کتابخانه های آذربایجان شرقی

آذربایجان شرقی

کتابخانه‌های استان آذربایجان شرقی در شمال غرب ایران قرار دارد و از شمال به جمهوری آذربایجان و ارمنستان، از جنوب به استان‌های زنجان و آذربایجان غربی، از مغرب به آذربایجان غربی، و از مشرق به استان اردبیل محدود است. جمعیت آن (طبق آمار سال 1375) 3325540 نفر و مساحت آن 54132 کیلومترمربع است. 60 درصد جمعیت در شهرها و 40 درصد در روستاها سکونت دارند.

آذربایجان شرقی دارای 14 شهرستان، 39 شهر، 34 بخش، 134 دهستان، و 2840 آبادی است. شهرستان‌های این استان عبارت است از: اهر، بستان‌آباد، بناب، تبریز، جلفا، سراب، شبستر، کلیبر، مراغه، مرند، ملکان، میانه، هریس، و هشترود. مرکز این استان شهر تبریز است (24: پانزده و شانزده).

تاریخچه

سابقه تمدن آذربایجان به هزاره‌های پیش از میلاد باز می‌گردد. آثار باستانی قره تپه در نزدیکی تبریز (حدود 2500 سال ق.م.)، دو کتیبه سنگی به خط میخی اورارتو در ارتفاعات شمالی سراب (حدود 700 ق.م.)، کتیبه سنگی سقین دل به خط فارسی باستان در بخش ورزقان شهرستان اهر، قلعه تخت سلیمان در نزدیکی مراغه، و تپه‌های باستانیِ آبادیِ آتش خسرو در شهرستان اهر، از جمله آثار تاریخی پیش از اسلام این منطقه است (14: 7، 9؛ 15: ج 2، ص 926، 927، 935). آتشکده آذر گشسب، که یکی از سه آتشکده معروف زردشتی و متعلق به دربار و ارتش ساسانی بوده، احتمالاً در یکی از نقاط همین سرزمین به نام گازاکا  (بین مراغه و تبریز) قرار داشته است. در این آتشکده، ظاهراً، نسخه‌ای از کتاب اوستا ـ به جا مانده از دوران هخامنشیان ـ نگهداری می‌شده که در جریان حمله اسکندر، به همراه دیگر اشیا به یغما رفته و به یونان یا اسکندریه منتقل شده است (80:10 ـ 81؛ 15: ج 2، ص 930-932).

آذربایجان در سال‌های 18 تا 22 ق. به‌دست مسلمانان فتح گردید (2: ج 1، ص 79؛ 82:10 ) و نخستین مسجد جامع آن در قرون نخستین اسلامی و به گفته‌ای در قرن اول هجری، در زمان عبدالله‌بن عامر، در تبریز ساخته شد (21: ج 1، ص 261-264) و سپس مساجد متعدد دیگری بنا گردید، اما تا قبل از آغاز قرن هفتم هیچ‌گونه اطلاعی از وجود کتابخانه‌های مساجد، مدارس دینی، یا کتابخانه‌های شخصی در این منطقه در دست نیست.

به نوشته سعدالدین وراوینی (مترجم فارسی مرزبان‌نامه) خواجه ربیب‌الدین، وزیر دانشمند و هنرپرور ازبک‌بن محمد ایلدگز (607-622 ق.)، از اتابکان آذربایجان، کتابخانه باشکوهی برای مسجد جامع تبریز تأسیس کرد و در آن کتاب‌هایی در همه رشته‌های علوم و فنون از جمله تفسیر، حدیث، کلام، تاریخ، ادبیات، حکایات، طب، و مانند آن فراهم آورد و ترجمه فارسی مرزبان‌نامه را نیز به آنها افزود (3:14).

ایلخانان مغول (654-756 ق.)، آذربایجان را مقرّ حکومت و شهر تبریز را پایتخت امپراتوری وسیع خویش قرار دادند و هلاکوخان مغول مراغه را به پایتختی خود برگزید (1: ج 1، ص 27).

