ماد

ماد، نخستین دولت پادشاهی آریایی‌ در ایران(550-728 پ.م) مادها آریایی و شاخه‌ای از هند و اروپایی‌ها بودند که با جدا شدن از شاخه هندی (1000 پ.م) به داخل فلات ایران آمده و در سواحل جنوبی دریاچه اورمیه ساکن شدند. در کتیبه‌ای متعلق به شلمنصر سوم پادشاه آشور (836 پ.م). از این اقوام برای اولین بار در تاریخ نام برده شده است. شش طایفه اصلی ماد؛ بوزایی[ Bousai]، استروخاش[Strawxtes]، بودیوئی[ Boudioi]، ماگوئی(مغ)[Magoi]، پاریته‌کینوئی[Paritakinoi] و اریزانتوئی[Arizantoi] بودند. که در ماد آتروپاتن (آذربایجان) نواحی داخلی ایران تا اصفهان، ری و حوالی کارون و کرخه تا دشت کویر پراکنده بودند. کوه‌های زاگرس در غرب و البرز در شمال، مانند دژ طبیعی نقش دفاعی برای آنان داشت.

دیااکو[Dayāokū (Diokes)] (674-728 پ.م) بنیانگذار دولت ماد ظاهراً در ابتدا نقش قاضی در میان این طوایف داشت و بعدها نقش سرکرده و حکمران داخلی آنان را پیدا کرد. او ظاهراً مدتی از سوی پادشاه آشور (715 پ.م) در سوریه در تبعید به سر می‌برده است. پس از دیااکو، فرزندش فرورتیش[Farāortes] به پادشاهی رسید (674 پ.م) وی علیه بزرگ‌‌ترین قدرت نظامی آن زمان- آشور- اقداماتی انجام داد اما با هجوم سکاها در قلمرو ماد برای مدتی پادشاهی را از مادها غصب کردند. پس از چندی مقتدرترین شاه ماد، کیاکسار (هوخشتره / کشتاریتا، 585-624 پ.م)، پایه‌گذار اصلی دولت ماد، بر تخت نشست. هووخشتره توانست با به قتل رساندن سران قبایل سکایی، فتنه این اقوام علیه سرزمینش را فرو نشاند. او سپاهی منظم متشکل از سواران، کمانداران و نیزه‌داران تشکیل داد. ساخت قلعه معروف اکباتان «هگمتانه»، پایتخت مادها که دارای هفت باروی تو در تو بود، ظاهراً در دوران همین پادشاه انجام شده است. هوخشتره در 614 پ.م با اتحاد با نَبوپولَسَّر پادشاه بابل و استفاده از انحطاط درونی خاندان سلطنتی آشور، به این سرزمین یورش برد و در 612 پ.م، در زمان پادشاهی سین‌شارشکین، فرزند آشور بنی‌پال، موفق به فتح شهر نینوا پایتخت آشور، در شمال بین‌النهرین و انقراض امپراطوری آشور و تقسیم قلمرو آن میان خود و بابل شد. او سپس با آلیات[Alyates] (560-611 پ.م)، پادشاه لیدی[Lidi] به مبارزه برخاست و سرانجام پس از پنج سال نبرد بی‌حاصل و در اثر وقوع کسوف با این پادشاه صلح کرد (28م585 پ.م) و در همین اثنا درگذشت.

پس از او فرزندش آستیاگ[Astiyages] (اژی‌دهاک / ایختوویکو،550-585 پ.م) که مردی بسیار سنگ‌دل و خشن بود، بر تخت نشست. این پادشاه علاقه چندانی به گسترش قلمرواش نداشت و نظر او بیشتر معطوف به شکوه درونی قلمرواش بود. دربار او تقلیدی از دربار پادشاهان آشور بود و باغ‌ها و شکارگاه‌های سلطنتی(پردیس ‌/ فردیس)، از جمله شکوه درونی قلمرو او بود. آستیاگ سرانجام در طی سه جنگ با کورش بنیانگذار امپراتوری هخامنشی، در اثر شوریدن سپاهیانش علیه او، شکست خورده و به دست کورش اسیر شد. (550 پ.م) پس از شکست، دولت ماد منقرض شد. اقتصاد دولت ماد مبتنی بر دامپروری، پرورش اسب، گاو و گوسفند بود. در این جامعه نظام برده‌داری خانگی نیز رواج داشت. نظام اداری این دولت مانند تشکیلات مشابه در دولت آشور و عیلام بود. از این دوران تعدادی ظرف و جام‌های سیمین‌ وزرین، سنجاق، خنجر و شمشیر فلزی دارای اشکال حیوانات و موجودات اساطیری بر دسته‌های آن‌ها و تعدادی شمش نقره که ظاهراً نقش پول را داشته‌اند، به دست آمده‌اند. از این دوران بناهایی مسکونی و اداری در گودان‌تپه و نوشجان‌تپه واقع در جنوب همدان به دست آمده‌اند که معرف معماری آنان است. از زبان مادی امروزه به جز چند اسم خاص باقی‌ نمانده است.

نیز نگاه کنید به

• هخامنشیان
• ایلامیان
• همدان

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

مهرداد شباهنگ