بازار وکیل

بازار وکیل، بخشی از مجموعه بناهای کریم‌خانی است که کریم‌خان زند پس از به دستگیری حکومت و انتخاب شیراز به پایتختی به 1180 به احداث آن‌ها همت گمارد.

بسیاری از مورخین بر این عقید‌ه‌اند که طرح این بازار که به شکل صلیب است برگرفته از بازار قیصریه لار می‌باشد و بازار کازرون نیز بعدها به تأثیر از این بازار ساخته شده است.

با استناد به سفرنامه‌های مستشرقین و ایرانگردان عهد صفوی احتمال می‌رود که پیش از بازار وکیل در این محل بازار متعلق به عهد صفوی وجود داشته است. راسته اصلی بازار که در راستای محور فرهنگی، تاریخی شهر شیراز ساخته شده است از انتهای بازار اردو بازار شروع شده و به دروازه اصفهان منتهی می‌شده است که در عهد قاجار با احداث بازار نو (میرزا یوسفی) در همان راستا این بازار حد فاصل دروازه اصفهان کنونی و بازار وکیل واقع شده است.

راسته جنوبی بازار که از انتهای اردو بازار شروع شده و به چهار سو ختم می‌شود شامل 82 عدد حجره بوده و راسته بزازان نام دارد و اغلب حجره‌های آن به بزازان تعلق دارد.

راسته شمالی بازار که به نوشته فرصت‌الدوله در کتاب آثارالعجم راسته کلاهدوزان نام داشته است مشتمل بر 82 حجره بوده است که با احداث خیابان زند 6 عدد از آن‌ها تخریب شده و هم‌اکنون به راسته شمالی شهرت دارد و اغلب کسبه آن به حرفه بزازی مشغول اند. راسته غربی بازار که از گذشته به راسته ترکش‌دوزها شهرت داشته و اکنون محل فروش فرش و قالیچه‌های دستباف و ماشینی است ورودی این راسته روبروی بناهای تجاری جدید‌الاحداث مانند بانک‌های ملی و ملت قرار دارد.

راسته شرقی نیز که در گذشته به بازار علاقه‌‌بندان شهرت داشته است مشتمل بر 28 عدد حجره است و در آن‌ها فرش‌های نفیس و گیاهان دارویی عرضه می‌شود. راسته دیگری که موازی با راسته ترکش‌دوزها و عمود بر راسته جنوبی احداث شده است ورودی آن به درب مسجد وکیل می‌رسد و شامل 20 عدد حجره است و در گذشته بدان بازار شمشیرگرها می‌گفته‌اند اما هم اکنون حجره‌های آن تبدیل به عطاری و فرش فروشی شده است.

در ضلع شرقی راسته شمالی بازار وکیل 3 کاروانسرای بزرگ متعلق به دروه زندیه وجود دارد که به ترتیب از جنوب به شمال کاروانسرای روغنی، کاروانسرای احمدی، کاروانسرای گمرک نام دارد.

این سه کاروانسرا از طریق گذری که در پشت بازار قرار داشته است و همچنین از طریق دا‌لان‌هایی که میان آن‌ها تعبیه شده است به هم راه داشته‌اند.

نخستین کاروانسرا یعنی کاروانسرای گمرک دارای اصطبل بوده است اما در دو کاروانسرای دیگر اثری از اصطبل وجود ندارد ضمن این‌که ضلع جنوبی کاروانسرای روغنی در جریان احداث خیابان کریم‌خان زند در 1313ش از بین رفته است. از طرف دیگر هر سه کاروانسرا به راسته شمالی بازار از طریق دالان و ایوان کوچک با تزئینات کاربندی و مقرنس‌بندی وجود دارد.

در ضلع غربی راسته شمالی بازار و نیز ساختمان ضرابخانه وجود دارد که ورودی آن که در راسته بازار قرار دارد با کاربندی زیبا و کاشی‌های رنگی شاخص شده است. ضرابخانه محل ضرب سکه و نقد کردن اموال تجار در عهد زندیه بوده است. همچنین در این ضلع یکی دیگر از ورودی‌های بازار به میدان توپخانه و روبروی ارگ وجود داشته که به کلی از بین رفته است و در جای آن هم‌ اکنون حجره‌ای قرار دارد. در ضلع غربی راسته جنوبی بازار نیز کاروانسرای فبل (وکیل) قرار دارد که تنها ورودی آن در راسته شمشیرگرها قرار دارد این کاروانسرا هم اکنون محل انبار فرش و گیاهان دارویی می‌باشد. همچنین در این جبهه مسجد وکیل و مدرسه علمیه آقا بابا خان قرار دارند که از راسته جنوبی 2 مسیر و از راسته شمشیرگرها نیز 1 مسیر برای ورود به این بنا تعبیه شده است. ضلع شرقی راسته جنوبی نیز بناهایی مربوط به دوره قاجاریه مانند سرای منیر، سرای آقا بابا‌خان وجود دارند.

این بازار مرتفع‌ترین بازار ایران است و ارتفاع آن از کف تا سقف 11 متر بوده است که هم اکنون به دلیل بالا آمدن کف بازار در برخی نقاط ارتفاع آن به حدود 10 متر رسیده است. وجود نورگیرها و دریچه‌های تهویه هوا در زیر سقف این بازار نیز از ویژگی‌های کم نظیر این بازار می‌باشد که به گونه‌ای بسیار زیبا و سازگار با اقلیم شیراز طراحی شده است.