تاریخی سرزمین ایران به شمار آمده است. پس از اسلام نیز این منطقه با مدنیت و فرهنگ اسلامی وحتی فرهنگ زرتشتی ساکنان خود حیات تاریخی مهمی در ایران داشته است. لسترینج می‌نویسد:

«یزد در زمان قدیم «کَثَه» نام داشت و چون نام یزد به شهر گذارده شده، نام کثه را بر ولایت یزد اطلاق کردند و به آن حومه یا جومه یزد گفتند.»[۱۰]

وی سپس می‌نویسد که

«سه شهر میبد و عقدا و نائین در شمال باختری یزد، به ترتیب یکی بعد از دیگری در حاشیه کویر جای ‌داشتند و معمولاً از توابع یزد شمرده می‌شدند ... .»[۱۰]

در تقسیمات مغولی، «تومان یزد» یکی از تومان‌های نه‌گانه و شامل شهرهای یزد، نایین و میبد بود و در عصر زندیه، «دارالعباد یزد» نامیده می‌شد که یکی از ایالت‌های ایران به شمار می‌آمد. در عصر مشروطیت نیز یکی از دوازده ولایت‌ ایالت‌های چهارگانه ایران محسوب می‌شد. در 1348 شمسی، فرمانداری کل یزد به مرکزیت شهر یزد شامل شهرستان‌های یزد، اردکان، بافق و تفت تاسیس گردید. در 1352 فرمانداری کل یزد به استان یزد تبدیل شد[۱۱][۱۲] و سپس با ارتقای برخی از بخش‌ها به شهرستان و نیز انتزاع شهرستان طبس از استان خراسان والحاق آن به استان یزد، تعداد شهرستان‌های استان یزد به 10 شهرستان افزایش یافت و بدین ترتیب جمعیت استان همراه با رشد طبیعی جمعیت و ورود مهاجران از 401،810 تن درسال 1375[۱۳] به 818،990 تن در سال 1385 رسید[۱۴].

استان یزد به سبب کویری بودن نیمی از مساحت آن و نیز کمبود میزان بارندگی و جریان‌های سطحی آب، شاغلان بخش کشاورزی آن اندک است. اما تعداد شاغلان در بخش خدمات و صنعت، بیش از هشتاد درصد از جمع شاغلان استان را در سال 1375، تشکیل می‌داده است[۱۵]. در 1384، استان یزد از نظر تعداد کارگاه‌های صنعتی دارای ده نفر کار کن و تعداد افراد شاغل در آنها در مقایسه با سایر استان‌ها، در ردیف دهم قرار داشته است[۱۶].

این استان به سبب موقعیتی که در مرکز جغرافیای سیاسی ایران دارد، محل تلاقی راه‌های ارتباطی شرق به غرب و شمال به جنوب ایران از طریق راه‌آهن و راه‌های آسفالت شده درجه به شمار می‌آید[۱۷].

همچنین به سبب برخورداری از جاذبه‌های متنوع طبیعی، تاریخی، فرهنگی و نیز تولید و عرضه صنایع دستی، یکی از مقاصد پرجاذبه برای گردشگران داخلی و بویژه خارجی بوده است[۱۸].

نیز نگاه کنید به

 مآخذ

  1. سازمان نقشه‌برداری كشور. اطلس نقشه و اطلاعات مكانی (استان یزد). چ1، تهران: سازمان نقشه‌برداری كشور (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1384، ص 1.
  2.    سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. اطلس راهنمای استان‌های ایران. چ2. تهران: سازمان جغرافیایی وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح، 1384، ص 67.
  3. دفتر تقسیمات كشوری. نقشه و جدول تقسیمات كشوری. تهران: دفتر تقسیمات كشوری (وزارت كشور)، 1384.
  4.  سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. جغرافیای استان یزد. چ4. تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌های درسی ایران، 1382، ص 3.
  5. سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی كوههای كشور. ج3. چ2. تهران: سازمان جغرافیایی وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح، 1385، ص 265 (نقشه طبیعی- سیاسی استان یزد).
  6. سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. جغرافیای استان یزد. چ4. تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌های درسی ایران، 1382، ص 10 و 11.
  7. سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی رودهای كشور (حوضه آبریز ایران مركزی). چ1. تهران: سازمان جغرافیایی وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح، 1383، صص 278- 255 (نقشه‌های ضمیمه)
  8. سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. جغرافیای استان یزد. چ4. تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌های درسی ایران، 1382، ص 33.
  9. سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. جغرافیای استان یزد. چ4. تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌های درسی ایران، 1382، ص 36.
  10. ۱۰٫۰ ۱۰٫۱ لسترینج، گای. جغرافیای تاریخی سرزمین‌های خلافت شرقی. چ. تهران: شركت انتشارات علمی و فرهنگی، 1383، ص306.
  11. امیر احمدیان، بهرام. تقسیمات كشوری. مجموعه از ایران چه می‌دانم؟ شماره 47، تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1383، 60،77، 82، 99- 100.
  12. مركز آمار ایران. سالنامه آماری كشور (سال 1383). تهران: مركز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور). 1384.ص 86.
  13. مركز آمار ایران. سالنامه آماری كشور (سال 1385). تهران: مركز آمار ایران (معاونت برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی- ریاست جمهور)،1386، ص 103.
  14. سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. جغرافیای استان یزد. چ4. تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌های درسی ایران، 1382، ص 17.
  15. مركز آمار ایران. سالنامه آماری كشور (سال 1385). تهران: مركز آمار ایران (معاونت برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی- ریاست جمهور)،1386، ص 291 و 294.
  16. سازمان نقشه‌برداری کشور. نقشه راههای ایران. تهران: سازمان نقشه‌برداری کشور (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور) 1384.
  17. سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. جغرافیای استان یزد. چ4. تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌های درسی ایران، 1382، ص 68- 64.
  18. شهام، دکتر افشین و مهندس هیلدا دادفر. جغرافیای جهانگردی ایران. چ2. تهران: طراوت،1384، صص 188- 183.  

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

غلامحسین تکمیل همایون