ترکی: تفاوت میان نسخه‌ها

→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر تفاوت با ویرایش جدیدتر ←

نسخهٔ ‏۹ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۶:۰۸

ترکی/ torki/، بزگترین زبان از شاخه ترکیکِ خانواده آلتایی است^[۱]. پس از ترکی، ازبکی و آذربایجانی به ترتیب بیشترین جمعیت را در این شاخه زبانی دارند^[۱]. زبان‌های ترکیک گستره جغرافیایی وسیعی از شبه‌جزیره بالکان، ترکیه، قفقاز، ولگای میانه، آسیای مرکزی تا شمال غربی چین و منطقه سیبری دارند^[۲]. براساس تقسیم‌بندی باسکاکوف، اغوز یکی از گروه‌‌های زبان ترکی و ریشه زبان‌هایی مانند ترکی ترکیه، آذربایجان و حتی ترکمنی است^[۳]. اغوز شرقی منشاء ترکمنی و اغوز غربی منشاء ترکی عثمانی و آذربایجانی است^[۴]. آذربایجان زبان مادری مردم آذربایجان و تقریباً سایر نقاط ترک زبان ایران (به جز ترکمن‌ها) است^[۵] و خود شامل گونه‌های مختلفی مانند قشقایی، ترکی خراسانی، افشاری و شاهسونی است^[۶].

زبان ترکی یکی از زبان های آلتایی، سایت ویکی پدیا، قابل بازیابی ازwiki/زبان%E2%80%8Cهای_آلتایی/https://fa.wikipedia.org

منابع مختلف آمار نسبتاً متفاوتی از جمعیت ترک زبان در ایران ارائه کرده‌اند که مطابق آن حدود یک چهارم^[۷] تا یک سوم^[۸] جمعیت ایران به یکی از گونه‌های ترکی رایج (آذربایجانی، افشاری، ترکی خراسانی، ترکمنی و خلجی)^[۹] سخن می‌گویند. سابقاً خلجی را گونه‌ای از آذربایجانی می‌دانستند، امروزه این نظریه مورد قبول نیست^[۱۰]. پراکندگی جغرافیایی مهم‌ترین گونه‌های ترکی در ایران به قرار زیر است: آذربایجانی در آذربایجان شرقی و غربی، اردبیل، زنجان، بخش‌های قابل ملاحظه‌ای از همدان و قزوین و سایر نقاط کشور؛ ترکی خراسانی (قوچانی) در شمال و شمال شرقی خراسان (به ویژه در بجنورد، شیروان، اسفراین، قوچان و دره‌گز)؛ قشقایی به طور پراکنده بین بخش مرکزی و جنوبی ایران در استان فارس و در امتداد خلیج فارس و خلجی در جنوب غربی استان تهران. در این میان آذربایجانی بیشترین و خلجی کمترین جمعیت را دارند^[۱۱].

بر اساس شواهد، نام قوم ترک نخستین بار در سده 6م، به کار رفته است. در همان سده ترکان، دولتی تأسیس کردند که از مغولستان و سرحد شمالی چین تا دریای سیاه ادامه داشته است^[۱۲]. زبان ترکان عثمانی که امروزه زبان رایج و رسمی کشور ترکیه است، در پایان سده 14م، به صورت زبانی ادبی و فرهنگی درآمد و در مدت چهار قرن ثبات و استقرار یافت^[۱۳].

ترکی تا اواخر دهه 1920م، به خط عربی نوشته می‌شد، امّا در 29-1928م. در ترکیه جای خود را به خط لاتین داد. هم‌زمان در شوروی سابق و جمهوری‌های تحت حاکمیت دولت مرکزی مانند جمهوری آذربایجان نیز خط لاتین مطرح گردید. ولی بعدها از دهه 1940م، الفبای سیریلی جانشین آن شد^[۱۴]. این زبان در ایران، افغانستان و عراق، همچنان به الفبای عربی نوشته می‌شود^[۱۴].