کتابخانه رصدخانه مراغه که در 657 ق. به همت خواجه نصیرالدین طوسی، وزیر دانشمند هلاکوخان مغول (654-663 ق.) در مراغه تأسیس شد، از بزرگ‌ترین کتابخانه‌های ایران و جهان اسلام به‌شمار می‌رفت و کتاب‌های زیادی از سراسر ولایات اسلامی و غیراسلامی به زبان‌های گوناگون در آن فراهم شده بود. تعداد کتاب‌های آن را تا 400000 جلد تخمین زده‌اند (5:14 ـ 6؛ 85:26). کتابخانه ربع رشیدی نیز که در اواخر قرن هفتم هجری به امر خواجه رشیدالدین فضل‌الله، وزیر باتدبیر و دانشمند غازان خان مغول (694-703 ق.)، ساخته شد از بزرگ‌ترین کتابخانه‌های ایران به‌شمار می‌رفت و بیش از 60000 جلد کتاب داشت که از سراسر جهان اسلام گردآوری شده بود و تعداد زیادی از آنها به خط مؤلفان آنها بود (5:14-10؛ 26: 90-93). کتابخانه شنب غازان (تأسیس 702 ق.)، کتابخانه مسجد علی‌شاه یا ارک (قرن 8 ق.)، کتابخانه سلطان احمد جلایر (قرن 8 و 9 ق.)، کتابخانه مدرسه مظفریه (حدود 870 ق.)، کتابخانه اوزون حسن (قرن 9 ق.)، کتابخانه شاه طهماسب اول صفوی (930-984 ق.)، کتابخانه شرف‌الدین محمدرضا تبریزی، متخلص به "مجذوب" (قرن 12 ق.)، کتابخانه عبدالرزاق بیگ دُنبُلی، متخلص به "مفتون" ( - 1243 ق.)، کتابخانه و قرائت‌خانه عمومی خازن لشکر (1312 ق.)، کتابخانه خاندان قاضی (قرون 12 تا 14 ق.)، کتابخانه خاندان ممقانی (قرون 13 و 14 ق.)، کتابخانه ثقه‌الاسلام تبریزی، کتابخانه سلطان القرّایی، کتابخانه (محمدعلی) تربیت، کتابخانه واعظ چرندابی، و کتابخانه سیدعلی ایروانی از جمله کتابخانه‌های عمومی و شخصی آذربایجان تا حدود 1300 ش. است (10:14-25؛ 27: ج 2، ص 125، 127، 128، 179، 180، 183، 200، 203، 205، 206).

کتابخانه‌های شخصی

از نخستین قرون اسلامی، صدها تن از علما، دانشمندان، ادیبان، شاعران، و حاکمان فرهنگ‌دوست در منطقه آذربایجان درخشیده‌اند که تعداد آنها به حدود دوهزار نفر می‌رسد (18: ج 4، ص 1548). چه‌بسا گروه زیادی از آنان، برحسب نوع کار، دارای کتابخانه‌های شخصی بوده‌اند، اما تا قرن 8 ق. از وجود این نوع کتابخانه اطلاعی در دست نیست.

به‌سبب علاقه افراد خاندان به حفظ مجموعه‌های پدران خود، این کتابخانه‌ها در طی سالیان دراز و قرون متمادی حفظ و حراست می‌شده و در کتاب‌های رجال و تاریخ به دفعات از این کتابخانه‌های خاندانی سخن رفته است. قدیمی‌ترین کتابخانه شخصی آذربایجان کتابخانه معروف و نفیس سلطان اویس جلایر (757-776 ق.) و پسرش سلطان احمد (784- 813 ق.) در تبریز بود که نسخه‌های متعددی از مجموعه آنها باقی است (15:14-17). کتابخانه اوزون حسن (873-882 ق.) در تبریز در قرن نهم هجری مورد توجه دانشمندان بوده و کتابخانه حمزه بیگ آق‌قویونلو (839-848 ق.) که در تبریز حکومت می‌کرده شهرت و اعتبار خاصی داشته است (27: ج 2، ص 125-127).

پس از آنکه شاه اسماعیل اول صفوی (907-930 ق.) هرات را فتح کرد، هنرمندان معروف آن شهر از جمله کمال‌الدین بهزاد را که در دربار سلطان حسین بایقرا گرد آمده بودند، با احترام تمام با خود به تبریز (پایتخت) آورد و کتابخانه باشکوهی ترتیب داد و بهزاد را به سرپرستی آن گماشت. آنان نیز کتاب‌های مصور نفیسی برای وی تهیه کردند که بعضی از آنها هم‌اکنون در کتابخانه‌های معروف جهان، مانند کتابخانه موزه بریتانیا و کتابخانه کنگره امریکا، موجود است (26: 132 ـ 133). شاه طهماسب اول صفوی (930-984 ق.) نیز که خط و نقاشی را نزد استادان فن آموخته بود به کتاب و فن کتابت علاقه فراوان داشت. از همین رو، دارالصنایعی را که پدرش (شاه اسماعیل) ترتیب داده بود گسترش داد و عظمت بخشید و اشخاص نامداری چون شاه محمود نیشابوری، محیی شیرازی، و امیر نظام‌الدین اسکویی را به سمت مدیر کتابخانه برگزید (133:26).

