پرش به محتوا

آذربایجان شرقی: تفاوت میان نسخه‌ها

از ویکی ایران
→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌ترتفاوت با ویرایش جدیدتر ←
دیداریویکی‌متن
Hasti (بحث | مشارکت‌ها)
۸۴ ویرایش‌ها
بدون خلاصۀ ویرایش
Maedeh (بحث | مشارکت‌ها)
۱٬۶۷۰ ویرایش‌ها
بدون خلاصۀ ویرایش
خط ۱: خط ۱:


آذربایجان شرقی، نام استانی است به مركزیت شهر [[تبریز]] واقع در شمال غربی ایران، با مختصات جغرافیایی َ45 ْ36 تا َ25 ْ39 عرض شمالی و َ05 ْ45 تا َ21 ْ48 طول شرقی و 45481 كم وسعت كه 8/2 درصد از مساحت كشور را در بر گرفته است<ref>سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. اطلس راهنمای استان‌های ایران. چ2، تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1384، ص7.</ref>.
[[آذربایجان شرقی]]، نام استانی است به مركزیت شهر [[تبریز]] واقع در شمال غربی ایران، با مختصات جغرافیایی َ45 ْ36 تا َ25 ْ39 عرض شمالی و َ05 ْ45 تا َ21 ْ48 طول شرقی و 45481 كم وسعت كه 8/2 درصد از مساحت كشور را در بر گرفته است<ref>سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. اطلس راهنمای استان‌های ایران. چ2، تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1384، ص7.</ref>.
[[پرونده:آذربایجان شرقی.jpg|بندانگشتی|353x353پیکسل|ائل‌گلی در آذربایجان شرقی، برگرفته از اسنپ، قابل بازیابی از<nowiki/>https://snapp.ir/blog/east-azerbaijan-tourist-attractions/]]
[[پرونده:آذربایجان شرقی.jpg|بندانگشتی|353x353پیکسل|ائل‌گلی در آذربایجان شرقی، برگرفته از اسنپ، قابل بازیابی از<nowiki/>https://snapp.ir/blog/east-azerbaijan-tourist-attractions/]]
این استان از سمت شمال با كشورهای جمهوری آذربایجان (= اران)، ارمنستان و جمهوری خودمختار نخجوان (آذربایجان)، از شرق با استان اردبیل، از جنوب با استان‌های زنجان و آذربایجان غربی و از غرب با استان‌ آذربایجان غربی و دریاچه اورمیه همسایه است<ref name=":0">دفتر تقسیمات كشوری. نقشه و جدول تقسیمات كشوری. تهران: دفتر تقسیمات كشوری (وزارت كشور)، 1384.</ref>.
این استان از سمت شمال با كشورهای جمهوری آذربایجان (= اران)، ارمنستان و جمهوری خودمختار نخجوان (آذربایجان)، از شرق با استان [[اردبیل]]، از جنوب با استان‌های [[زنجان]] و آذربایجان غربی و از غرب با استان‌ [[آذربایجان غربی]] و [[دریاچه ارومیه]] همسایه است<ref name=":0">دفتر تقسیمات كشوری. نقشه و جدول تقسیمات كشوری. تهران: دفتر تقسیمات كشوری (وزارت كشور)، 1384.</ref>.


استان آذربایجان شرقی، بر اساس آخرین تقسیمات كشوری دارای 19 شهرستان، 42 بخش، 141 دهستان و 57 شهر است<ref>دفتر تقسیمات كشوری. نقشه و جدول تقسیمات كشوری. تهران: دفتر تقسیمات كشوری (وزارت كشور)، 1384.</ref>. نام‌های شهرستان‌های تابع استان عبارتند از: كلیبر و جلفا (شهرستان‌های مرزی)، شبستر، اسكو، آذرشهر، عجب‌شیر و بناب (شهرستان‌های ساحلی، در كنار دریاچه ارومیه)، و شهرستان‌های اهر، ورزقان، مرند، هریس، سراب، بستان‌آباد، میانه، هشترود، مراغه، ملكان و شهرستان چاراویماق (به مركزیت قره‌آغاج) و بالاخره شهرستان تبریز به مركزیت مركز استان<ref>سازمان نقشه‌برداری كشور. اطلس نقشه و اطلاعات مكانی (استان آذربایجان شرقی). چ1، تهران: سازمان نقشه‌برداری كشور (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1384، ص1.</ref>.
استان [[آذربایجان شرقی]]، بر اساس آخرین تقسیمات كشوری دارای 19 شهرستان، 42 بخش، 141 دهستان و 57 شهر است<ref>دفتر تقسیمات كشوری. نقشه و جدول تقسیمات كشوری. تهران: دفتر تقسیمات كشوری (وزارت كشور)، 1384.</ref>. نام‌های شهرستان‌های تابع استان عبارتند از: كلیبر و [[جلفا]] (شهرستان‌های مرزی)، شبستر، اسكو، آذرشهر، عجب‌شیر و بناب (شهرستان‌های ساحلی، در كنار [[دریاچه ارومیه]])، و شهرستان‌های اهر، ورزقان، مرند، هریس، سراب، بستان‌آباد، میانه، هشترود، مراغه، ملكان و شهرستان چاراویماق (به مركزیت قره‌آغاج) و بالاخره شهرستان [[تبریز]] به مركزیت مركز استان<ref>سازمان نقشه‌برداری كشور. اطلس نقشه و اطلاعات مكانی (استان آذربایجان شرقی). چ1، تهران: سازمان نقشه‌برداری كشور (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1384، ص1.</ref>.


