ترکمن صحرا: تفاوت میان نسخهها
صفحهای تازه حاوی «'''تركمن صحرا،''' نام دشت رسوبي همواري است كه در شمال شرقي ايران، حد فاصل رودخانة مرزي اترك (بين ايران و كشور تركمنستان) و ساحل شرقي درياي مازندران (خزر) و دامنههاي شرقي كوههاي قوچان و بالاخره حاشية شمالي رودخانة گرگان واقع شده است.<sup>1</sup> با ت...» ایجاد کرد |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
ترکمن صحرا، نام دشت رسوبی همواری است که در شمال شرقی [[کشور ایران|ایران]]، حد فاصل رودخانه مرزی اترک (بین [[کشور ایران|ایران]] و کشور ترکمنستان) و ساحل شرقی [[دریاچه خزر|دریای مازندران]] (خزر) و دامنههای شرقی کوههای قوچان و بالاخره حاشیه شمالی رودخانه [[گرگان]] واقع شده است<ref>جعفری، عباس. '''''گیتاشناسی ایران'''''. ج 3، ''دایرهالمعارف جغرافیایی ایران''، چ 1، تهران: گیتاشناسی، 1379، ص 290-291.</ref>.1 با تأسیس [[استان گلستان]] در 1376ش، ترکمن صحرا تقریباً در نیمه شمالی این استان و در میان چهار عارضه مهم طبیعی و محیط بر آن که هر یک گونهای بر زندگی ساکنان آن تأثیرگذار شدهاند، قابل شناسایی است<ref>سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی. '''جغرافیای استان گلستان'''. چ3، تهران: شرکت چاپ و نشر کتابهای درسی ایران، 1379، ص 8 و 12.</ref>. | |||
استان گلستان براساس | [[استان گلستان]] براساس آخرین تقسیمات کشوری دارای 11 شهرستان، 21 بخش، 24 شهر و 50 دهستان است<ref>دفتر تقسیمات کشوری'''''. نشریه عناصر و واحدهای تقسیمات کشوری'''''. تهران: دفتر تقسیمات کشوری (وزارت کشور)، 1384.</ref> که از میان آنها شهرهای کلاله، [[گنبد کاووس]]، آققلا (آققلعه) و بندر ترکمن به عنوان مراکز شهرستانهایی به همان نام در مسیر رود [[گرگان]]، یعنی مرز جنوبی ترکمن صحرا واقع شدهاند و شهرهای تابعه شهرستانهای مذکور یعنی مراوهتپه (از شهرستان کلاله)، اینچه برون (از شهرستان [[گنبد کاووس]])، انبار آلوم (از شهرستان آققلا) و میش تپه (از شهرستان بندر ترکمن)، در بخش شمالی شهرستانهای مذکور و در درون مرزهای طبیعی ترکمن صحرا قرار دارند<ref> سازمان نقشهبرداری کشور. '''''نقشه تقسیمات کشوری'''''. تهران: سازمان نقشهبرداری کشور (سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور)، 1384.</ref>.ارتفاع اراضی ترکمن صحرا در حاشیه [[دریاچه خزر|خزر]]، از کمتر از صفر شروع شده<ref>سازمان نقشهبرداری کشور. '''''نقشه راههای ایران'''''. تهران: سازمان نقشهبرداری کشور (سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور)، 1384.</ref> و بتدریج و بدون وجود ارتفاعات قابل ذکری، تا کوهستان حاجیداغ در مراوه تپه با ارتفاع 1092 متر ادامه مییابد<ref>سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. '''''فرهنگ جغرافیایی کوههای کشور'''''. ج1، چ1، تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، 1379، ص294و 295.</ref>.در قسمت شمالی ترکمن صحرا و در اراضی پست نزدیک خزر، دریاچههای فصلی متعدد و وسیعی به نامهای آلاگُل، آجیگُل، تنگُلی و اینچه برون<ref> '''''جغرافیای استان گلستان'''''. همان. ص9.</ref> که در برخی منابع به نامهای آلاگُل، آجیگُل، نمک و دانشمند نیز آمده است<ref>سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. '''''فرهنگ جغرافیایی رودهای کشور'''''، '''''ج2: حوضه آبریز دریای خزر'''''. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، 1382، ص322. (نقشه هیدرولوژی زیر حوضه اترک).</ref>،وجود دارند که از میان آنها بیشتر آلاگُل به عنوان تالاب شناخته میشود و بقیه در نقشههای جغرافیایی به عنوان زمینهای غرقابی و شورهزار مشخص شدهاند<ref>مؤسسه گیتاشناسی. '''''اطلس گیتاشناسی استانهای کشور'''''. چ 1، تهران: گیتاشناسی، 1383، ص 166؛ '''''جغرافیای استان گلستان'''''. همان. ص 8.</ref>. میزان نمک موجود در این دریاچهها تا اندازهای است که از برخی از آنها به ویژه از دریاچه تنگُلی سالیانه مقادیر زیادی نمک استخراج میشود<ref>'''''جغرافیای استان گلستان'''''. همان. ص9.</ref>. | ||