کتابخانه شرف‌الدین محمدرضا تبریزی (مجذوب)، در قرن یازدهم مشهور بود و مورد استفاده مریدانش قرار داشت. عبدالرزاق بیگ دنبلی، از ادبا و مورّخان بزرگ قرن 13 ق.، نیز کتابخانه نفیسی داشته و کتابخانه خاندان معروف قاضی در تبریز در طول چهار قرن دارای شهرت و اعتبار فراوانی بوده است. سیل ویرانگر تبریز در 1353 ق. آسیب زیادی به مجموعه این کتابخانه وارد کرد، اما کتاب‌ها از دستبرد حوادث محفوظ مانده و تا پیش از 1350 ش. نزد افراد این خاندان نگهداری می‌شده است.

کتابخانه‌های حاج‌میرزا احمد قراچه‌داغی و شیخ محمدحسین ممقانی در قرن 13 ق. و کتابخانه شهید ثقه‌الاسلام تبریزی، از علما و آزادیخواهان دوره مشروطیت، از شهرت و اعتبار فراوانی برخوردار بودند. مرآهُ الکتب، در واقع، فهرست کتابخانه عظیم و ارزشمند ثقه‌الاسلام بوده که مشتمل بر اسامی و عناوین کتاب‌ها و زندگینامه‌های رجال شیعه است. از دیگر کتابخانه‌های شخصی و نفیس آذربایجان در دهه‌های اخیر می‌توان از کتابخانه‌های سلطان‌القرّایی، نخجوانی، واعظ چرندابی، و سیدعلی ایروانی نام برد. بعضی از این مجموعه‌ها به کتابخانه‌های بزرگ‌تر تبریز و تهران وقف یا اهدا شده است (156:6-157؛ 52:14، 53، 57، 61-67، 108-110؛ 18: ج 4، ص 141؛ 27: ج 2، ص 127، 128، 153، 179، 183، 203، 205ـ206).

کتابخانه‌های عمومی

چون در گذشته کتابخانه‌های مساجد همان نقش کتابخانه‌های عمومی را برعهده داشتند و همگان می‌توانستند از آنها استفاده کنند، کتابخانه مسجد جامع تبریز را می‌توان نخستین کتابخانه عمومی آذربایجان به‌شمار آورد. اما نخستین کتابخانه عمومی به مفهوم جدید و متداول آن، در سال 1312 ق. توسط حاجی میرزا حسن خازن لشکر، رئیس محاکمات عسکریه و قورخانه آذربایجان در تبریز و جنب مسجد و مدرسه‌ای در نزدیکی ارک تأسیس گردید و حاج میرزا محمدحسین شریعمتدار، از علمای آذربایجان، کتابدار آن شد. شریعتمدار، چند سال پیش از آن، کتابخانه عمومی بزرگی در نجف اشرف تأسیس کرده بود (4: ج 1، ص 235). مجموعه کتابخانه از کتاب‌های شخصی خازن لشکر و مجموعه‌هایی که به‌تدریج وقف کرده بودند فراهم گردید (668:5؛ 4:6؛ 20:14 ـ 21).

کتابخانه مدرسه لقمانیه تبریز که در 1317 ق. افتتاح گردید بخشی از مجموعه‌ای فرهنگی شامل "مدرسه، انجمن معارف، اداره روزنامه، مطبعه چاپ حروف، و دواخانه عمومی" محسوب می‌شد. مجموعه این کتابخانه به کتاب محدود نبود و نقشه، کره جغرافیایی، روزنامه، پرده مصور، و نوشت‌افزار را نیز دربر می‌گرفت. علاوه بر محصلان مدرسه، دیگران نیز با ضوابط جداگانه می‌توانستند از منابع کتابخانه استفاده کنند. اگر کتابی در کتابخانه موجود نبود، از راه مکاتبه به خارج سفارش می‌دادند و کتاب برای ترجمه نیز در اختیار مترجمان متقاضی قرار می‌گرفت (668:5).

در 1321 ق. قرائتخانه‌ای نیز نزدیک مهمانخانه، جنب قاری کورپیسی (پل پیرزن) تبریز، به همت معززالدوله کلانتری باغمیشه تأسیس شد. این قرائت‌خانه صرفاً برای مطالعه روزنامه‌ها و جراید درنظر گرفته شده بود (5: 669).