فلات آذربایجان، در شمال غربی فلات ایران و در محل برخورد دو رشته كوه البرز و زاگرس با امتداد شرقی ـ غربی و شمال غربی و جنوب شرقی واقع شده است. كوه‌های آذربایجان در نتیجه دو دسته از عوامل زیر به وجود آمده‌اند:
فلات آذربایجان، در شمال غربی فلات ایران و در محل برخورد دو رشته كوه البرز و [[زاگرس]] با امتداد شرقی ـ غربی و شمال غربی و جنوب شرقی واقع شده است. كوه‌های آذربایجان در نتیجه دو دسته از عوامل زیر به وجود آمده‌اند:


عامل اول تحولات دوران سوم زمین‌شناسی است كه پدیدآورنده رشته كوه‌های نسبتاً كم ارتفاعی شناخته شده و عامل دوم فرآیندهای آتش‌فشانی در منطقه بوده كه كوه‌های مرتفع و عظیمی را خلق كرده است. توده عظیم آتش‌فشانی سبلان با 4811م (بین استان اردبیل و آذربایجان شرقی) و سهند با ارتفاع 3710م (تماماً واقع در آذربایجان شرقی و در جنوب شهر تبریز) از جمله آن‌هاست<ref>سازمان نقشه‌برداری كشور. اطلس زمین‌‌شناسی (اطلس ملی ایران). نگارش دوم، چ1، تهران: سازمان نقشه‌برداری كشور (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1382، ص2.</ref>. در شمال استان آذربایجان شرقی، رشته كوه ارسباران یا قره‌داغ و میشوداغ به صورت دیواری عظیم قرار دارد كه توسط رود مرزی ارس از كوه‌های قفقاز جدا شده و به كوه‌های شمالی معروف است. در مركز و جنوب استان نیز ارتفاعات دیگری از جمله عون بن علی، سهند و قافلانكو واقع شده است كه كوه‌های مركزی و جنوبی نامیده می‌شود<ref>سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی كوه‌های كشور. ج1، چ2، تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1381، ص1 و 2.</ref>.
عامل اول تحولات دوران سوم زمین‌شناسی است كه پدیدآورنده رشته كوه‌های نسبتاً كم ارتفاعی شناخته شده و عامل دوم فرآیندهای آتش‌فشانی در منطقه بوده كه كوه‌های مرتفع و عظیمی را خلق كرده است. توده عظیم آتش‌فشانی [[سبلان]] با 4811م (بین استان [[اردبیل]] و [[آذربایجان شرقی]]) و سهند با ارتفاع 3710م (تماماً واقع در [[آذربایجان شرقی]] و در جنوب شهر [[تبریز]]) از جمله آن‌هاست<ref>سازمان نقشه‌برداری كشور. اطلس زمین‌‌شناسی (اطلس ملی ایران). نگارش دوم، چ1، تهران: سازمان نقشه‌برداری كشور (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1382، ص2.</ref>. در شمال استان [[آذربایجان شرقی]]، رشته كوه ارسباران یا قره‌داغ و میشوداغ به صورت دیواری عظیم قرار دارد كه توسط رود مرزی ارس از كوه‌های قفقاز جدا شده و به كوه‌های شمالی معروف است. در مركز و جنوب استان نیز ارتفاعات دیگری از جمله عون بن علی، سهند و قافلانكو واقع شده است كه كوه‌های مركزی و جنوبی نامیده می‌شود<ref>سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی كوه‌های كشور. ج1، چ2، تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1381، ص1 و 2.</ref>.
[[پرونده:آجی چای.jpg|بندانگشتی|پل تلخه رود (آجی‌چای)،برگرفته از شهر خبر، قابل بازیابی از https://www.shahrekhabar.com/]]
در گستره جغرافیایی آذربایجان شرقی، چشمگیرترین عارضه طبیعی، كوهستان آتشفشانی سهند با وسعت 4500 كم<ref name=":0" /> است كه به گونه‌ای منفرد، سرچشمه رودخانه‌های متعددی است كه در دامنه‌های اطراف آن جریان دارد. در حال حاضر در دامنه‌های این آتشفشان خاموش، چشمه‌های آب گرم و دریاچه‌های كوچكی از جمله «آلما گلی»، «قوری گلی»، «آیقر گلی» و «نادرگل» به چشم می‌خورد<ref>سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی شهرستان‌های كشور (شهرستان تبریز). چ1، تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1380، ص38.</ref>. [[آذربایجان شرقی]] به دلیل وجود گسل‌های متعدد از مناطق زلزله‌خیز كشور است. تبریز و حومه آن در محدوده «خطر خیلی بالا» قرار دارد. گسل معروف [[تبریز]] در طول تاریخ، موجب بروز زلزله‌های مرگباری در این شهر شده است<ref>سازمان نقشه‌برداری كشور. اطلس زمین‌‌شناسی (اطلس ملی ایران). نگارش دوم، چ1، تهران: سازمان نقشه‌برداری كشور (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1382، ص8-11.</ref>. [[آذربایجان شرقی]] در درون حوضه‌های آبریز خزر و اورمیه واقع شده و در پهنه آن رودهای متعددی از جمله ارس، قزل‌اوزن و قره‌سو (به سوی خزر) و تلخه رود (آجی‌چای)، سمینه رود و زرینه رود (به سوی دریاچه اورمیه) جریان دارند<ref>سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. جغرافیای استان آذربایجان شرقی. چ3، تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌های درسی ایران، 1381، ص3 و 7.