ترکی و برخی دیگر از زبان‌ها، به ویژه زبان ملت‌هایی که با اقوام ترک زبان دارای مرزهای مشترک جغرافیایی و سیاسی هستند، تأثیرات متقابل داشته‌اند. این تأثیرات در حوزه وام واژه‌ها محسوس‌تر است. گویش‌های ترکیک شرقی تإثیرات چینی، ایرانی، تخاری، سریانی، سنسکریت، تبتی و بعدها مغولی، و گویش‌های ترکیکِ غربی نفوذ عربی و فارسی را نشان می‌دهند. همه گویش‌های ترکی در شوروی سابق نیز تحت تأثیر شدید روسی بوده‌اند^[۱۴]. از ترکی نیز واژه‌های قابل ملاحظه‌ای وارد برخی زبان‌ها مانند فارسی شده است^[۱۵].

ترکی از منظر رده شناسی از جمله زبان‌های پیوندی است، یعنی معمولاً بدون تغییر در ستاک، پسوند‌ها یکی پس از دیگری به آن افزوده می‌شوند^[۱۶]. این مطلب در عبارتِ «از بی‌خانمان‌ها=/ev- siz- lær- dæn/» کاملاً آشکار است.

خانه (اسم)، (ستاک) ev، بی= less، (پسوند) _siz، نشانه جمع، (پسوند) _lær، از (حرف اضافه) _dæn بعضی از ویژگی‌های عمومی زبان‌های ترکی عبارتند از: هماهنگی واکه‌ای، پیوند به جای تعریف، ارجحیت کاربرد حروفِ پس اضافه به جای پیش اضافه، کاربرد تعریف کننده‌ها قبل از واژه‌های تعریف شده و مفعول قبل از فعل و نیز فقدان خوشه همخوانی آغازی، حرف تعریف و جنس^[۱۷]. تنوع آوایی در نظام واکه‌ای ترکی در مقایسه با زبان‌هایی مانند فارسی قابل ملاحظه است^[۱۸]. واکه‌های ترکی به طور نسبی متقارن بوده،^[۱۹] در گویش‌های مختلف دارای تنوع معینی است: ترکی ترکیه 8 واکه^[۱۹] و ترکی آذربایجانی و خراسانی 9 واکه^[۲۰] دارند. همخوان‌های /k, g, l/ معمولاً در ترکی (به ویژه ترکی ترکیه) دارای دو گونه کامی و نرمکامی هستند که هر یک در محیط آوایی خاصی به کار می‌رود^[۲۱]. ترکی از لحاظ ساختواژی پیوندی و پسوندی است و پسوندهای اشتقاقی در واژه‌ها قبل از پسوند‌های تصریفی می‌آیند^[۲۲]. گویش‌های ترکی از نظر مشتق‌های فعلی بسیار غنی‌اند^[۲۳] و ساخت معمول و بی‌نشان فعل ترکی به این صورت است: ستاک+ نمود و/ یا نشانه زمان+ پایانه‌های شخصی (شناسه‌ها)^[۲۴].

در این زبان مفعول قبل از فعل، مفعول حرف پس اضافه قبل از حرف پس اضافه و تعریف‌کننده‌ها (صفت یا مضاف‌الیه) قبل از هسته خود می‌آیند^[۲۵]. ترکی در ترتیب کلمات به طور نسبی توالی آزادی دارد ولی ترتیب کلمات در جمله بی‌نشان به صورت فاعل+ مفعول+ فعل (sov) است^[۲۶].

نیزنک. آذربایجانی، ترکمنی.