ترکمن صحرا بخش کوچکی از حوضه آبریز دریای خزر است که از آذربایجان تا خراسان شمالی امتداد دارد. رودهای این حوضه از جمله اترک و گرگان که مرزهای شمالی و جنوبی این صحرا را تشکیل میدهند، پس از آبیاری منطقه نهایتاً به دریای خزر سرازیر میشوند.11 سدهای گلستان، وشمگیر بر روی گرگان رود و آلاگل و چات بر روی اترک و نیز روخانههای فرعی و ریزآبههای اترک و گرگان رود، در آبیاری دشت بسیار حیاتی و مؤثرند، به ویژه اینکه ترکمن صحرا به لحاظ میزان بارندگی از کم بارانترین نقاط استان گلستان و اندازه آن بین 200 تا 300 میلیمتر در نوسان است.12 این منطقه به لحاظ آب و هوا منطقهای خشک و نیمه خشک و نوع پوشش گیاهی آن غالباً استپی و به لحاظ زمینشناسی از طبقات و لایههای متعلق به نئوژن و دوران چهارم تشکیل شده است.13 ترکمن صحرا که ناحیه نیمه بیابانی شمال استان گلستان را شامل شده و بین دو حوضه آبخیز رودخانههای اترک و رود گرگان قرار دارد، دارای وسعتی حدود 777 هزار هکتار است که 78 درصد آن را مراتع و بقایای جنگلی، 10 درصد را زمینهای کشاورزی، 10 درصد دیگر را مناطق باتلاقی و 2 درصد باقیمانده را تپههای بدون پوشش گیاهی و نقاط سنگی تشکیل میدهد.14 همانگونه که از نام ترکمن صحرا پیداست، این منطقه از دیرباز محل زندگی طوایف ترکمن بوده است. ترکمنهای ایران به دو دسته یموت و کوکلان تقسیم میشوند و هر کدام از آنها خود دارای چند تیره هستند که تیرههای جعفربای، آتابای، آق آتابای، کرخ، قرابیخان، آیدرویش و... از آن جملهاند.15 گروهی از ترکمنها نیز در پی حوادث و ناامنیهای گوناگون در آن سوی مرزهای ایران، از جمله فشارهای مذهبی و سیاسی در عصر حاکمیت بلشویکهای روس در سرزمینهای اسلامی آسیای مرکزی، که کشتار ترکمنها در 1937م نمونهای از آنهاست،16 به ایران مهاجرت کردند. به هر حال ترکمنها با توجه به شیوه زندگی ایلی و نظام تولید غالباً دامداری، پرورش اسب و نیز اشتغال به کشاورزی به رغم نامساعد بودن شرایط اقلیمی منطقه، همچنین فعال بودن بسیاری از آنان به ویژه زنان در بخش صنایع دستی از جمله قالیبافی، گلیمبافی و تولید انواع لباس و دیگر اقلام و فرآوردهای دستی و خانگی، نقش مهمی در اقتصاد منطقه دارند.17 تحقیقات در مورد منشأ و معنی واژه ترکمن حاکی از آن است که «اغوز»های غیر مسلمان این نام را بر اغوزهای مسلمان گذاردند. اغوزها، بخشی از ترکان آسیای مرکزی بودند که در اواخر قرن دهم و اوایل قرن یازدهم به اسلام گرویدند18 و همچون دیگر جوامع تازه مسلمان، در گستره جغرافیایی آن روز ایران بتدریج دارای هویتی ایرانی و اسلامی میشدند. | |||
جمعیت نقاط شهری و روستایی چهار شهرستان بندر ترکمن، گنبد کاووس، آققلا و کلاله که قسمت اعظم مساحت آنها در محدوده گرگان رود و اترک واقع شدهاند، در سرشماری 1375ش به ترتیب 111392، 250617، 98664 و 127545 تن بوده که طبق برآوردهای انجام گرفته این تعداد در 1384ش به ترتیب به 119168، 283205، 114236 و 147625 تن رسیده است.19 در سالهای اخیر با تأسیس دهها مرکز تولیدی و ایجاد توسعه شهرکهای صنعتی در شهرستانهای مورد اشاره و نیز با فعال شدن گمرک اینجهبرون، دروازه ارتباط و داد و ستد با کشورهای آسیای مرکزی، نقاط شهری منطقه ترکمن صحرا گسترش و توسعه چشمگیری یافته و نوع زندگی و معیشت مردم نیز تا حدودی متحول شده است.20 همچنین با احداث سد و آبیاری اراضی کشاورزی، این بخش از اقتصاد منطقه نیز رونق یافته است. در میان اقلام کشاورزی کشت پنبه و دانههای روغنی از تولید مهم در منطقه است.21 آرامگاه قابوس بن وشمگیر، سد تاریخی وشمگیر، مقبره مختومقلی شاعر معروف ترکمن، و برخی دیگر از آثار تاریخی و زیارتگاهها و نیز جاذبههای طبیعی موجود در منطقه از جمله تالابها و جاذبههای سواحل شرقی دریای خزر، از نقاط دیدنی ترکمن صحرا است.22 | |||