</ref>. قسمت‌های كم ارتفاع و پست استان كه بیشتر قابل سكونت و بهره‌برداری كشاورزی است، در میان ارتفاعات، حاشیه رودها و نیز سواحل شرقی دریاچه اورمیه قرار دارند و دشت‌های [[جلفا]]، میانه، یكانات، مرند، اهر و بستان‌آباد و نیز جلگه‌های [[تبریز]]، مراغه و دشت سراب از آن جمله‌‌اند<ref>سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. جغرافیای استان آذربایجان شرقی. چ3، تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌های درسی ایران، 1381، ص9و10.</ref>. یكی از ویژگی‌های آب و هوایی استان [[آذربایجان شرقی]]، سرد بودن آن در بیشتر نقاط است؛ به گونه‌ای كه تعداد روزهای یخبندان آن در مناطق مختلف بین 50 تا 170 روز در سال ثبت شده و میزان بارندگی در نقاط مختلف استان بین حداكثر 600 میلی‌متر (در سهند) تا 50 میلی‌متر (در كناره ارس) متغیّر است<ref>چكنگی، علی‌رضا. فرهنگنامه تطبیقی نام‌های قدیم و جدید مكان‌های جغرافیایی ایران و نواحی مجاور. چ1، مشهد: آستان قدس رضوی، 1378، ص14- 12.</ref>. در متون تاریخی از آذربایجان با بیش از 30 نام گوناگون یاد شده است از جمله: آتروپاتن، آتورپاتكان، آدراباتان، آذر آبادجان، آذربایگان، آذر بیگانون، آذرآبادگان و... <ref>حدود العالم من المشرق الی المغرب. به كوشش دكتر منوچهر ستوده، تهران: كتابخانه طهوری، 1362، ص157- 158.</ref>. در حدودالعالم زیر عنوان «سخن اندر ناحیت آذربادگان و ناحیت ارمینیه و اران و شهرهای ایشان» آمده است كه: «سه ناحیتست [ناحیه است] بیكدیگر پیوسته و سوادهاء ایشان بیكدیگر اندر شده و مشرق این ناحیت حدود گیلان است، و جنوب وی حدود عراق [عراق‌عجم← اراك] است و جزیره، و مغرب وی حدود رومست [روم است] و سریر، و شمال وی حدود سریرست و خزران و این جایهاست بسیار نعمت‌ترین ناحیتهاست اندر اسلام ...»<ref>مستوفی قزوینی، حمدالله. نزههالقلوب. چ1، قزوین: حدیث امروز، 1381، ص121.</ref> و در نزهه‌القلوب نیز در «ذكر بلاد آذربایجان» آمده كه: «و آن نُه تومان است و بیست و هفت پاره شهر اكثرش را هوا به سردی مایل است و اندكی معتدل بوَد. حدودش با ولایت عراق‌عجم و موغان و گرجستان و ارمن و كردستان پیوسته است...»<ref>الف. قلقشندی، احمد بن علی. جغرافیای تاریخی ایران در قرن نهم هجری. ترجمه محجوب الزویری، تهران: وزارت امور خارجه، 1380، ص73- 70. ب. سازمان نقشه‌برداری كشور. اطلس تاریخ ایران (اطلس ملی ایران). چ1، تهران: سازمان نقشه‌برداری كشور، (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1378، ص43- 42.</ref>. آذربایجان چه پیش از اسلام و چه بعد از اسلام، همواره به عنوان یكی از ایالت‌های مهم و تاریخی ایران مطرح بوده است؛<sup>14</sup> تا این كه در نخستین قانون تقسیمات كشوری در 1285ش نیز رسماً به عنوان یكی از ایالت‌های ایران معرفی شد<ref>امیر احمدیان، بهرام. تقسیمات كشوری. چ1، تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1383، ص82.</ref>. آذربایجان در 1316ش ابتدا به نام استان «شمال غرب» و سپس در همان سال با تغییراتی در تقسیمات كشوری، آذربایجان به دو استان با نام «استان سوم» و «استان چهارم» تقسیم شد؛ اما مجدداً در 1325ش «استان آذربایجان» نام گرفت و در 1339، به دو استان به نام‌های آذربایجان شرقی (به مركزیت تبریز) و آذربایجان غربی (به مركزیت اورمیه) تقسیم شد. در 1372ش از بخش شرقی استان [[آذربایجان شرقی]] استانی به نام «[[اردبیل]]»، تأسیس گردید و استان [[آذربایجان شرقی]] در محدوده كنونی آن باقی ماند<ref>امیر احمدیان، بهرام. تقسیمات كشوری. چ1، تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1383، ص 85-88-98-106.</ref>. جمعیت استان [[آذربایجان شرقی]] در سرشماری 1375ش تعداد 3325884 بوده كه در 1384 به 3500184 تن رسیده است<ref>مركز آمار ایران. بازسازی و برآورد جمعیت شهرستان‌های كشور. تهران: مركز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1382، ص16 و 19.</ref>. استان [[آذربایجان شرقی]] به علت بارندگی نسبتاً مناسب و وجود مراتع و زمین‌های قابل كشت و حاصلخیز، یكی از قطب‌های مهم كشاوری و دامداری كشور است. راه‌های متعدد ارتباطی زمینی و هوایی و هم مرز بودن با كشورهای جمهوری آذربایجان و ارمنستان و نزدیكی به مرزهای غربی كشور، این استان را صاحب موقعیتی ویژه و حساس كرده است. در نیم قرن اخیر احداث كارخانه‌ها، شهرك‌های صنعتی و مراكز آموزشی متعدد، همچنین وجود جاذبه‌های گردشگری، كشف و بهره‌برداری از منابع غنی معدنی و بهره‌مندی از دیگر امكانات توسعه، استان [[آذربایجان شرقی]] را به یكی از مناطق توسعه یافته كشور بدل كرده است<ref>الف.سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. جغرافیای استان آذربایجان شرقی. چ3، تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌های درسی ایران، 1381، ص46-56.