نیز نگاه کنید به

تاجیکی

عربی

مآخذ

↑ ^۱٫۰ ^۱٫۱ Bussman, H. Routledge Dictionary of language and Linguistics. Tr & ed. G. P. Ttauth. Landon: Routledge, (1996), pp 499.
↑ Comrie, B. "Turkic Languages" international Encyclopedia of Linguistics, ed. W. Bright, New York: OUP. Vol 4, p. 187.
↑ هیئت، جواد. سیری در تاریخ و لهجه‌های ترکی. تهران: نشر نو، 1365، ص300و 22.
↑ هیئت، جواد. سیری در تاریخ و لهجه‌های ترکی. تهران: نشر نو، 1365، ص118.
↑ هیئت، جواد. سیری در تاریخ و لهجه‌های ترکی. تهران: نشر نو، 1365، ص305.
↑ هیئت، جواد. سیری در تاریخ و لهجه‌های ترکی. تهران: نشر نو، 1365،ص323و 320و 317.
↑ "Iran", The New Encyclopedia Britannica. Chicago: Encyclopedia Britannica. 1994. vol 6. p 375.
↑ برگرفته از https://www.ethnologue.com و هیئت، جواد. «وضعیت فرهنگ ترک در ایران» وارلیق. 1383، س26، ش2- 133، ص129، و سیری در تاریخ و لهجه‌های ترکی، ص305.
↑ رضایی‌ باغ‌بیدی، حسن. «زبان‌های غیر ایرانی»، دایرهالمعارف بزرگ اسلامی. تهران: مرکز دایرهالمعارف بزرگ اسلامی، 1380، ج10، ص551.
↑ "Turkic Languages" international Encyclopedia of Linguistics, vol 4. p 189.
↑ Asher, R. E. "Languages of South Asia from Iran to Bangladesh", Atlas of world’s Languages. London: Routledge. 1994. pp 205, 216. و مصاحب، غلامحسین. دایرهالمعارف فارسی. تهران: امیرکبیر، 1381، ج1، ص630.
↑ معین، محمد. فرهنگ فارسی. تهران: امیرکبیر، 1375، ج5، ص386.
↑ معین، محمد. فرهنگ فارسی. تهران: امیرکبیر، 1375، ج5، ص388.
↑ ^۱۴٫۰ ^۱۴٫۱ ^۱۴٫۲ Hazai, G, "Turks_ II, Languages" The Encyclopedia of Islam. Leiden: Brill. 2000. vol 10. p711.
↑ ثمرینلی، فیروز. «لغات ترکی مصطلح در زبان فارسی» وارلیق، 1367، س10، ص56-50.
↑ Tekin, T. "Altaic Languages" The Encyclopedia of Language and Linguistics. ed. R. E. Asher. Oxford: pergamon press. 1994, vol 1. p. 83.
↑ Tekin, T. "Altaic Languages" The Encyclopedia of Language and Linguistics. ed. R. E. Asher. Oxford: pergamon press. 1994, vol 1. p. 82.
↑ هازایی، گ. «زبان‌های ترکی» دانشنامه جهان اسلام. زیر نظر غلامعلی حدادعادل، تهران: بنیاد دائرهالمعارف اسلامی، 1382، ج7، ص180.
↑ ^۱۹٫۰ ^۱۹٫۱ Kornfilt, J. "Turkish" international Encyclopedia of Linguistics, ed. W. Bright, New York: OUP. 1992, vol 4, p 191.
↑ Doerfer, G, "Azeri Turkish" Encyclopaedia Iranica, ed. E. Yarshater, New York: Routledge & kegan paul Ltd. 1988, vol 3, fascicle 3, p. 246.
↑ "Turkish" International Encyclopedia of Linguistics. P. 192.
↑ Kornfilt, J. "Turkish and the Turkic Languages", The world’s major Languages. ed. B.comrie. London: Routledge, 1991. pp 628, 629.
↑ دانشنامه جهان اسلام. ص181.
↑ Campbell, G. l, Compendium of the world’s Languages, London, vol 2, p. 1694.
↑ "Turkish and the Turkic Languages" The world’s major Languages. p. 635, 636.
↑ Turkish and the Turkic Languages" The world’s major Languages. p. 636.

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

فرزین فهیم نیا

پیوند به بیرون

زبان ترکی، سایت ویکی فقه، قابل بازیابی ازhttps://fa.wikifeqh.ir/

[:0-1] ۱٫۰ ^۱٫۱ Bussman, H. Routledge Dictionary of language and Linguistics. Tr & ed. G. P. Ttauth. Landon: Routledge, (1996), pp 499.

[2] Comrie, B. "Turkic Languages" international Encyclopedia of Linguistics, ed. W. Bright, New York: OUP. Vol 4, p. 187.

[3] هیئت، جواد. سیری در تاریخ و لهجه‌های ترکی. تهران: نشر نو، 1365، ص300و 22.