نیز نگاه کنید به | |||
[[استان گلستان]] | |||
11. '''''فرهنگ جغرافیایی رودهای کشور'''''. همانجا. | |||
12. '''''جغرافیای استان گلستان'''''. همان. ص4. | |||
13. اهلرز، اکارت. '''''ایران: مبانی یک کشورشناسی جغرافیایی'''''. ترجمه دکتر محمدتقی رهنمایی، چ2، تهران: مؤسسه جغرافیایی سحاب، 1365، ج 1، ص82. | |||
14. '''''جغرافیای استان گلستان'''''. همان. ص 34. | |||
15. کیهان، مسعود. '''''جغرافیای مفصل ایران (ج 2: سیاسی).''''' تهران: کتابخانه ابنسینا، 1311، ص309. | |||
16. تکمیلهمایون، ناصر. «دانشمندی مبارز و شیعی از آسیای مرکزی»، '''''فصلنامه مرکز بررسیهای اسلامی ـ گروه تاریخ'''''. قم: تاریخ و فرهنگ معاصر، س دوم، ش 8، ص21. | |||
17. '''''جغرافیای استان گلستان'''''. همانجا. | |||
18. مفتاح، الهامه. «فرهنگ، آداب، رسوم و باورهای ترکمنها»، '''''فصلنامه مرکز مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز'''''. تهران: مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز، پاییز 1374، ص175؛ نیزنک: مقصودی، مجتبی. '''''تحولات قومی در ایران'''''. چ1، تهران: مؤسسه مطالعات ملی، 1380، ص315. | |||
19. مرکز آمار ایران. '''''بازسازی و برآورد جمعیت شهرستانهای کشور'''''. تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور)، 1382، ص 189-192. | |||
20. '''''جغرافیای استان گلستان'''''. همان. ص 61-71. | |||
20. ''''' | |||
21. همان. ص 50-60. | 21. همان. ص 50-60. | ||
نسخهٔ ۷ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۰۷:۴۶
ترکمن صحرا، نام دشت رسوبی همواری است که در شمال شرقی ایران، حد فاصل رودخانه مرزی اترک (بین ایران و کشور ترکمنستان) و ساحل شرقی دریای مازندران (خزر) و دامنههای شرقی کوههای قوچان و بالاخره حاشیه شمالی رودخانه گرگان واقع شده است[۱].1 با تأسیس استان گلستان در 1376ش، ترکمن صحرا تقریباً در نیمه شمالی این استان و در میان چهار عارضه مهم طبیعی و محیط بر آن که هر یک گونهای بر زندگی ساکنان آن تأثیرگذار شدهاند، قابل شناسایی است[۲].
استان گلستان براساس آخرین تقسیمات کشوری دارای 11 شهرستان، 21 بخش، 24 شهر و 50 دهستان است[۳] که از میان آنها شهرهای کلاله، گنبد کاووس، آققلا (آققلعه) و بندر ترکمن به عنوان مراکز شهرستانهایی به همان نام در مسیر رود گرگان، یعنی مرز جنوبی ترکمن صحرا واقع شدهاند و شهرهای تابعه شهرستانهای مذکور یعنی مراوهتپه (از شهرستان کلاله)، اینچه برون (از شهرستان گنبد کاووس)، انبار آلوم (از شهرستان آققلا) و میش تپه (از شهرستان بندر ترکمن)، در بخش شمالی شهرستانهای مذکور و در درون مرزهای طبیعی ترکمن صحرا قرار دارند[۴].ارتفاع اراضی ترکمن صحرا در حاشیه خزر، از کمتر از صفر شروع شده[۵] و بتدریج و بدون وجود ارتفاعات قابل ذکری، تا کوهستان حاجیداغ در مراوه تپه با ارتفاع 1092 متر ادامه مییابد[۶].در قسمت شمالی ترکمن صحرا و در اراضی پست نزدیک خزر، دریاچههای فصلی متعدد و وسیعی به نامهای آلاگُل، آجیگُل، تنگُلی و اینچه برون[۷] که در برخی منابع به نامهای آلاگُل، آجیگُل، نمک و دانشمند نیز آمده است[۸]،وجود دارند که از میان آنها بیشتر آلاگُل به عنوان تالاب شناخته میشود و بقیه در نقشههای جغرافیایی به عنوان زمینهای غرقابی و شورهزار مشخص شدهاند[۹]. میزان نمک موجود در این دریاچهها تا اندازهای است که از برخی از آنها به ویژه از دریاچه تنگُلی سالیانه مقادیر زیادی نمک استخراج میشود[۱۰].