در گستره جغرافیایی آذربایجان شرقی، چشمگیرترین عارضه طبیعی، كوهستان آتشفشانی سهند با وسعت 4500 كم<ref name=":0" /> است كه به گونه‌ای منفرد، سرچشمه رودخانه‌های متعددی است كه در دامنه‌های اطراف آن جریان دارد. در حال حاضر در دامنه‌های این آتشفشان خاموش، چشمه‌های آب گرم و دریاچه‌های كوچكی از جمله «آلما گلی»، «قوری گلی»، «آیقر گلی» و «نادرگل» به چشم می‌خورد<ref>سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی شهرستان‌های كشور (شهرستان تبریز). چ1، تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1380، ص38.</ref>. آذربایجان شرقی به دلیل وجود گسل‌های متعدد از مناطق زلزله‌خیز كشور است. تبریز و حومه آن در محدوده «خطر خیلی بالا» قرار دارد. گسل معروف تبریز در طول تاریخ، موجب بروز زلزله‌های مرگباری در این شهر شده است<ref>سازمان نقشه‌برداری كشور. اطلس زمین‌‌شناسی (اطلس ملی ایران). نگارش دوم، چ1، تهران: سازمان نقشه‌برداری كشور (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1382، ص8-11.</ref>. آذربایجان شرقی در درون حوضه‌های آبریز خزر و اورمیه واقع شده و در پهنه آن رودهای متعددی از جمله ارس، قزل‌اوزن و قره‌سو (به سوی خزر) و تلخه رود (آجی‌چای)، سمینه رود و زرینه رود (به سوی دریاچه اورمیه) جریان دارند<ref>سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. جغرافیای استان آذربایجان شرقی. چ3، تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌های درسی ایران، 1381، ص3 و 7.</ref>. قسمت‌های كم ارتفاع و پست استان كه بیشتر قابل سكونت و بهره‌برداری كشاورزی است، در میان ارتفاعات، حاشیه رودها و نیز سواحل شرقی دریاچه اورمیه قرار دارند و دشت‌های جلفا، میانه، یكانات، مرند، اهر و بستان‌آباد و نیز جلگه‌های تبریز، مراغه و دشت سراب از آن جمله‌‌اند<ref>سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. جغرافیای استان آذربایجان شرقی. چ3، تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌های درسی ایران، 1381، ص9و10.</ref>. یكی از ویژگی‌های آب و هوایی استان آذربایجان شرقی، سرد بودن آن در بیشتر نقاط است؛ به گونه‌ای كه تعداد روزهای یخبندان آن در مناطق مختلف بین 50 تا 170 روز در سال ثبت شده و میزان بارندگی در نقاط مختلف استان بین حداكثر 600 میلی‌متر (در سهند) تا 50 میلی‌متر (در كناره ارس) متغیّر است<ref>چكنگی، علی‌رضا. فرهنگنامه تطبیقی نام‌های قدیم و جدید مكان‌های جغرافیایی ایران و نواحی مجاور. چ1، مشهد: آستان قدس رضوی، 1378، ص14- 12.</ref>. در متون تاریخی از آذربایجان با بیش از 30 نام گوناگون یاد شده است از جمله: آتروپاتن، آتورپاتكان، آدراباتان، آذر آبادجان، آذربایگان، آذر بیگانون، آذرآبادگان و... <ref>حدود العالم من المشرق الی المغرب. به كوشش دكتر منوچهر ستوده، تهران: كتابخانه طهوری، 1362، ص157- 158.</ref>. در حدودالعالم زیر عنوان «سخن اندر ناحیت آذربادگان و ناحیت ارمینیه و اران و شهرهای ایشان» آمده است كه: «سه ناحیتست [ناحیه است] بیكدیگر پیوسته و سوادهاء ایشان بیكدیگر اندر شده و مشرق این ناحیت حدود گیلان است، و جنوب وی حدود عراق [عراق‌عجم← اراك] است و جزیره، و مغرب وی حدود رومست [روم است] و سریر، و شمال وی حدود سریرست و خزران و این جایهاست بسیار نعمت‌ترین ناحیتهاست اندر اسلام ...»