[4] هیئت، جواد. سیری در تاریخ و لهجه‌های ترکی. تهران: نشر نو، 1365، ص118.

[5] هیئت، جواد. سیری در تاریخ و لهجه‌های ترکی. تهران: نشر نو، 1365، ص305.

[6] هیئت، جواد. سیری در تاریخ و لهجه‌های ترکی. تهران: نشر نو، 1365،ص323و 320و 317.

[7] "Iran", The New Encyclopedia Britannica. Chicago: Encyclopedia Britannica. 1994. vol 6. p 375.

[8] برگرفته از https://www.ethnologue.com و هیئت، جواد. «وضعیت فرهنگ ترک در ایران» وارلیق. 1383، س26، ش2- 133، ص129، و سیری در تاریخ و لهجه‌های ترکی، ص305.

[9] رضایی‌ باغ‌بیدی، حسن. «زبان‌های غیر ایرانی»، دایرهالمعارف بزرگ اسلامی. تهران: مرکز دایرهالمعارف بزرگ اسلامی، 1380، ج10، ص551.

[10] "Turkic Languages" international Encyclopedia of Linguistics, vol 4. p 189.

[11] Asher, R. E. "Languages of South Asia from Iran to Bangladesh", Atlas of world’s Languages. London: Routledge. 1994. pp 205, 216. و مصاحب، غلامحسین. دایرهالمعارف فارسی. تهران: امیرکبیر، 1381، ج1، ص630.

[12] معین، محمد. فرهنگ فارسی. تهران: امیرکبیر، 1375، ج5، ص386.

[13] معین، محمد. فرهنگ فارسی. تهران: امیرکبیر، 1375، ج5، ص388.

[:1-14] ۱۴٫۰ ^۱۴٫۱ ^۱۴٫۲ Hazai, G, "Turks_ II, Languages" The Encyclopedia of Islam. Leiden: Brill. 2000. vol 10. p711.

[15] ثمرینلی، فیروز. «لغات ترکی مصطلح در زبان فارسی» وارلیق، 1367، س10، ص56-50.

[16] Tekin, T. "Altaic Languages" The Encyclopedia of Language and Linguistics. ed. R. E. Asher. Oxford: pergamon press. 1994, vol 1. p. 83.

[17] Tekin, T. "Altaic Languages" The Encyclopedia of Language and Linguistics. ed. R. E. Asher. Oxford: pergamon press. 1994, vol 1. p. 82.

[18] هازایی، گ. «زبان‌های ترکی» دانشنامه جهان اسلام. زیر نظر غلامعلی حدادعادل، تهران: بنیاد دائرهالمعارف اسلامی، 1382، ج7، ص180.

[:2-19] ۱۹٫۰ ^۱۹٫۱ Kornfilt, J. "Turkish" international Encyclopedia of Linguistics, ed. W. Bright, New York: OUP. 1992, vol 4, p 191.

[20] Doerfer, G, "Azeri Turkish" Encyclopaedia Iranica, ed. E. Yarshater, New York: Routledge & kegan paul Ltd. 1988, vol 3, fascicle 3, p. 246.

[21] "Turkish" International Encyclopedia of Linguistics. P. 192.

[22] Kornfilt, J. "Turkish and the Turkic Languages", The world’s major Languages. ed. B.comrie. London: Routledge, 1991. pp 628, 629.

[23] دانشنامه جهان اسلام. ص181.

[24] Campbell, G. l, Compendium of the world’s Languages, London, vol 2, p. 1694.

[25] "Turkish and the Turkic Languages" The world’s major Languages. p. 635, 636.

