جایزه کتاب سال در ایران: تفاوت میان نسخهها
بدون خلاصۀ ویرایش |
|||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
'''جایزه کتاب سال در ایران،''' نوعی جایزه که نهادهای مختلف به افراد (حقیقی یا حقوقی) اختصاص میدهند که در باب کتاب (اعم از تألیف، ترجمه، تصحیح، نشر، یا حتی ایجاد ذوق و عادت مطالعه و جز آن) خدمتی شایسته کرده باشند. جایزه کتاب یا به اصطلاحِ قدیمتر «صله کتاب» در جهان آغاز مشخص و معیّن ندارد. در ایران نیز آنچه در دست است اسناد و شواهدی دالّ بر اعطای صله ـ اغلب به شعرا و بعضاً به نویسندگان کتابها ـ است که غالباً امرا و حاکمان و پادشاهان آنها را اعطا میکردهاند و از دیرباز رایج بوده است. از آن جمله میتوان به صلهای نقدی به مبلغ شش تومان اشاره کرد که شاه عباس دوم مؤلف یک کتاب اعطا کرده است<ref> «اجرت کاتب و صلة کتاب»'''''. راهنمای کتاب'''''. س10، شمـ2، تیر1346، ص 185.</ref>. در واقع، یگانه طرز پرداخت حقالتألیفهای ادبی، و آخرین پشتیبانی ادب پروران، در روزگارهاي کهن، اعطای صله بوده است<ref>فرجی، ایرج. «جایزة کتاب سال در ایران»، '''''داکا'''''. </ref>. اما شکل نوین جایزه کتاب، آنگونه که در یکصد سال اخیر در جهان باب شده، در ایران نیز رواج یافته است. از جوایز معتبر کتاب در ایران میتوان موارد زیر را برشمرد (اغلب این جوایز اکنون از میان رفتهاند): جایزه بهترین کتاب سال مجله ''سخن'' (تأسیس 1332)؛ جایزه کتابهای برگزیده انجمن کتاب (تأسیس 1337)؛ جایزه مسابقه نمایشنامهنویسی هنرهای زیبای کشور (تأسیس 1337)؛ جایزه مسابقه ترجمه نمایشنامههای خارجی هنرهای زیبای کشور (تأسیس 1337)؛ جایزه کاروان کتاب، به ابتکار مجله ''جوانان'' (تأسیس 1338)؛ جایزه خودنویس طلا، به ابتکار بخش ادبی مجله ''راهنمای کتاب'' (تأسیس 1342)؛ جایزه کتاب یونسکو (تأسیس 1345)؛ جایزه نقدی شورای کتاب کودک (تأسیس 1354)؛ جایزه کتاب انجمن آثار ملی؛<ref>سلطانی، پوری؛ راستین، فروردین. '''''دانشنامه کتابداری و اطلاعرسانی'''''. تهران: فرهنگ معاصر، 1379، ص 111-114.</ref> جایزه ادبی مجله گردون؛ جایزه مؤسسه پکا؛ و جایزه ادبی روزنامهنگاران. جایزه کتاب سال جمهوری اسلامی ایران<sup>*</sup> نیز از جمله اینهاست که سالی یک بار برگزار میگردد و در حال حاضر، معتبرترین جایزه کتاب در ایران است<ref>امیرفریار، فرّخ. «چند نکته دربارة نکته جایزة کتاب سال». '''''جهان''''' '''''کتاب'''''. س5، شمـ 23و 24، اسفند 1379، ص 15.</ref>. جایزه کتاب سال در ایران وابسته به حکومت است. این جایزه که نخست با عنوان «جایزه سلطنتی کتاب سال» آغاز شد، از 1332ش بنا به فرمان محمدرضا پهلوی (حک1320- 1357ش) و با هدف تشویق خادمان دانش و فرهنگ ایران رواج یافت<ref>«بهترین کتاب سال». '''''آشنایی با کتاب'''''. شمـ5، تیر1353، ص 16.