مهرهای ساسانی
مهرهای ساسانی عموماً از سنگهای ارزشمند ساخته شدهاند و به صورت تخت یا نیم کروی میباشند. این سنگها بیشتر لعل کبود، لعل معمولی، یشم، عقیق یشمی، عقیق قرمز جگری، عقیق دانه اناری، لاجورد، عقیق یمانی مات و شفاف، عقیق سلیمانی، عقیق بیرنگ، یاقوت، سنگ یشم تیره با لکههای سرخ و سنگ شیشهای هستند. برای مهرهای تخت اغلب از سنگ یشم و یشم تیره استفاده میشد و دیگر سنگها بیشتر برای مهرهای نیم کروی به کار میرفت. این مهرها عموماً به جای نگین بر حلقههای انگشتری کارگذارده میشده است. مهرها بیشتر تصویر کندهکاری شده و یا برجسته کاری دارند، گاهی با نام و گاهی نیز بدون نامند. ولیکن مهرهایی نیز از بزرگان ساسانی به دست آمده است که فقط نوشته دارند. مهرهای تصویردار، عموماً تصویر صاحب مهر را نشان میدهند؛ مگر در مواردی استثنایی که نقش حیوانات معمولی، دست، اسب بالدار، چند حیوان با یک سر، مانند پنج غزال که یک سر دارند و دو بز کوهی که از عقب به هم پیوستهاند، بر آنها کندهکاری شده است. یک مهر با ایزدی سه سر نیز در کتابخانهی ملی پاریس وجود دارد. مهرهایی نیز هستند که نوشتههای تزیینی متقارن شده که در میان دو بال قرار گرفته است، مشابه لوح گچبری تیسفون که احتمالاً نشان آن شهر است، دارند؛ این نوشتهها هنوز خوانده نشدهاند. برخی از این مهرها در قسمت عقب سوراخی داشته است که از آن برای گذراندان زنجیرِ آویز سینه استفاده میشده است. نقش رایج ساسانی نیز از گونهی شکار شاه سوار بر اسب، سرور مهر سوار بر اسب، مجلسهای بزم و شادی، نقش تاجگذاری شاهان، شاه در جنگ با مار شش سر، که از اختراعات ایرانیان است، و ایزد میترا، که با دو اسب بالدار حمل میشود[1]. و ایزد آتش که به صورت چهرهی زنی که شعله در اطراف سر دارد و بر فراز آتشدانی نقش شده است، در مجموعههای شخصی و موزههای اروپا و امریکا یافت میشود.
مهرها ویژهی شاهان و بزرگان نبوده است؛ بلکه همهی مردم، از اقشار مختلف مذهبی، سیاسی، تجاری و غیره، فقیر یا غنی مهر داشتهاند. مهر، کار امضا را انجام میداده است. بعضی از این مهرها، که تعدادشان نیز کم نیست، عبارتی دارند که دعوت مؤمنان به اعتماد به یزدان است و به پهلوی ساسانی «اپستادن اَ یزدان» خوانده میشود. این مهرها را بر گل خام میزدند و یا با مرکب بر پوست یا کاغذ پوستی نقش مینهادند. زیباترین این مهرها نگین منسوب به قباد یکم است در کتابخانهی ملی پاریس، و نقش یک شهبانو با تاج کنگرهدار شبیه کنگرههای تاج شاپور دوم، و نیز نقش بهرام چهارم تمام تنه است که بر پشت دشمن خود ایستاده است و در یک دست نیزهی بلند دارد و دست دیگر را به کمر زده است. یک مهر زیبای نمادین دیگر نیز درخور توجه است: بر این نگین که از عقیق بیرنگ است دستی کندهکاری شده که نوک پنجههای آن به برگ تبدیل شده و میان انگشت شست و سبابه یک غنچهی کوچک قرار دارد. این دست از مچ میان یک نوار نعل شکل مخطط قرارگرفته است. این مهر متعلق به مجموعهی وس - هان میباشد.
نیز نگاه کنید به
پاورقی
[1]. این اسبهای بالدار در دو جهت خلاف هم طراحی شدهاند و بخش خلفی آنان رویروی هم است و جای دو بال به بالا بر کشتهی نقش لوحهی گچبری تیسفون را دارند.
منبع اصلی
آیت اللهی، حبیب الله (1380). کتاب ایران: تاریخ هنر. تهران: موسسه فرهنگی، هنری و انتشاراتی بین المللی الهدی.
نویسنده مقاله
حبیب الله آیت اللهی