[26] Turkish and the Turkic Languages" The world’s major Languages. p. 636.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

[۱۳]

[۱۴]

[۱۵]

[۱۶]

[۱۷]

[۱۸]

[۱۹]

[۲۰]

[۲۱]

[۲۲]

[۲۳]

[۲۴]

[۲۵]

[۲۶]

@@ خط ۱: / خط ۱: @@
 '''[[ترکی]]/ torki/،''' بزگترین زبان از شاخه ترکیکِ خانواده آلتایی است<ref name=":0">Bussman, H. '''''Routledge Dictionary of language and Linguistics.''''' Tr & ed. G. P. Ttauth. Landon: Routledge, (1996), pp 499.</ref>. پس از [[ترکی]]، ازبکی و [[آذربایجانی]] به ترتیب بیشترین جمعیت را در این شاخه زبانی دارند<ref name=":0" />. زبان‌های ترکیک گستره جغرافیایی وسیعی از شبه‌جزیره بالکان، ترکیه، قفقاز، ولگای میانه، آسیای مرکزی تا شمال غربی چین و منطقه سیبری دارند<ref>Comrie, B. "Turkic Languages'''''" international Encyclopedia of Linguistics''''', ed. W. Bright, New York: OUP. Vol 4, p. 187.</ref>. براساس تقسیم‌بندی باسکاکوف، اغوز یکی از گروه‌‌های زبان [[ترکی]] و ریشه زبان‌هایی مانند [[ترکی]] ترکیه، آذربایجان و حتی [[ترکمنی]] است<ref>هیئت، جواد. '''''سیری در تاریخ و لهجه‌های ترکی'''''. تهران: نشر نو، 1365، ص300و 22.</ref>. اغوز شرقی منشاء [[ترکمنی]] و اغوز غربی منشاء [[ترکی]] عثمانی و آذربایجانی است<ref>هیئت، جواد. '''''سیری در تاریخ و لهجه‌های ترکی'''''. تهران: نشر نو، 1365، ص118.</ref>. آذربایجان زبان مادری مردم آذربایجان و تقریباً سایر نقاط ترک زبان ایران (به جز ترکمن‌ها) است<ref>هیئت، جواد. '''''سیری در تاریخ و لهجه‌های ترکی'''''. تهران: نشر نو، 1365، ص305.</ref> و خود شامل گونه‌های مختلفی مانند قشقایی، ترکی خراسانی، افشاری و شاهسونی است<ref>هیئت، جواد. '''''سیری در تاریخ و لهجه‌های ترکی'''''. تهران: نشر نو، 1365،ص323و 320و 317.</ref>.
+[[پرونده:زبان ترکی یکی از زبان های آلتایی.png|بندانگشتی|زبان ترکی یکی از زبان های آلتایی، سایت ویکی پدیا، قابل بازیابی از[https://fa.wikipedia.org/ wiki/زبان%E2%80%8Cهای_آلتایی/https://fa.wikipedia.org]]]
 منابع مختلف آمار نسبتاً متفاوتی از جمعیت ترک زبان در ایران ارائه کرده‌اند که مطابق آن حدود یک چهارم<ref>"Iran", '''''The New Encyclopedia Britannica.''''' Chicago: Encyclopedia Britannica. 1994. vol 6. p 375.</ref> تا یک سوم<ref>برگرفته از [https://www.ethnologue.com/ https://www.ethnologue.com] و هیئت، جواد. '''''«وضعیت فرهنگ ترک در ایران»''''' وارلیق. 1383، س26، ش2- 133، ص129، و '''''سیری در تاریخ و لهجه‌های ترکی'''''، ص305.</ref> جمعیت ایران به یکی از گونه‌های [[ترکی]] رایج (آذربایجانی، افشاری، ترکی خراسانی، ترکمنی و خلجی)<ref>رضایی‌ باغ‌بیدی، حسن. «زبان‌های غیر ایرانی»، '''''دایرهالمعارف بزرگ اسلامی'''''. تهران: مرکز دایرهالمعارف بزرگ اسلامی، 1380، ج10، ص551.</ref> سخن می‌گویند. سابقاً خلجی را گونه‌ای از آذربایجانی می‌دانستند، امروزه این نظریه مورد قبول نیست<ref>"Turkic Languages'''''"  international Encyclopedia of Linguistics''''', vol 4. p 189.