<ref>مستوفی قزوینی، حمدالله. نزههالقلوب. چ1، قزوین: حدیث امروز، 1381، ص121.</ref> و در نزهه‌القلوب نیز در «ذكر بلاد آذربایجان» آمده كه: «و آن نُه تومان است و بیست و هفت پاره شهر اكثرش را هوا به سردی مایل است و اندكی معتدل بوَد. حدودش با ولایت عراق‌عجم و موغان و گرجستان و ارمن و كردستان پیوسته است...»<ref>الف. قلقشندی، احمد بن علی. جغرافیای تاریخی ایران در قرن نهم هجری. ترجمه محجوب الزویری، تهران: وزارت امور خارجه، 1380، ص73- 70. ب. سازمان نقشه‌برداری كشور. اطلس تاریخ ایران (اطلس ملی ایران). چ1، تهران: سازمان نقشه‌برداری كشور، (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1378، ص43- 42.</ref>. آذربایجان چه پیش از اسلام و چه بعد از اسلام، همواره به عنوان یكی از ایالت‌های مهم و تاریخی ایران مطرح بوده است؛<sup>14</sup> تا این كه در نخستین قانون تقسیمات كشوری در 1285ش نیز رسماً به عنوان یكی از ایالت‌های ایران معرفی شد<ref>امیر احمدیان، بهرام. تقسیمات كشوری. چ1، تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1383، ص82.</ref>. آذربایجان در 1316ش ابتدا به نام استان «شمال غرب» و سپس در همان سال با تغییراتی در تقسیمات كشوری، آذربایجان به دو استان با نام «استان سوم» و «استان چهارم» تقسیم شد؛ اما مجدداً در 1325ش «استان آذربایجان» نام گرفت و در 1339، به دو استان به نام‌های آذربایجان شرقی (به مركزیت تبریز) و آذربایجان غربی (به مركزیت اورمیه) تقسیم شد. در 1372ش از بخش شرقی استان آذربایجان شرقی استانی به نام «اردبیل»، تأسیس گردید و استان آذربایجان شرقی در محدوده كنونی آن باقی ماند<ref>امیر احمدیان، بهرام. تقسیمات كشوری. چ1، تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1383، ص 85-88-98-106.</ref>. جمعیت استان آذربایجان شرقی در سرشماری 1375ش تعداد 3325884 بوده كه در 1384 به 3500184 تن رسیده است<ref>مركز آمار ایران. بازسازی و برآورد جمعیت شهرستان‌های كشور. تهران: مركز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1382، ص16 و 19.</ref>. استان آذربایجان شرقی به علت بارندگی نسبتاً مناسب و وجود مراتع و زمین‌های قابل كشت و حاصلخیز، یكی از قطب‌های مهم كشاوری و دامداری كشور است. راه‌های متعدد ارتباطی زمینی و هوایی و هم مرز بودن با كشورهای جمهوری آذربایجان و ارمنستان و نزدیكی به مرزهای غربی كشور، این استان را صاحب موقعیتی ویژه و حساس كرده است. در نیم قرن اخیر احداث كارخانه‌ها، شهرك‌های صنعتی و مراكز آموزشی متعدد، همچنین وجود جاذبه‌های گردشگری، كشف و بهره‌برداری از منابع غنی معدنی و بهره‌مندی از دیگر امكانات توسعه، استان آذربایجان شرقی را به یكی از مناطق توسعه یافته كشور بدل كرده است<ref>الف.سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. جغرافیای استان آذربایجان شرقی. چ3، تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌های درسی ایران، 1381، ص46-56.
ب.سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی شهرستان‌های كشور (شهرستان تبریز). چ1، تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1380، ص181- 179، 189 و 194- 193.</ref>.
 