</ref>. مسئول برگزاری مسابقه سلطنتی کتاب سال، بنیاد پهلوی (سابق) بود که تا قبل از 1337ش با نام سازمان املاک و مستغلات پهلوی فعالیت داشت. هر سال، از طریق وسایل ارتباط جمعی، از مصنّفان، مؤلفان، و مترجمان خواسته میشد تا، در صورت تمایل، پنج نسخه از کتاب خود را که در سال قبل به زبان فارسی و برای نخستین بار منتشر کردهاند، برای بخش فرهنگی بنیاد پهلوی ارسال کنند. کتابهای رسیده، طیّ جلسات مختلف هیئت داوران، گزیده میشد که خطوط اصلی ضوابط ارزشیابی عبارت بود از: | '''جایزه کتاب سال در ایران،''' نوعی جایزه که نهادهای مختلف به افراد (حقیقی یا حقوقی) اختصاص میدهند که در باب کتاب (اعم از تألیف، ترجمه، تصحیح، نشر، یا حتی ایجاد ذوق و عادت مطالعه و جز آن) خدمتی شایسته کرده باشند. جایزه کتاب یا به اصطلاحِ قدیمتر «صله کتاب» در جهان آغاز مشخص و معیّن ندارد. در ایران نیز آنچه در دست است اسناد و شواهدی دالّ بر اعطای صله ـ اغلب به شعرا و بعضاً به نویسندگان کتابها ـ است که غالباً امرا و حاکمان و پادشاهان آنها را اعطا میکردهاند و از دیرباز رایج بوده است. از آن جمله میتوان به صلهای نقدی به مبلغ شش تومان اشاره کرد که شاه عباس دوم مؤلف یک کتاب اعطا کرده است<ref> «اجرت کاتب و صلة کتاب»'''''. راهنمای کتاب'''''. س10، شمـ2، تیر1346، ص 185.</ref>. | ||
در واقع، یگانه طرز پرداخت حقالتألیفهای ادبی، و آخرین پشتیبانی ادب پروران، در روزگارهاي کهن، اعطای صله بوده است<ref>فرجی، ایرج. «جایزة کتاب سال در ایران»، '''''داکا'''''. </ref>. اما شکل نوین جایزه کتاب، آنگونه که در یکصد سال اخیر در جهان باب شده، در ایران نیز رواج یافته است. از جوایز معتبر کتاب در ایران میتوان موارد زیر را برشمرد (اغلب این جوایز اکنون از میان رفتهاند): جایزه بهترین کتاب سال مجله ''سخن'' (تأسیس 1332)؛ جایزه کتابهای برگزیده انجمن کتاب (تأسیس 1337)؛ جایزه مسابقه نمایشنامهنویسی هنرهای زیبای کشور (تأسیس 1337)؛ جایزه مسابقه ترجمه نمایشنامههای خارجی هنرهای زیبای کشور (تأسیس 1337)؛ جایزه کاروان کتاب، به ابتکار مجله ''جوانان'' (تأسیس 1338)؛ جایزه خودنویس طلا، به ابتکار بخش ادبی مجله ''راهنمای کتاب'' (تأسیس 1342)؛ جایزه کتاب یونسکو (تأسیس 1345)؛ جایزه نقدی شورای کتاب کودک (تأسیس 1354)؛ جایزه کتاب انجمن آثار ملی؛<ref>سلطانی، پوری؛ راستین، فروردین. '''''دانشنامه کتابداری و اطلاعرسانی'''''. تهران: فرهنگ معاصر، 1379، ص 111-114.</ref> جایزه ادبی مجله گردون؛ جایزه مؤسسه پکا؛ و جایزه ادبی روزنامهنگاران. | |||
[[جایزه کتاب سال جمهوری اسلامی ایران]]<sup>*</sup> نیز از جمله اینهاست که سالی یک بار برگزار میگردد و در حال حاضر، معتبرترین جایزه کتاب در ایران است<ref>امیرفریار، فرّخ. «چند نکته دربارة نکته جایزة کتاب سال». '''''جهان''''' '''''کتاب'''''. س5، شمـ 23و 24، اسفند 1379، ص 15.</ref>. جایزه کتاب سال در ایران وابسته به حکومت است. این جایزه که نخست با عنوان «جایزه سلطنتی کتاب سال» آغاز شد، از 1332ش بنا به فرمان [[محمدرضا شاه پهلوی|محمدرضا پهلوی]] (حک1320- 1357ش) و با هدف تشویق خادمان دانش و فرهنگ [[ایران]] رواج یافت<ref>«بهترین کتاب سال». '''''آشنایی با کتاب'''''. شمـ5، تیر1353، ص 16.