</ref>. پراکندگی جغرافیایی مهم‌ترین گونه‌های [[ترکی]] در ایران به قرار زیر است: آذربایجانی در آذربایجان شرقی و غربی، اردبیل، زنجان، بخش‌های قابل ملاحظه‌ای از [[همدان]] و قزوین و سایر نقاط کشور؛ ترکی خراسانی (قوچانی) در شمال و شمال شرقی خراسان (به ویژه در بجنورد، شیروان، اسفراین، قوچان و دره‌گز)؛ قشقایی به طور پراکنده بین بخش مرکزی و جنوبی ایران در استان فارس و در امتداد خلیج فارس و خلجی در جنوب غربی استان تهران. در این میان آذربایجانی بیشترین و خلجی کمترین جمعیت را دارند<ref>Asher, R. E. "Languages of South Asia from Iran to Bangladesh", '''''Atlas of world’s Languages.''''' London: Routledge. 1994. pp 205, 216.
@@ خط ۱۷: / خط ۱۷: @@
     E. Yarshater, New York: Routledge & kegan paul Ltd. 1988, vol 3, fascicle 3, p. 246.</ref> دارند. همخوان‌های /k, g, l/ معمولاً در [[ترکی]] (به ویژه ترکی ترکیه) دارای دو گونه کامی و نرمکامی هستند که هر یک در محیط آوایی خاصی به کار می‌رود<ref>"Turkish" '''''International Encyclopedia of Linguistics'''''. P. 192.</ref>. ترکی از لحاظ ساختواژی پیوندی و پسوندی است و پسوندهای اشتقاقی در واژه‌ها قبل از پسوند‌های تصریفی می‌آیند<ref>Kornfilt, J. "Turkish and the Turkic Languages", '''''The world’s major Languages'''''. ed. B.comrie. London: Routledge, 1991. pp 628, 629.</ref>. گویش‌های ترکی از نظر مشتق‌های فعلی بسیار غنی‌اند<ref>'''''دانشنامه جهان اسلام'''''. ص181.</ref> و ساخت معمول و بی‌نشان فعل ترکی به این صورت است: ستاک+ نمود و/ یا نشانه زمان+ پایانه‌های شخصی (شناسه‌ها)<ref>Campbell, G. l, '''''Compendium of the world’s Languages, London''''', vol 2, p. 1694.</ref>.
-در این  زبان مفعول قبل از فعل، مفعول حرف پس اضافه قبل از حرف پس اضافه و تعریف‌کننده‌ها (صفت یا مضاف‌الیه) قبل از هسته خود می‌آیند<ref>"Turkish and the Turkic Languages" '''''The world’s major Languages'''''. p. 635, 636.</ref>. ترکی در ترتیب کلمات به طور نسبی توالی آزادی دارد ولی ترتیب کلمات در جمله بی‌نشان به صورت فاعل+ مفعول+ فعل (sov) است<ref>Turkish and the Turkic Languages" '''''The world’s major Languages'''''. p.  636.</ref>.
+در این  زبان مفعول قبل از فعل، مفعول حرف پس اضافه قبل از حرف پس اضافه و تعریف‌کننده‌ها (صفت یا مضاف‌الیه) قبل از هسته خود می‌آیند<ref>"Turkish and the Turkic Languages" '''''The world’s major Languages'''''. p. 635, 636.</ref>. [[ترکی]] در ترتیب کلمات به طور نسبی توالی آزادی دارد ولی ترتیب کلمات در جمله بی‌نشان به صورت فاعل+ مفعول+ فعل (sov) است<ref>Turkish and the Turkic Languages" '''''The world’s major Languages'''''. p.  636.</ref>.
 نیزنک. آذربایجانی، ترکمنی.
 == نیز نگاه کنید به ==
+[[بلوچی]]
+[[تاتی]]
+[[تالشی]]
+[[ترکمنی]]
+[[آذربایجانی]]
+[[قشقایی]]
+[[شاهسوند]]
+[[دری]]
+'''[[تاجیکی]]'''
+'''[[عربی]]'''
 == '''مآخذ'''     ==
+<references />
+== منبع اصلی ==
+[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،
+== نویسنده مقاله ==
+فرزین فهیم نیا
-فرزین فهیم نیا
+== پیوند به بیرون ==
+زبان ترکی، سایت [https://fa.wikifeqh.ir/ ویکی فقه]، قابل بازیابی از[https://fa.wikifeqh.ir/زبان%E2%80%8Cهای_ترکی?hilight=حکومت+ایلخانان https://fa.wikifeqh.ir/]