ترکمن صحرا بخش کوچکی از حوضه آبریز دریای خزر است که از آذربایجان تا خراسان شمالی امتداد دارد. رودهای این حوضه از جمله اترک و گرگان که مرزهای شمالی و جنوبی این صحرا را تشکیل میدهند، پس از آبیاری منطقه نهایتاً به دریای خزر سرازیر میشوند.11 سدهای گلستان، وشمگیر بر روی گرگان رود و آلاگل و چات بر روی اترک و نیز روخانههای فرعی و ریزآبههای اترک و گرگان رود، در آبیاری دشت بسیار حیاتی و مؤثرند، به ویژه اینکه ترکمن صحرا به لحاظ میزان بارندگی از کم بارانترین نقاط استان گلستان و اندازه آن بین 200 تا 300 میلیمتر در نوسان است.12 این منطقه به لحاظ آب و هوا منطقهای خشک و نیمه خشک و نوع پوشش گیاهی آن غالباً استپی و به لحاظ زمینشناسی از طبقات و لایههای متعلق به نئوژن و دوران چهارم تشکیل شده است.13 ترکمن صحرا که ناحیه نیمه بیابانی شمال استان گلستان را شامل شده و بین دو حوضه آبخیز رودخانههای اترک و رود گرگان قرار دارد، دارای وسعتی حدود 777 هزار هکتار است که 78 درصد آن را مراتع و بقایای جنگلی، 10 درصد را زمینهای کشاورزی، 10 درصد دیگر را مناطق باتلاقی و 2 درصد باقیمانده را تپههای بدون پوشش گیاهی و نقاط سنگی تشکیل میدهد.14 همانگونه که از نام ترکمن صحرا پیداست، این منطقه از دیرباز محل زندگی طوایف ترکمن بوده است. ترکمنهای ایران به دو دسته یموت و کوکلان تقسیم میشوند و هر کدام از آنها خود دارای چند تیره هستند که تیرههای جعفربای، آتابای، آق آتابای، کرخ، قرابیخان، آیدرویش و... از آن جملهاند.15 گروهی از ترکمنها نیز در پی حوادث و ناامنیهای گوناگون در آن سوی مرزهای ایران، از جمله فشارهای مذهبی و سیاسی در عصر حاکمیت بلشویکهای روس در سرزمینهای اسلامی آسیای مرکزی، که کشتار ترکمنها در 1937م نمونهای از آنهاست،16 به ایران مهاجرت کردند. به هر حال ترکمنها با توجه به شیوه زندگی ایلی و نظام تولید غالباً دامداری، پرورش اسب و نیز اشتغال به کشاورزی به رغم نامساعد بودن شرایط اقلیمی منطقه، همچنین فعال بودن بسیاری از آنان به ویژه زنان در بخش صنایع دستی از جمله قالیبافی، گلیمبافی و تولید انواع لباس و دیگر اقلام و فرآوردهای دستی و خانگی، نقش مهمی در اقتصاد منطقه دارند.17 تحقیقات در مورد منشأ و معنی واژه ترکمن حاکی از آن است که «اغوز»های غیر مسلمان این نام را بر اغوزهای مسلمان گذاردند. اغوزها، بخشی از ترکان آسیای مرکزی بودند که در اواخر قرن دهم و اوایل قرن یازدهم به اسلام گرویدند18 و همچون دیگر جوامع تازه مسلمان، در گستره جغرافیایی آن روز ایران بتدریج دارای هویتی ایرانی و اسلامی میشدند.