در جریان انقلاب مشروطیت، آذربایجان، به‌ویژه تبریز، از کانون‌های اصلی انقلاب به‌شمار می‌رفت و روزنامه‌ها و شبنامه‌های متعددی به زبان‌های فارسی و ترکی منتشر می‌شد که خوانندگان زیادی داشت. بدین منظور، در صفر 1325 ق. (حدود یک سال پس از مشروطیت)، قرائتخانه‌ای در مهمانخانه محمدیه تبریز دایر شد و در آن جراید سیاسی و انقلابی قفقاز و ایران در اختیار خوانندگان علاقه‌مند قرار می‌گرفت. در آگهی تأسیس قرائتخانه که در روزنامه انجمن تبریز، مورخ 22 صفر آن سال انتشار یافت، برای تشویق و جلب مشتریان مهمانخانه و قرائتخانه آمده است که "برای عمومی که در قرائتخانه است قیمت چای تخفیف داده خواهد شد" (669:5).

در 1316 ق. محمدعلی تربیت، از دانشمندان و مشروطه‌خواهان آذربایجان، دفتر مجله گنجینه فنون را، که در کنار مدرسه طالبیه تبریز قرار داشت، تبدیل به کتابخانه و جای گفت‌وگوهای علمی و مرکز توزیع کتب و نشریات داخل و خارج کشور کرد (669:5؛ 88:19 ـ 89). وی در 1300 ش. که ریاست اداره معارف آذربایجان را برعهده داشت، یکی از اتاق‌های اداره خود را به کتابخانه اختصاص داد. سال بعد تعداد کتاب‌های آن به 2000 جلد و سه سال پس از آن به 5000 جلد رسید. این کتابخانه، در سال‌های اول، به نام "کتابخانه و قرائتخانه عمومی معارف" خوانده می‌شد، اما بعدها به نام مؤسس آن به "کتابخانه و قرائتخانه دولتی تربیت" تغییر نام داد. پیشرفت کمّی و کیفی این کتابخانه، در سال‌های نخست، مرهون فداکاری‌ها و فعالیت‌های خستگی‌ناپذیر تربیت بود. مؤسسات دولتی و ملی و نیکوکاران تبریز بر اثر احساس اعتماد و احترام، کتاب‌های کتابخانه خود را به کتابخانه تربیتهدیه می‌کردند (21:14-23؛ 200:26؛ 27: ج 2، ص 101). این کتابخانه در نیمه اول سال 1378 ش، 10 کارمند، 87843 جلد کتاب و نشریه، و 31200 نفر مراجعه‌کننده داشته است (25).

در سال‌های بعد از مشروطیت، کتابخانه‌های عمومی دیگری در تبریز و دیگر شهرهای استان آذربایجان شرقی ایجاد شد که عبارتند از: کتابخانه ملی تبریز (تأسیس 1335، با مجموعه 72189 جلد)، کتابخانه عمومی شهریار (تأسیس 1350، با مجموعه 26173 جلد)، کتابخانه عمومی مرند (تأسیس 1330، با مجموعه 25097 جلد)، کتابخانه عمومی مراغه (تأسیس 1334، با مجموعه 28571 جلد)، کتابخانه عمومی شبستر (تأسیس 1334، با مجموعه 16932 جلد)، کتابخانه عمومی سراب (تأسیس 1346، با مجموعه 14893 جلد)، کتابخانه عمومی اهر (تأسیس 1346، با مجموعه 19206جلد)، کتابخانه عمومی بستان‌آباد (تأسیس 1346، با مجموعه 12381 جلد)، کتابخانه عمومی میانه (تأسیس 1346، با مجموعه 24526 جلد)، کتابخانه عمومی ملکان (تأسیس 1350، با مجموعه 11463جلد)، و کتابخانه عمومی هشترود (تأسیس 1357، با مجموعه 21400 جلد) (9:17، 15، 23، 37، 41، 53، 55، 24، 65، 75).

ارامنه آذربایجان نیز از دیرباز کتابخانه‌های عمومی برای استفاده خود به‌وجود آوردند. نخستین کتابخانه ارامنه در سال 1874 در تبریز به نام "انجمن مطالعه‌کنندگان" تأسیس شد. پس از آن، کتابخانه دیگری به نام "انجمن خیریه تبریز" در 1892 گشایش یافت. در سال 1898 "کتابخانه خاچاطور آبویان" و "شرکت مستمعین تبریز" تأسیس شد. در سال 1900 همه کتابخانه‌های متفرقه در کتابخانه جدیدی به نام "کتابخانه و قرائتخانه اتحاد" ادغام گردید. از آن پس، کتابخانه‌های عمومی دیگری نیز در تبریز به همت ارامنه دایر شد که می‌توان از کتابخانه ورژ (تأسیس 1905)، خانه فرهنگ ارامنه تبریز (تأسیس 1917)، کتابخانه جوانان یا کتابخانه رستم (تأسیس 1924)، و کتابخانه گاسپار هاکوپیان (تأسیس 1932)، وابسته به جمعیت فرهنگی ارامنه تبریز، یاد کرد که دارای 16000 جلد کتاب چاپی به زبان ارمنی بود (:12 65-69؛ 14: 44-46).

