لکی

لکیlæki/ / از زبان‌های ایرانی شاخه شمال غربی و مرتبط با زبان‌های کردی، گیلکی، گورانی، طالشی، سمنانی. زبان‌های ایرانی شمال غربی از لهجه‌های باستانی که در سرزمین ماد و پارت (بخش شمال غربی ایران) رایج بوده‌اند، ریشه می‌گیرند. زبان لکی با کردی کرمانشاهی شباهت فراوان دارد و حتی در بعضی منابع به عنوان یکی از گویش‌های کردی معرفی شده است. در عین حال ازان‌جا که این زبان در لرستان نیز رواج دارد در بعضی منابع به همراه لری یکی از زبان‌های ایرانی شاخه جنوب غربی به شمارامده است. اهالی هرسین و طوایف کاکاوند، بالاوند، جلالوند و عثمانوند که در مسیر مرز بین اکراد کلهر و زنگنه و لرستان واقع شده‌اند نیز به لکی تکلم می‌کنند. لکهای لرستان در اصل در سه بخش به نام‌های هرو /horru/ یا چقلوندی، سله سله یا الشتر و دلفان ساکن بوده‌اند. سپس به برخی مناطق دیگر مهاجرت کرده‌اند، مانند لکهای دلفان و خواجه‌وند که به کلاردشت مازندران یا دشت و کوهستان کجور رفته و با همین نام دران‌جا زندگی می‌کنند و لکهای کرمان، صحنه، بوشهر و نقاط دیگر ایران. نواحی که لکها دران سکونت دارند از جمله لرستان شمالی و شمال غربی، گاهی لکستان نامیده می‌شود. لکها ازان جهت اهمیت دارند که خاندان زند از میانان‌ها برخاسته‌اند. امروزه احتمالاً حدود 000/000/1 نفر به این زبان سخن می‌گویند که از این تعداد 000/150 نفر تک زبانه لک می‌باشند. لکی امیخته‌ای از واژگان کردی کلهری و لری می‌باشد به انضمام لغاتی از گویش اورامی که به سبب شیوع مسلک اهل حق و حضور مبلغانان طی قرن‌ها بینان‌ها رواج یافته است. لکی از فارسی نیز تأثیر پذیرفته است. تعدادی از کلمات لکی کاربرد خود را از دست داده‌اند و جای خود را به کلمات فارسی داده‌اند: /Čam/ (رودخانه)، /čerika/ (فریاد) از ویژگی‌هایاوایی خاص زبان لکی به موارد زیر می‌توان اشاره کرد:

در بسیاری کلمات /x/ در تقابل با /G/ فارسی قرار می‌گیرد: /merx/ «مرغ» و /xam/ «غم» و /h/ در جایگاهاغاز واژه در تقابل با /x/ فارسی است: /hovârdan/ «خوردن». در بعضی کلمات لکی /ž/ در تقابل با /z/ فارسی است: /Žan/ «زن»؛ در بسیاری از کلمات /ân/ پایان کلمات فارسی، در لکی به صورت /o/ مشاهده می‌شود، مانند /no/ «نان» و /?o/ «جان»؛ /v/ و /z/ اوستایی هنوز در لکی باقی است، مانند /vâ/ «باد» و /zomâ/ «داماد».

در لکی نشانه‌های جمع عربی وجود ندارد و نشانه جمع /-ay/ است، مانند /kâray/ «کارها»؛ نشانه نکره در لکی /-ey/ است، مثل /kârey/ «کاری». صرف فعل و قواعد مربوط بهان در زبان لکی، در بیشتر موارد شبیه فارسی است (به عنوان مثال همانند فارسی، لکی نیز در سوم شخص مفرد شناسه ندارد) و تفاوت‌های احتمالی در شکل تلفظ است، مثلاً درگویش لکی در بعضی موارد شناسه‌ها هنگام صرف فعل دران ادغام می‌شوند و یا در بعضی مواقع حذف می‌گردند، به گونه‌ای که در بعضی افعال تشخیص شناسه از بن فعل دشوار است. (/me:m/ «می‌دهم» از مصدر /dâ- yen/ «دادن». لکی از نظر واژه غنی است، به عنوان مثال برای گاو کلمات مختلفی دارد که موقعیت سنی، کاری و جنس گاو را مشخص می‌کند: نوکل /nukal/ گاو ماده سه ساله)؛ کلگا /kalgâ/ (گاو نر)؛ جیل /jeyal/ (گاو نری که تازه کاری شده است) و غیره. همچنین در لکی برای صداهای موجود در طبیعت و صدای حیوانات نیز واژه خاصی وجود دارد: صدای غرش خرس /bulbal/، زوزه سگ و روباه /loila/، صدای تندر /gerem hor/، صدای افتادن چیزی دراب /šelpa/ نحو و کلمات لکی تحت تأثیر لری که از زبان‌های ایرانی جنوب غربی است تغییر فراوانی پیدا کرده است. با این حال دستور و نظام پایه فعل لکی و شباهتان به کردی حاکی از تعلق این زبان به شاخه زبان‌های ایرانی شمال غربی است. لکی زبان شعر و بیان حال، عشق، اعتقاد و حماسه بوده است. از ویژگی‌های منحصر به فرد لکی وجود هوره است. هوره در واقع راهی برای بیان احساسات درونی است که همزمان در بطن خویشاهنگ شعر و موسیقی را به همراه دارد. اثار لکی مکتوب فراوان است. ماننداثار ملامنوچهر کولیوند که به منوچهر لک مشهور است. دستنویس‌هایی هم از داستان‌هایی از شاهنامه فردوسی به لکی موجود است.

نیز نگاه کنید به

• کردی

• سنندجی

• مهابادی

• کرمانشاهی

• هورامی

• گیلکی

• لری

• ممسنی

• بختیاری

• مازندرانی

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

اتوسا رستم بیک