</ref>. مسئول برگزاری مسابقه سلطنتی کتاب سال، [[بنیاد پهلوی]] (سابق) بود که تا قبل از 1337ش با نام سازمان املاک و مستغلات پهلوی فعالیت داشت. هر سال، از طریق وسایل ارتباط جمعی، از مصنّفان، مؤلفان، و مترجمان خواسته میشد تا، در صورت تمایل، پنج نسخه از کتاب خود را که در سال قبل به زبان فارسی و برای نخستین بار منتشر کردهاند، برای بخش فرهنگی [[بنیاد پهلوی]] ارسال کنند. | |||
کتابهای رسیده، طیّ جلسات مختلف هیئت داوران، گزیده میشد که خطوط اصلی ضوابط ارزشیابی عبارت بود از: | |||
# روان و درست بودن زبان نوشتاری [[کتاب]]؛ و | |||
# داشتن «ارزش علمی» و «آرای معتبر و جدید». | |||
در این انتخاب، تصنیف بر تألیف، و تألیف بر ترجمه رجحان داشت<ref>«مراسم سلام نوروزی در پیشگاه اعلی حضرت همایونی در کاخ گلستان، تقسیم جوایز بهترین نویسندگان سال». '''''اطلاعات.''''' 6 فروردین 1335، [میکروفیلم].</ref>. تصنیف عبارت از اثری تحقیقی و ابتکاری بود که اقتباس از کار دیگران نباشد<ref name=":0">سلطانی، پوری؛ راستین، فروردین. '''''دانشنامة کتابداری و اطلاعرسانی'''''. تهران: فرهنگ معاصر، 1379، ص 112.</ref>. ارزشیابی کتاب سال بر عهده هیأتی متشکل از برخی استادان زُبده کشور بود که به پیشنهاد شورای عالی دانشگاه، و تصویب شاه، انتخاب شده بودند<ref>علاء، حسین. «اعلامیة دربار شاهنشاهی». '''''اطلاعات'''''. 2 آبان 1332. [میکروفیلم].</ref>. تعداد جوایز بهترین کتاب در رشتههای مختلف به شرح زیر بود (هر چند که در بعضی از سالها این ارقام کم یا زیاد میشده است): | |||
# رشته علوم و فنون: سه جایزه؛ | |||
# رشته ادبی: دو جایزه، یکی برای تحقیقات ادبی و یکی برای تألیف و تصنیف؛ | |||
# رشته علوم انسانی و اجتماعی و تربیتی: دو جایزه؛ | |||
# [[ترجمه]]: دو جایزه، یکی برای بهترین ترجمه علمی و یکی برای بهترین ترجمه ادبی؛ و | |||
# کودکان و نوجوانان: دو جایزه، یکی برای بهترین تألیف و یکی برای بهترین [[ترجمه]]. | |||
جایزه سلطنتی کتاب سال جایزهای نقدی همراه با «فرمان شاهنشاهی» بوده. که هر سال در روز اول فروردین و در مراسم «سلام نوروز»، توسط شخص شاه اعطا میگردید. مبلغ جایزه نقدی بر حسب نوع [[کتاب]] متفاوت و عبارت بوده است از: تصنیف: یکصد هزار ریال؛ تألیف: هشتاد هزار ریال؛ و ترجمه: پنجاه هزار ریال<ref> مصاحب، محمود. '''''کتاب در ایران'''''. تهران: راهنمای کتاب، 1342، ص 18، 19. </ref>. نخستین جایزه مربوط به کتابهای چاپ اول 1332 بود که در 1334 به پدیدآورندگان یازده [[کتاب]] برگزیده اهدا شد<ref>'''''گاهنامة پنجاه سال شاهنشاهی پهلوی: فهرست روز به روز وقایع سیاسی، نظامی، اقتصادی، و اجتماعی ایران....''''' تهران: کتابخانة پهلوی، 1355، 1/891.</ref>. اعطای این جایزه تا آخرین سال [[سلسله پهلوی|حکومت سلسله پهلوی]] ادامه داشت<ref>«نظم اقتصادی کنونی جهان، عامل منفی در راه پیشرفت است». '''''اطلاعات'''''. 5 فروردین 1357، ص3. </ref>. | |||