مجموع کتابخانه‌های عمومی این استان تا 1357 (سال پیروزی انقلاب اسلامی) 26 واحد بود، که از آن زمان تا پایان نیمه اول سال 1378، تعداد 46 کتابخانه دیگر ساخته شد و بدین ترتیب، تعداد کتابخانه‌های عمومی (وابسته به وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی) در این استان به 72 باب و تعداد کل مجموعه آنها به 735,265 جلد رسید (9: جدول 3-1). علاوه بر این، تعدادی کتابخانه عمومی (وابسته به جمعیت هلال احمر جمهوری اسلامی ایران) نیز در این استان فعالیت دارند که دارای 31699 جلد کتاب و نشریه و 38320 نفر عضو هستند (34:23). در سال 1375، کتابخانه عمومی بزرگ و معتبری به کوشش امام جمعه تبریز و با همکاری دانشگاه تبریز به نام "کتابخانه عمومی حضرت ولیّعصر (عج)" تأسیس شده و مورد بهره‌برداری قرار گرفته است که دارای مجموعه نفیس و ارزشمندی است و بیش از 32000 جلد کتاب و نشریه، و 780 نفر ظرفیت دارد (18: ج 4، ص 2284 و 2285؛ 25).

کتابخانه‌های کودکان و نوجوانان

نخستین کتابخانه کودکان و نوجوانان آذربایجان شرقی در سال 1898/1316 ق. توسط ارامنه تبریز و برای استفاده کودکان ارمنی در این شهر تأسیس شد که نام آن "کتابخانه کودک مدارس ملی ارامنه لیلی‌آباد" بود (44:13). در شهریور 1345 ش. از طرف کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، اولین کتابخانه عمومی کودکان و نوجوانان در سمت غربی باغ گلستان تبریز تأسیس شد. در سال 1350 تعداد کتاب‌های آن 7339 جلد بود و روزانه حدود 200 نفر کودک و نوجوان به آن مراجعه می‌کردند (29:14).

تا سال 1378، تعداد کتابخانه‌های کانون در این استان، 17 واحد (15 واحد ثابت، 1 واحد پستی، و 1 واحد سیّار)، با 55 نفر کارمند، 14992 نفر عضو (آمار سال 1374)، و 92986 جلد کتاب بوده است. این کتابخانه‌ها، علاوه بر امانت کتاب، فعالیت‌های متعدد و متنوع فرهنگی، هنری، و مذهبی نیز در برنامه خود دارند (16: 226-228؛ 22).

کتابخانه‌های آموزشگاهی

نخستین مدرسه به سبک جدید در 1225 ق./ 1839 توسط هیأت تبلیغی مذهبی لازاریست‌های فرانسه در تبریز تأسیس شد و پس از آن نیز مدارس دیگری در این شهر و دیگر شهرهای استان توسط این هیأت و هیأت‌های تبلیغی اروپایی ایجاد گردید (520:20-524)، اما تا سال 1333 ق./ 1915 از وجود کتابخانه‌های آموزشگاهی در استان خبری در دست نیست. در این سال، نخستین کتابخانه آموزشگاهی آذربایجان شرقی در دبیرستان ملی ارامنه تبریز - که بعداً دبیرستان سروش نام‌گذاری گردید ـ تأسیس شد. این کتابخانه در 1311 ش. دارای 4000 جلد کتاب بود. در همین سال کتابخانه مدرسه ملی آرامیان، 4000 جلد کتاب چاپی و خطی ارمنی، و کتابخانه مدرسه ملی ارامنه هایقازیان ـ تا مادیان که بعداً مدرسه اسدی نامیده شد، 3000 جلد کتاب داشت (65:12-69؛ 14: 44-46).

در سال 1337 ق. نخستین کتابخانه آموزشگاهی برای دانش‌آموزان مسلمان در دبیرستان فردوسی این شهر افتتاح شد. تعداد مجموعه این کتابخانه در سال 1348، حدود 8100 جلد بود. پس از آن، کتابخانه‌های متعددی در دبیرستان‌های تبریز و دیگر شهرهای آذربایجان شرقی تأسیس گردید که می‌توان از کتابخانه دبیرستان پرورش (تبریز، تأسیس 1302). کتابخانه دبیرستان کمال (تبریز، تأسیس 1302)، و کتابخانه دبیرستان رشدیه (تبریز، تأسیس 1310) نام برد (14: 40-42).