جمعیت نقاط شهری و روستایی چهار شهرستان بندر ترکمن، گنبد کاووس، آققلا و کلاله که قسمت اعظم مساحت آنها در محدوده گرگان رود و اترک واقع شدهاند، در سرشماری 1375ش به ترتیب 111392، 250617، 98664 و 127545 تن بوده که طبق برآوردهای انجام گرفته این تعداد در 1384ش به ترتیب به 119168، 283205، 114236 و 147625 تن رسیده است.19 در سالهای اخیر با تأسیس دهها مرکز تولیدی و ایجاد توسعه شهرکهای صنعتی در شهرستانهای مورد اشاره و نیز با فعال شدن گمرک اینجهبرون، دروازه ارتباط و داد و ستد با کشورهای آسیای مرکزی، نقاط شهری منطقه ترکمن صحرا گسترش و توسعه چشمگیری یافته و نوع زندگی و معیشت مردم نیز تا حدودی متحول شده است.20 همچنین با احداث سد و آبیاری اراضی کشاورزی، این بخش از اقتصاد منطقه نیز رونق یافته است. در میان اقلام کشاورزی کشت پنبه و دانههای روغنی از تولید مهم در منطقه است.21 آرامگاه قابوس بن وشمگیر، سد تاریخی وشمگیر، مقبره مختومقلی شاعر معروف ترکمن، و برخی دیگر از آثار تاریخی و زیارتگاهها و نیز جاذبههای طبیعی موجود در منطقه از جمله تالابها و جاذبههای سواحل شرقی دریای خزر، از نقاط دیدنی ترکمن صحرا است.22
نیز نگاه کنید به
11. فرهنگ جغرافیایی رودهای کشور. همانجا.
12. جغرافیای استان گلستان. همان. ص4.
13. اهلرز، اکارت. ایران: مبانی یک کشورشناسی جغرافیایی. ترجمه دکتر محمدتقی رهنمایی، چ2، تهران: مؤسسه جغرافیایی سحاب، 1365، ج 1، ص82.
14. جغرافیای استان گلستان. همان. ص 34.
15. کیهان، مسعود. جغرافیای مفصل ایران (ج 2: سیاسی). تهران: کتابخانه ابنسینا، 1311، ص309.
16. تکمیلهمایون، ناصر. «دانشمندی مبارز و شیعی از آسیای مرکزی»، فصلنامه مرکز بررسیهای اسلامی ـ گروه تاریخ. قم: تاریخ و فرهنگ معاصر، س دوم، ش 8، ص21.
17. جغرافیای استان گلستان. همانجا.
18. مفتاح، الهامه. «فرهنگ، آداب، رسوم و باورهای ترکمنها»، فصلنامه مرکز مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز. تهران: مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز، پاییز 1374، ص175؛ نیزنک: مقصودی، مجتبی. تحولات قومی در ایران. چ1، تهران: مؤسسه مطالعات ملی، 1380، ص315.
19. مرکز آمار ایران. بازسازی و برآورد جمعیت شهرستانهای کشور. تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور)، 1382، ص 189-192.
20. جغرافیای استان گلستان. همان. ص 61-71.
21. همان. ص 50-60.
22. همان. ص 72-77.
کبری حکیمیان
- ↑ جعفری، عباس. گیتاشناسی ایران. ج 3، دایرهالمعارف جغرافیایی ایران، چ 1، تهران: گیتاشناسی، 1379، ص 290-291.
- ↑ سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی. جغرافیای استان گلستان. چ3، تهران: شرکت چاپ و نشر کتابهای درسی ایران، 1379، ص 8 و 12.
- ↑ دفتر تقسیمات کشوری. نشریه عناصر و واحدهای تقسیمات کشوری. تهران: دفتر تقسیمات کشوری (وزارت کشور)، 1384.
- ↑ سازمان نقشهبرداری کشور. نقشه تقسیمات کشوری. تهران: سازمان نقشهبرداری کشور (سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور)، 1384.
- ↑ سازمان نقشهبرداری کشور. نقشه راههای ایران. تهران: سازمان نقشهبرداری کشور (سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور)، 1384.
- ↑ سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی کوههای کشور. ج1، چ1، تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، 1379، ص294و 295.
- ↑ جغرافیای استان گلستان. همان. ص9.
- ↑ سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی رودهای کشور، ج2: حوضه آبریز دریای خزر. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، 1382، ص322. (نقشه هیدرولوژی زیر حوضه اترک).
- ↑ مؤسسه گیتاشناسی. اطلس گیتاشناسی استانهای کشور. چ 1، تهران: گیتاشناسی، 1383، ص 166؛ جغرافیای استان گلستان. همان. ص 8.
- ↑ جغرافیای استان گلستان. همان. ص9.