خرم دینان 2
خرم دینان، عنوان فرقهای دینی ایرانی که بر ضد خلفای عباسی برپا خاستند.
خرم دین ترکیبی است فارسی به مانند به دینان [۱] (زرتشتیان) که بر خلاف نظر برخی از روستای خرّم اردبیل گرفته نشده[۲] و عنوان دینی است که از 118ق / 736م در منابع آمده است [۳] خرمدینان علیه عباسیان و به خونخواهی ابومسلم خراسانی (137ق / 754م)[۴] قیام کردند و در قیام سنباد[۵] حضور داشته و در اصفهان و جرجان نیز خروج کردند [۶] و بر جرجان غلبه یافتند[۷]. شورش خرمدینان در آذربایجان در زمان هارونالرشید به سختی سرکوب شد[۸]. (193ق / 808) بعد از جدالهای درونی میان خرمدینان بر سر ریاست در بَذ، از مناطق کوهستانی مراغه، بابک خرّمی به رهبری خرم دینان رسید[۹]. (200 ق / 815 م)
خرم دینان منحصر به پیروان بابک در آذربایجان نبودهاند بلکه در نواحی دیگر ایران خصوصاً در مرکز و اطراف اصفهان و سرزمین جبال پراکنده بودند[۱۰]. نخستین اقدام جدی برای سرکوب بابک خرم دین در زمان مأمون (204 ق / 819) صورت گرفت[۱۱]. پس از آن، افشین شاهزاده اشروسنه با سمت والیگری آذربایجان و ارمنستان در جنگ با خرمدینان، قلعهبذ را تسخیر و بابک را دستگیر کرد[۱۲]. بابک در سامرا به دستور خلیفه با شکنجه بسیار به دار آویخته شد (223ق/838م)[۱۳]. پس از او نیز جنبش خرمدینان ادامه یافت[۱۴]. اگر چه میزان پایبندی بابک به عقاید خرمی مشخص نیست، اما ادامه و توفیق نسبی جنبش 20 سالهاو نه در جاذبههای اعتقادی، بلکه در وجود زمینههای اجتماعی و سیاسی آن عهد بوده است[۱۵]. توصیف منابع درباره عقاید خرم دینان، که آن را مزدکی، مزدایی، رافضی و اباحی و الحادی خواندهاند، خالی از تعصب و دشمنی نیست.
انتشار دین اسلام، اختلاف میان رؤسای خرم دینان، نداشتن روابط محکم با یکدیگر، تقسیم به دستههای کوچک در نواحی مختلف و اختلاف در برخی آراء و تعالیم از دلایل ضعف سیاسی آنان است. اعتقاد به تناسخ در میان آنان بهانهای برای جذب هواخواهان ابومسلم خراسانی در شورشی علیه خلفا بود[۱۶]. اگر چه منابع از آداب و رسوم مذهبی آنان آگاهی چندانی به دست نمیدهند اما بر میآید که بر ابومسلم و نوه او، مشهور به کودک دانا، دعا میخواندند و به شراب و شربت تبرک میکردند[۱۷]. کودکیّه و کردشاهیّه دو دسته بزرگتر خرمدینان هستند و فاطمیّه، ابومسلمیه، سَنبادیه، بابکیه، مازیاریه و محمره یا سرخ جامگان و ذقولیّه نیز از دیگر فرق خرمدینان هستند.
در میان جنبشهای دو قرن اول هجری، جنبش خرمدینان از حیث زمانی و مکانی و کثرت عدد شورشیان و زحمت بر خلفا و عمال ایشان از جنبشهای دیگر مهمتر بوده است.
نیز نگاه کنید به
مآخذ
- ↑ کریستن سن، آرتور. ایران در زمان ساسانیان. ترجمه رشید یاسمی، تهران: ابن سینا، 1345، ص 338.
- ↑ مصاحب، غلامحسین. دایرةالمعارف فارسی. ج 1، تهران: 1345، ذیل خرمدینان.
- ↑ ابن خلدون، عبدالرحمن. مقدمه. کواتزمر، پاریس: 1858، ج3، ص 101.
- ↑ ابنالاثیر، عزالدین ابوالحسن علی. الکامل فیالتاریخ. به کوشش تورنبرگ، لیدن، 1851-1876، ج 6، ص 39.
- ↑ یعقوبی، احمدبن ابی یعقوب بن جعفر بن وهب بن واضح، البلدان. طبع دخویه، لیدن، 1892، ص 275.
- ↑ مسعودی، علی. التنبیه و الاشراف. به کوشش دخویه، لیدن، 1893م، ص 353.
- ↑ مینوی، مجتبی. مازیار. تهران: 1312، ص 5.
- ↑ مقدسی، مطهر. البدأ و التاریخ. به کوشش کلمان هوار، پاریس، 1907م، ج 6، ص 103؛ ابن اثیر. ج 6، ص 142.
- ↑ ابنالندیم، ابوالفرج محمد بن ابی یعقوب اسحق. الفهرست العلوم. به تحقیق رضا تجدد، چاپ تهران، 1356، ص 406-407.
- ↑ نفیسی، سعید. بابک خرمدین. تهران: 1343، ص 21.
- ↑ یعقوبی، احمد ابن ابی یعقوب بن جعفر و هب بن واضح، تاریخ یعقوبی. نجف: 1358ق، ج 3، ص 189.
- ↑ خلیفهبن خیاط، تاریخ. به کوشش سهیل زکار، دمشق: 1968م، ج 2، ص 788؛ مقدسی، ج 6، ص 117-118.
- ↑ یعقوبی. ج 3، ص 200؛ خلیفه. ج 2، ص 788.
- ↑ صدیقی، غلامحسین. جنبشهای دینی ایرانی. در قرنهای دوم و سوم هجری. تهران: پاژنگ، 1372، ص 323، 325.
- ↑ مادلونگ، ویلفرد. فرقههای اسلامی. ترجمهابوالقاسم سری، تهران: 1377، ص 19.
- ↑ شهرستانی، ابوافتح محمد بن ابوالقاسم عبدالکریم. الملل و النحل. به کوشش و. کورتن، لایپزیگ: 1923، ص 185.
- ↑ نظامالملک، ابوعلی حسن بن علی. سیاستنامه. به اهتمام سید عبدالکریم خلخالی، تهران: 1310، ص 176.
منبع اصلی
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،
پیوند به بیرون
خرمدینان، ویکی فقه، قابل بازیابی از https://fa.wikifeqh.ir/%D8%AE%D8%B1%D9%85%D8%AF%DB%8C%D9%86%D8%A7%D9%86
خرمدینان، دائره المعارف بزرگ اسلامی، قابل بازیابی از https://www.cgie.org.ir/fa/article/240728/
خرمدینان (خرمدینیه)، دانشنامه جهان اسلام، قابل بازیابی از https://rch.ac.ir/article/Details/8532
خرمدینیان، دانشنامه آزاد اسلامی اسلامیکال، قابل بازیابی از https://www.islamical.org/fa/
نویسنده مقاله
حشمت الله عزیزی