پس از انقلاب اسلامی، کتابخانه‌های متعددی در مدارس سراسر استان ایجاد شد. تا پایان نیمه اول 1378، تعداد کل کتابخانه‌های آموزشگاهی استان 743 باب و مجموعه آنها 1,387,424 جلد بود (1:8).

کتابخانه‌های تخصصی

کهن‌ترین کتابخانه تخصصی این استان، کتابخانه رصدخانه مراغه در سال 657 ق. بود که در دسترس دانشمندان رصدخانه قرار داشت. پس از آن، از کتابخانه بزرگ ربع رشیدی (اوایل قرن 8 ق.) می‌توان نام برد که بخشی از مجموعه عظیم ربع رشیدی به‌شمار می‌رفت و در اختیار چهارصد دانشمند و استاد و هزاران دانشجوی مدرسه ربع رشیدی بود. کتابخانه شنب غازان که در اوایل قرن هشتم هجری ساخته شد به حکما و محققان اختصاص داشت (14: 5-18). کتابخانه مدرسه مظفریّه هم که در 870 ق. بنا گردید محل رجوع طلاّب آن مدرسه بود و در زمان صفویه نیز شهرت و اعتبار فراوان داشت. کتابدار و متصدی آن در زمان شاه اسماعیل اول صفوی (907-930 ق.) کمال اسماعیل، شاعر آذری، و در زمان شاه طهماسب اول صفوی امیر فصیح بوده است (14:17 ـ 18؛ 27: ج 2، ص 127).

در سال 907 ق.، که شاه اسماعیل صفوی در تبریز به پادشاهی رسید، آن شهر را پایتخت خود قرار داد. تبریز در زمان او، و سپس تا چند سال پس از پادشاهی شاه طهماسب، پایتخت بود و حتی پس از آنکه پایتخت به قزوین و سپس اصفهان انتقال یافت، همچنان مورد توجه شاهان صفوی قرار داشت. پس از یک دوره فترت، بار دیگر تبریز در زمان قاجاریه شکوه و اهمیت گذشته خود را بازیافت و در تمام دوره قاجار ولیعهدنشین بود و دومین شهر معروف و مهم کشور به‌شمار می‌رفت. از این رو، در دوره‌های صفویه و قاجاریه بناهای زیادی از جمله مسجد، مدرسه، و کتابخانه در این شهر ساخته شد.

کتابخانه مدرسه نصیریه تبریز در قرن دهم هجری اهمیت و اعتبار زیادی داشته و تا پایان سلسله صفوی پابرجا بوده و مولانا امیر فیض‌الله حاجی برمکی، مدتی تولیت آن را برعهده داشته است (27: ج 2، ص 127).

در 1326 ش. کتابخانه مرکزی اداره آموزش و پرورش آذربایجان شرقی افتتاح شد که محل رجوع دبیران و فرهنگیان استان بود و در حدود 20000 جلد کتاب مرجع داشت. کتابخانه جوانان شیروخورشید سرخ (هلال احمر) تبریز نیز در 1345 توسط آن سازمان و با یاری دیگر نهادهای استان ایجاد شد (29:14 ـ 30). در سال‌های بعد، کتابخانه‌های تخصصی متعددی در این استان پدید آمد که می‌توان از کتابخانه تخصصی موزه آذربایجان در تبریز (تأسیس 1342)، کتابخانه مرکز آموزش کشاورزی تبریز (تأسیس 1351)، کتابخانه شرکت سهامی ماشین‌سازی تبریز (تأسیس 1356)، کتابخانه تراکتورسازی تبریز (تأسیس 1360)، و کتابخانه تخصصی میراث فرهنگی آذربایجان شرقی (تأسیس 1368) نام برد (236:7، 267، 195، 178).

کتابخانه‌های دانشگاهی

نخستین کتابخانه دانشگاهی تبریز، کتابخانه مرکز تربیت معلم پسران شهید رجایی (نام فعلی آن) است که در 1316 ش. در تبریز تأسیس شد. این کتابخانه در سال 1368، دارای 21,341 جلد کتاب فارسی، 1506 جلد کتاب به زبان‌های اروپایی، و 207 جلد نسخه خطی بوده است (232:7). از دیگر کتابخانه‌های باسابقه دانشگاهی، کتابخانه دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تبریز است که در سال 1326 و همزمان با تأسیس آن دانشکده افتتاح شد. این کتابخانه در اندک زمانی در ردیف کتابخانه‌های مهم کشور قرار گرفت. تعداد کتاب‌های آن در آذر 1330، بیش از 12000 جلد بود که در 1340 به 30000 جلد و در 1346 به 40000 جلد رسید. در این سال، به‌منظور تمرکز کتابخانه‌ها، به دستور رئیس وقت دانشگاه، کلیه کتاب‌های آن به‌استثنای 800 جلد کتاب درسی به کتابخانه مرکزی دانشگاه انتقال یافت، اما مدتی بعد قرار نهادند که آن دانشکده دارای کتابخانه‌ای مستقل باشد. از این رو، برخی کتاب‌های عربی، فرانسوی، دیوان‌های شعر، و کتاب‌های تاریخی برگشت داده شد و کتابخانه به تهیه کتاب‌های مفید و مورد نیاز خود اقدام کرد (6: 26،27؛ 13: 105، 106). این کتابخانه در 1368، دارای 40000 جلد کتاب فارسی، 20000 جلد کتاب به زبان‌های اروپایی، و 5000 جلد کتاب عربی بود (50:7).