== نیز نگاه کنید به == | == نیز نگاه کنید به == | ||
[[جایزه کتاب سال جمهوری اسلامی ایران]] | |||
* [[جایزه کتاب سال جمهوری اسلامی ایران]] | |||
== مآخذ == | == مآخذ == | ||
| خط ۱۲: | خط ۳۲: | ||
== نویسنده مقاله == | == نویسنده مقاله == | ||
ایرج فرجی | ایرج فرجی | ||
[[رده:رسانه ها و ارتباطات]] | |||
[[رده:ارتباطات]] | |||
نسخهٔ کنونی تا ۳۰ آوریل ۲۰۲۵، ساعت ۰۹:۴۷
جایزه کتاب سال در ایران، نوعی جایزه که نهادهای مختلف به افراد (حقیقی یا حقوقی) اختصاص میدهند که در باب کتاب (اعم از تألیف، ترجمه، تصحیح، نشر، یا حتی ایجاد ذوق و عادت مطالعه و جز آن) خدمتی شایسته کرده باشند. جایزه کتاب یا به اصطلاحِ قدیمتر «صله کتاب» در جهان آغاز مشخص و معیّن ندارد. در ایران نیز آنچه در دست است اسناد و شواهدی دالّ بر اعطای صله ـ اغلب به شعرا و بعضاً به نویسندگان کتابها ـ است که غالباً امرا و حاکمان و پادشاهان آنها را اعطا میکردهاند و از دیرباز رایج بوده است. از آن جمله میتوان به صلهای نقدی به مبلغ شش تومان اشاره کرد که شاه عباس دوم مؤلف یک کتاب اعطا کرده است[۱].
در واقع، یگانه طرز پرداخت حقالتألیفهای ادبی، و آخرین پشتیبانی ادب پروران، در روزگارهاي کهن، اعطای صله بوده است[۲]. اما شکل نوین جایزه کتاب، آنگونه که در یکصد سال اخیر در جهان باب شده، در ایران نیز رواج یافته است. از جوایز معتبر کتاب در ایران میتوان موارد زیر را برشمرد (اغلب این جوایز اکنون از میان رفتهاند): جایزه بهترین کتاب سال مجله سخن (تأسیس 1332)؛ جایزه کتابهای برگزیده انجمن کتاب (تأسیس 1337)؛ جایزه مسابقه نمایشنامهنویسی هنرهای زیبای کشور (تأسیس 1337)؛ جایزه مسابقه ترجمه نمایشنامههای خارجی هنرهای زیبای کشور (تأسیس 1337)؛ جایزه کاروان کتاب، به ابتکار مجله جوانان (تأسیس 1338)؛ جایزه خودنویس طلا، به ابتکار بخش ادبی مجله راهنمای کتاب (تأسیس 1342)؛ جایزه کتاب یونسکو (تأسیس 1345)؛ جایزه نقدی شورای کتاب کودک (تأسیس 1354)؛ جایزه کتاب انجمن آثار ملی؛[۳] جایزه ادبی مجله گردون؛ جایزه مؤسسه پکا؛ و جایزه ادبی روزنامهنگاران.
جایزه کتاب سال جمهوری اسلامی ایران* نیز از جمله اینهاست که سالی یک بار برگزار میگردد و در حال حاضر، معتبرترین جایزه کتاب در ایران است[۴]. جایزه کتاب سال در ایران وابسته به حکومت است. این جایزه که نخست با عنوان «جایزه سلطنتی کتاب سال» آغاز شد، از 1332ش بنا به فرمان محمدرضا پهلوی (حک1320- 1357ش) و با هدف تشویق خادمان دانش و فرهنگ ایران رواج یافت[۵]. مسئول برگزاری مسابقه سلطنتی کتاب سال، بنیاد پهلوی (سابق) بود که تا قبل از 1337ش با نام سازمان املاک و مستغلات پهلوی فعالیت داشت. هر سال، از طریق وسایل ارتباط جمعی، از مصنّفان، مؤلفان، و مترجمان خواسته میشد تا، در صورت تمایل، پنج نسخه از کتاب خود را که در سال قبل به زبان فارسی و برای نخستین بار منتشر کردهاند، برای بخش فرهنگی بنیاد پهلوی ارسال کنند.