== نیز نگاه کنید به ==
 
* [[تبریز]]
* [[اردبیل]]
* [[زنجان]]
* [[آذربایجان غربی]]
* [[دریاچه ارومیه]]
* [[سبلان]]
* [[اردبیل]]
* [[جلفا]]


ب.سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی شهرستان‌های كشور (شهرستان تبریز). چ1، تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1380، ص181- 179، 189 و 194- 193.</ref>.
== مآخذ ==
<references />


نویسنده: غلامحسین تکمیل‌همایون
== منبع اصلی ==
[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،


== کتابشناسی ==
== نویسنده مقاله ==
غلامحسین تکمیل‌همایون

نسخهٔ ‏۲۸ آوریل ۲۰۲۵، ساعت ۰۸:۴۷

آذربایجان شرقی، نام استانی است به مركزیت شهر تبریز واقع در شمال غربی ایران، با مختصات جغرافیایی َ45 ْ36 تا َ25 ْ39 عرض شمالی و َ05 ْ45 تا َ21 ْ48 طول شرقی و 45481 كم وسعت كه 8/2 درصد از مساحت كشور را در بر گرفته است[۱].

ائل‌گلی در آذربایجان شرقی، برگرفته از اسنپ، قابل بازیابی ازhttps://snapp.ir/blog/east-azerbaijan-tourist-attractions/

این استان از سمت شمال با كشورهای جمهوری آذربایجان (= اران)، ارمنستان و جمهوری خودمختار نخجوان (آذربایجان)، از شرق با استان اردبیل، از جنوب با استان‌های زنجان و آذربایجان غربی و از غرب با استان‌ آذربایجان غربی و دریاچه ارومیه همسایه است[۲].

استان آذربایجان شرقی، بر اساس آخرین تقسیمات كشوری دارای 19 شهرستان، 42 بخش، 141 دهستان و 57 شهر است[۳]. نام‌های شهرستان‌های تابع استان عبارتند از: كلیبر و جلفا (شهرستان‌های مرزی)، شبستر، اسكو، آذرشهر، عجب‌شیر و بناب (شهرستان‌های ساحلی، در كنار دریاچه ارومیه)، و شهرستان‌های اهر، ورزقان، مرند، هریس، سراب، بستان‌آباد، میانه، هشترود، مراغه، ملكان و شهرستان چاراویماق (به مركزیت قره‌آغاج) و بالاخره شهرستان تبریز به مركزیت مركز استان[۴].

فلات آذربایجان، در شمال غربی فلات ایران و در محل برخورد دو رشته كوه البرز و زاگرس با امتداد شرقی ـ غربی و شمال غربی و جنوب شرقی واقع شده است. كوه‌های آذربایجان در نتیجه دو دسته از عوامل زیر به وجود آمده‌اند:

عامل اول تحولات دوران سوم زمین‌شناسی است كه پدیدآورنده رشته كوه‌های نسبتاً كم ارتفاعی شناخته شده و عامل دوم فرآیندهای آتش‌فشانی در منطقه بوده كه كوه‌های مرتفع و عظیمی را خلق كرده است. توده عظیم آتش‌فشانی سبلان با 4811م (بین استان اردبیل و آذربایجان شرقی) و سهند با ارتفاع 3710م (تماماً واقع در آذربایجان شرقی و در جنوب شهر تبریز) از جمله آن‌هاست[۵]. در شمال استان آذربایجان شرقی، رشته كوه ارسباران یا قره‌داغ و میشوداغ به صورت دیواری عظیم قرار دارد كه توسط رود مرزی ارس از كوه‌های قفقاز جدا شده و به كوه‌های شمالی معروف است. در مركز و جنوب استان نیز ارتفاعات دیگری از جمله عون بن علی، سهند و قافلانكو واقع شده است كه كوه‌های مركزی و جنوبی نامیده می‌شود[۶].