کتابخانه دانشکده پزشکی تبریز در 1326 افتتاح شد و تا سال 1348، حدود 6500 جلد و بیست سال بعد، حدود 15,000جلد کتاب (فارسی و اروپایی) و 1040 جلد پایان‌نامه داشت (116:7؛ 105:14). از کتابخانه‌های معتبر آذربایجان شرقی می‌توان از کتابخانه مرکزی دانشگاه تبریز نام برد. این کتابخانه در 1346 و از ادغام کتابخانه‌های دانشکده‌های این دانشگاه تأسیس شد. در 1350، تعداد مجموعه آن 75000 جلد و کارکنان آن 16 نفر بود (31:14)، ولی در 1377 مجموعه کتاب‌های (فارسی، عربی، و اروپایی) آن 93650 جلد و تعداد نشریات ادواری آن 1594 عنوان، و ریزنگارهای آن 11000حلقه بوده است ( 3: [2]).

کتابخانه دانشکده کشاورزی (تأسیس 1342، با مجموعه حدود 11000 جلد فارسی و اروپایی)، و کتابخانه دانشکده فنی دانشگاه تبریز (تأسیس 1346، با مجموعه 17000 جلد فارسی و اروپایی) از زمره کتابخانه‌های دانشگاهی این استان محسوب می‌شوند (7: 52). تعداد کل مجموعه این دانشگاه تا پایان سال 1377 نزدیک به 250000 جلد بوده است (3: ]2]). همچنین کتابخانه مرکزی دانشگاه علوم پزشکی تبریز (تأسیس 1365، با مجموعه 10300 جلد فارسی و اروپایی) و کتابخانه مرکزی دانشگاه صنعتی سهند (با مجموعه 17370 جلد و 6 نفر کارمند) از کتابخانه‌های مهم دانشگاهی این استان به‌شمار می‌روند (7: 116؛ 36:23).

دانشکده‌های دانشگاه آزاد اسلامی استان نیز کتابخانه‌های مستقلی دارند که از جمله می‌توان از کتابخانه‌های دانشکده‌های واحد تبریز بدین شرح یاد کرد: کتابخانه دانشکده دامپزشکی (تأسیس 1370، با مجموعه 2372 جلد، و 1 نفر کارمند)، کتابخانه دانشکده تحصیلات تکمیلی (تأسیس 1371، با مجموعه 5362 جلد، و 1 نفر کارمند)، کتابخانه دانشکده علوم انسانی شماره 1 (تأسیس 1372، با مجموعه 29200 جلد، و 5 نفر کارمند)، کتابخانه دانشکده پزشکی (تأسیس 1365، با مجموعه 9906 جلد، و 5 نفر کارمند)، کتابخانه دانشکده حقوق (تأسیس 1376، با مجموعه 1950 جلد، و 2 نفر کارمند)، کتابخانه دانشکده علوم فنی و پایه شماره 2 (تأسیس 1376، با مجموعه 7633 جلد، و 2 نفر کارمند)، و مرکز خدمات فنی کتابخانه‌ها (تأسیس 1377، با مجموعه 3800 جلد، و 8 نفر کارمند). تا پایان سال 1378، تعداد کل مجموعه این دانشگاه 60223 جلد، با 24 نفر کارمند (14 نفر متخصص و 10 نفر غیرمتخصص)، و 851 مترمربع زیربنا بوده است (11: 1).