کتابهای رسیده، طیّ جلسات مختلف هیئت داوران، گزیده میشد که خطوط اصلی ضوابط ارزشیابی عبارت بود از:
- روان و درست بودن زبان نوشتاری کتاب؛ و
- داشتن «ارزش علمی» و «آرای معتبر و جدید».
در این انتخاب، تصنیف بر تألیف، و تألیف بر ترجمه رجحان داشت[۶]. تصنیف عبارت از اثری تحقیقی و ابتکاری بود که اقتباس از کار دیگران نباشد[۷]. ارزشیابی کتاب سال بر عهده هیأتی متشکل از برخی استادان زُبده کشور بود که به پیشنهاد شورای عالی دانشگاه، و تصویب شاه، انتخاب شده بودند[۸]. تعداد جوایز بهترین کتاب در رشتههای مختلف به شرح زیر بود (هر چند که در بعضی از سالها این ارقام کم یا زیاد میشده است):
- رشته علوم و فنون: سه جایزه؛
- رشته ادبی: دو جایزه، یکی برای تحقیقات ادبی و یکی برای تألیف و تصنیف؛
- رشته علوم انسانی و اجتماعی و تربیتی: دو جایزه؛
- ترجمه: دو جایزه، یکی برای بهترین ترجمه علمی و یکی برای بهترین ترجمه ادبی؛ و
- کودکان و نوجوانان: دو جایزه، یکی برای بهترین تألیف و یکی برای بهترین ترجمه.
جایزه سلطنتی کتاب سال جایزهای نقدی همراه با «فرمان شاهنشاهی» بوده. که هر سال در روز اول فروردین و در مراسم «سلام نوروز»، توسط شخص شاه اعطا میگردید. مبلغ جایزه نقدی بر حسب نوع کتاب متفاوت و عبارت بوده است از: تصنیف: یکصد هزار ریال؛ تألیف: هشتاد هزار ریال؛ و ترجمه: پنجاه هزار ریال[۹]. نخستین جایزه مربوط به کتابهای چاپ اول 1332 بود که در 1334 به پدیدآورندگان یازده کتاب برگزیده اهدا شد[۱۰]. اعطای این جایزه تا آخرین سال حکومت سلسله پهلوی ادامه داشت[۱۱].
نیز نگاه کنید به
مآخذ
- ↑ «اجرت کاتب و صلة کتاب». راهنمای کتاب. س10، شمـ2، تیر1346، ص 185.
- ↑ فرجی، ایرج. «جایزة کتاب سال در ایران»، داکا.
- ↑ سلطانی، پوری؛ راستین، فروردین. دانشنامه کتابداری و اطلاعرسانی. تهران: فرهنگ معاصر، 1379، ص 111-114.
- ↑ امیرفریار، فرّخ. «چند نکته دربارة نکته جایزة کتاب سال». جهان کتاب. س5، شمـ 23و 24، اسفند 1379، ص 15.
- ↑ «بهترین کتاب سال». آشنایی با کتاب. شمـ5، تیر1353، ص 16.
- ↑ «مراسم سلام نوروزی در پیشگاه اعلی حضرت همایونی در کاخ گلستان، تقسیم جوایز بهترین نویسندگان سال». اطلاعات. 6 فروردین 1335، [میکروفیلم].
- ↑ سلطانی، پوری؛ راستین، فروردین. دانشنامة کتابداری و اطلاعرسانی. تهران: فرهنگ معاصر، 1379، ص 112.
- ↑ علاء، حسین. «اعلامیة دربار شاهنشاهی». اطلاعات. 2 آبان 1332. [میکروفیلم].
- ↑ مصاحب، محمود. کتاب در ایران. تهران: راهنمای کتاب، 1342، ص 18، 19.
- ↑ گاهنامة پنجاه سال شاهنشاهی پهلوی: فهرست روز به روز وقایع سیاسی، نظامی، اقتصادی، و اجتماعی ایران.... تهران: کتابخانة پهلوی، 1355، 1/891.
- ↑ «نظم اقتصادی کنونی جهان، عامل منفی در راه پیشرفت است». اطلاعات. 5 فروردین 1357، ص3.
منبع اصلی
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،
نویسنده مقاله
ایرج فرجی