پل تلخه رود (آجی‌چای)،برگرفته از شهر خبر، قابل بازیابی از https://www.shahrekhabar.com/

در گستره جغرافیایی آذربایجان شرقی، چشمگیرترین عارضه طبیعی، كوهستان آتشفشانی سهند با وسعت 4500 كم[۲] است كه به گونه‌ای منفرد، سرچشمه رودخانه‌های متعددی است كه در دامنه‌های اطراف آن جریان دارد. در حال حاضر در دامنه‌های این آتشفشان خاموش، چشمه‌های آب گرم و دریاچه‌های كوچكی از جمله «آلما گلی»، «قوری گلی»، «آیقر گلی» و «نادرگل» به چشم می‌خورد[۷]. آذربایجان شرقی به دلیل وجود گسل‌های متعدد از مناطق زلزله‌خیز كشور است. تبریز و حومه آن در محدوده «خطر خیلی بالا» قرار دارد. گسل معروف تبریز در طول تاریخ، موجب بروز زلزله‌های مرگباری در این شهر شده است[۸]. آذربایجان شرقی در درون حوضه‌های آبریز خزر و اورمیه واقع شده و در پهنه آن رودهای متعددی از جمله ارس، قزل‌اوزن و قره‌سو (به سوی خزر) و تلخه رود (آجی‌چای)، سمینه رود و زرینه رود (به سوی دریاچه اورمیه) جریان دارند[۹]. قسمت‌های كم ارتفاع و پست استان كه بیشتر قابل سكونت و بهره‌برداری كشاورزی است، در میان ارتفاعات، حاشیه رودها و نیز سواحل شرقی دریاچه اورمیه قرار دارند و دشت‌های جلفا، میانه، یكانات، مرند، اهر و بستان‌آباد و نیز جلگه‌های تبریز، مراغه و دشت سراب از آن جمله‌‌اند[۱۰]. یكی از ویژگی‌های آب و هوایی استان آذربایجان شرقی، سرد بودن آن در بیشتر نقاط است؛ به گونه‌ای كه تعداد روزهای یخبندان آن در مناطق مختلف بین 50 تا 170 روز در سال ثبت شده و میزان بارندگی در نقاط مختلف استان بین حداكثر 600 میلی‌متر (در سهند) تا 50 میلی‌متر (در كناره ارس) متغیّر است[۱۱]. در متون تاریخی از آذربایجان با بیش از 30 نام گوناگون یاد شده است از جمله: آتروپاتن، آتورپاتكان، آدراباتان، آذر آبادجان، آذربایگان، آذر بیگانون، آذرآبادگان و... [۱۲]. در حدودالعالم زیر عنوان «سخن اندر ناحیت آذربادگان و ناحیت ارمینیه و اران و شهرهای ایشان» آمده است كه: «سه ناحیتست [ناحیه است] بیكدیگر پیوسته و سوادهاء ایشان بیكدیگر اندر شده و مشرق این ناحیت حدود گیلان است، و جنوب وی حدود عراق [عراق‌عجم← اراك] است و جزیره، و مغرب وی حدود رومست [روم است] و سریر، و شمال وی حدود سریرست و خزران و این جایهاست بسیار نعمت‌ترین ناحیتهاست اندر اسلام ...»[۱۳] و در نزهه‌القلوب نیز در «ذكر بلاد آذربایجان» آمده كه: «و آن نُه تومان است و بیست و هفت پاره شهر اكثرش را هوا به سردی مایل است و اندكی معتدل بوَد. حدودش با ولایت عراق‌عجم و موغان و گرجستان و ارمن و كردستان پیوسته است...»[۱۴]. آذربایجان چه پیش از اسلام و چه بعد از اسلام، همواره به عنوان یكی از ایالت‌های مهم و تاریخی ایران مطرح بوده است؛14 تا این كه در نخستین قانون تقسیمات كشوری در 1285ش نیز رسماً به عنوان یكی از ایالت‌های ایران معرفی شد[۱۵]. آذربایجان در 1316ش ابتدا به نام استان «شمال غرب» و سپس در همان سال با تغییراتی در تقسیمات كشوری، آذربایجان به دو استان با نام «استان سوم» و «استان چهارم» تقسیم شد؛ اما مجدداً در 1325ش «استان آذربایجان» نام گرفت و در 1339، به دو استان به نام‌های آذربایجان شرقی (به مركزیت تبریز) و آذربایجان غربی (به مركزیت اورمیه) تقسیم شد. در 1372ش از بخش شرقی استان آذربایجان شرقی استانی به نام «اردبیل»، تأسیس گردید و استان آذربایجان شرقی در محدوده كنونی آن باقی ماند[۱۶]. جمعیت استان آذربایجان شرقی در سرشماری 1375ش تعداد 3325884 بوده كه در 1384 به 3500184 تن رسیده است[۱۷]. استان آذربایجان شرقی به علت بارندگی نسبتاً مناسب و وجود مراتع و زمین‌های قابل كشت و حاصلخیز، یكی از قطب‌های مهم كشاوری و دامداری كشور است. راه‌های متعدد ارتباطی زمینی و هوایی و هم مرز بودن با كشورهای جمهوری آذربایجان و ارمنستان و نزدیكی به مرزهای غربی كشور، این استان را صاحب موقعیتی ویژه و حساس كرده است. در نیم قرن اخیر احداث كارخانه‌ها، شهرك‌های صنعتی و مراكز آموزشی متعدد، همچنین وجود جاذبه‌های گردشگری، كشف و بهره‌برداری از منابع غنی معدنی و بهره‌مندی از دیگر امكانات توسعه، استان آذربایجان شرقی را به یكی از مناطق توسعه یافته كشور بدل كرده است[۱۸].