مآخذ :

1) "آذربایجان". دایره‌المعارف تشیع. ج 1، ص 25-29؛

2) "آذربایجان". دایره‌المعارف فارسی. ج 1، ص ؛79

3) آشنایی با کتابخانه مرکزی و مرکز آمار و اسناد دانشگاه تبریز . تبریز: دانشگاه تبریز،بی‌تا ، ص

4) اعتمادالسلطنه، محمدحسن. المآثر و الآثار. تهران: اساطیر، 1363؛

5) انصاری، نوش‌آفرین.کتابخانه‌های ایران از دارالفنون تا انقلاب مشروطیت: سال‌های 1269-1315 ق. آینده. س. دهم (دی و بهمن 1363): 668-669؛

6) تربیت، محمدعلی. دانشمندان آذربایجان. به‌کوشش غلامرضا طباطبایی مجد. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان چاپ و انتشارات، 1378؛

7) تعاونی، شیرین (خالقی)؛ عزیزی، ایراندخت. راهنمای مراکز اسناد و کتابخانه‌های تخصصی، اختصاصی و دانشگاهی. ویرایش 2. تهران: کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، ؛1370 8) "تعداد کل کتابخانه و کتاب در سطح مدارس کشور: گزارش شماره 8 ". [تهران]: وزارت آموزش و پرورش، 1378 (پلی‌کپی)؛

9) "خلاصه گزارش نیمه دوم 1378 کتابخانه‌های عمومی کشور". [تهران]: هیأت امنای کتابخانه‌های عمومی کشور، دبیرخانه، مدیریت مطالعات و برنامه‌ریزی پژوهشی، 1378 (پلی‌کپی)؛

10) چهره آذرآبادگان در آئینه تاریخ ایران. تبریز: دانشگاه آذرآبادگان، 1353؛

11) دانشگاه آزاد اسلامی، واحد تبریز به معاونت پژوهشی کتابخانه ملی. نامه اداری. مورخ 10 فروردین، 1379؛

12) دولت‌آبادی، عزیز. "کتابخانه‌های ارامنه آذربایجان". هور. س. اول، 5-6 (آبان ـ آذر 1350): 65-69؛

13) دولت‌آبادی، عزیز. کتابخانه‌های آذربایجان. [تبریز]: اداره کل آموزش و پرورش آذربایجان شرقی، 1350؛

14) دیباج، اسماعیل. آثار باستانی و ابنیه تاریخی آذربایجان. [تهران]: انتشارات شورای مرکزی جشن شاهنشاهی ایران، 1346؛

15) رئیس‌نیا، رحیم. آذربایجان در سیر تاریخ ایران از آغاز تا اسلام. تبریز: نیما، 1368؛

16) سازمان برنامه و بودجه استان آذربایجان شرقی. معاونت آمار و اطلاعات. آمارنامه استان آذربایجان شرقی .1374 تبریز: سازمان برنامه و بودجه استان آذربایجان شرقی، معاونت آمار و اطلاعات، 1376؛

17) شناسنامه کتابخانه‌های عمومی کشور. تهران: هیأت امنای کتابخانه‌های عمومی کشور، دبیرخانه، 1370؛

18) عقیقی بخشایشی، عبدالرحیم. مفاخر آذربایجان. قم: دفتر نشر نوید اسلام، 1378؛

19) قاسمی، فرید. "گنجینه فنون". گفتگو، 18 (زمستان 1376): 88-89؛

20) قاسمی پویا، اقبال. مدارس جدید در دوره قاجاریه. تهران: مرکز نشر دانشگاهی، ؛1377

21) کارنگ، عبدالعلی. آثار باستانی آذربایجان. [تهران]: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، 1351؛

22) کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان. معاونت اداری و مالی. "گزارش کتابخانه‌های کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان در سراسر کشور". [تهران]، 1377-1378 (پلی‌کپی)؛

23) گزارش فرهنگی کشور 1376. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، معاونت پژوهشی و آموزشی، مرکز آمار و برنامه‌ریزی پژوهش‌های فرهنگی و هنری، 1378؛

24) مرکز آمار ایران. سرشماری عمومی نفوس و مسکن 1375، استان آذربایجان شرقی. تهران: مرکز آمار ایران، 1376؛

25) مؤسسه فرهنگی حضرت ولی‌عصر (عج) تبریز به معاونت پژوهشی کتابخانه ملی. نامه اداری. مورخ 15 اسفند 1378؛

26) همایون‌فرخ، رکن‌الدین. تاریخچه کتابخانه‌های ایران و کتابخانه‌های عمومی. [تهران]: سازمان کتابخانه‌های عمومی شهرداری تهران، 1344؛

27) همایون‌فرخ، رکن‌الدین. کتاب و کتابخانه‌های شاهنشاهی ایران. [تهران]: وزارت فرهنگ و هنر، اداره کل نگارش، .1347

منبع اصلی

آذربایجان شرقی(1381). دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی ایران. جلد اول، تهران: انتشارات سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران.

نویسنده مقاله

محمدحسن رجبی