نیز نگاه کنید به

مآخذ

  1. ↑ سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. اطلس راهنمای استان‌های ایران. چ2، تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1384، ص7.
  2. ↑ ۲٫۰ ۲٫۱ دفتر تقسیمات كشوری. نقشه و جدول تقسیمات كشوری. تهران: دفتر تقسیمات كشوری (وزارت كشور)، 1384.
  3. ↑ دفتر تقسیمات كشوری. نقشه و جدول تقسیمات كشوری. تهران: دفتر تقسیمات كشوری (وزارت كشور)، 1384.
  4. ↑ سازمان نقشه‌برداری كشور. اطلس نقشه و اطلاعات مكانی (استان آذربایجان شرقی). چ1، تهران: سازمان نقشه‌برداری كشور (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1384، ص1.
  5. ↑ سازمان نقشه‌برداری كشور. اطلس زمین‌‌شناسی (اطلس ملی ایران). نگارش دوم، چ1، تهران: سازمان نقشه‌برداری كشور (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1382، ص2.
  6. ↑ سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی كوه‌های كشور. ج1، چ2، تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1381، ص1 و 2.
  7. ↑ سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی شهرستان‌های كشور (شهرستان تبریز). چ1، تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1380، ص38.
  8. ↑ سازمان نقشه‌برداری كشور. اطلس زمین‌‌شناسی (اطلس ملی ایران). نگارش دوم، چ1، تهران: سازمان نقشه‌برداری كشور (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1382، ص8-11.
  9. ↑ سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. جغرافیای استان آذربایجان شرقی. چ3، تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌های درسی ایران، 1381، ص3 و 7.
  10. ↑ سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. جغرافیای استان آذربایجان شرقی. چ3، تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌های درسی ایران، 1381، ص9و10.
  11. ↑ چكنگی، علی‌رضا. فرهنگنامه تطبیقی نام‌های قدیم و جدید مكان‌های جغرافیایی ایران و نواحی مجاور. چ1، مشهد: آستان قدس رضوی، 1378، ص14- 12.
  12. ↑ حدود العالم من المشرق الی المغرب. به كوشش دكتر منوچهر ستوده، تهران: كتابخانه طهوری، 1362، ص157- 158.
  13. ↑ مستوفی قزوینی، حمدالله. نزههالقلوب. چ1، قزوین: حدیث امروز، 1381، ص121.
  14. ↑ الف. قلقشندی، احمد بن علی. جغرافیای تاریخی ایران در قرن نهم هجری. ترجمه محجوب الزویری، تهران: وزارت امور خارجه، 1380، ص73- 70. ب. سازمان نقشه‌برداری كشور. اطلس تاریخ ایران (اطلس ملی ایران). چ1، تهران: سازمان نقشه‌برداری كشور، (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1378، ص43- 42.
  15. ↑ امیر احمدیان، بهرام. تقسیمات كشوری. چ1، تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1383، ص82.
  16. ↑ امیر احمدیان، بهرام. تقسیمات كشوری. چ1، تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1383، ص 85-88-98-106.
  17. ↑ مركز آمار ایران. بازسازی و برآورد جمعیت شهرستان‌های كشور. تهران: مركز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1382، ص16 و 19.
  18. ↑ الف.سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. جغرافیای استان آذربایجان شرقی. چ3، تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌های درسی ایران، 1381، ص46-56. ب.سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی شهرستان‌های كشور (شهرستان تبریز). چ1، تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1380، ص181- 179، 189 و 194- 193.

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

غلامحسین تکمیل‌همایون

برگرفته از «https://iranology-e.ir/index.php?title=آذربایجان_شرقی&oldid=4761»