قرآن

تصویر قرآن، قابل بازیابی از https://ahlolbait.com/content/36802/%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%88%DB%8C%D8%B1-%D8%A8%D8%A7-%DA%A9%DB%8C%D9%81%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D8%B2-%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86-%DA%A9%D8%B1%DB%8C%D9%85

قرآن، کتاب مقدس مسلمانان.

قرآن، نام کتاب مقدس مسلمانان است که طی 23 سال، بر محمد بن عبدالله^(ص)، پیامبر اسلام، نازل گردید. در لفظ قرآن، اختلاف است. برخی چون، ابن‌کثیر، شافعی و سیوطی، قرآن را اسم علم غیر مشتق و مخصوص کلام خدا دانسته‌اند، که در این صورت، همزه آن، جزء حروف اصلی، محسوب نمی‌شود. برخی دیگر، نظیر اشعری و پیروانش، لفظ قرآن را مشتق از «قَرَنَ» به معنی ضمیمه کردن دانسته‌اند، زیرا میان سوره‌ها، آیات و حروف آن، مقارنه وجود دارد و ضمیمه یکدیگرند.

فراء، قرآن را مشتق از قرائن، جمع قرینه و بدون همزه خوانده، نون آن را جزء حروف اصلی می‌داند. عبدالله بن عباس، قرآن را بر وزن رُحجان، به معنی قرائت؛ یعنی خواندن، دانسته است. طبرسی و لحیانی، قرآن را مشتق از «قَرَأ»، «یَقْرَأ» به معنی خواندنی، به شمار آورده‌اند. تئودور نولدکه، مستشرق آلمانی، کلمه «اِقرَء» در ابتدای سوره عَلَق را، تبلیغ کردن، معنی کرده است. و پروشفسکی، درکتاب اسلام در ایران، قرآن را با صدای بلند خواندن، معنی کرد. باری، حاصل کلام آن است که از نظر قواعد اشتقاق و موارد لغت، عقیده لحیانی و رأی ابن عباس، استوارتر از سایر آراست. مجموعه وحی ‌الهی، بیش از سایر نام‌ها، با لفظ قرآن، شهرت یافته است و در قرآن 68 بار، به همین نام از آن یاد شده است که از این 68 بار، 2 مرتبه، مجازاً بر نماز، اطلاق می‌گردد. این نام، به صورت معرفه، 50 بار و بدون حرف تعریف 16 بار، در قرآن مجید آمده است و 2 بار هم به معنی قرائت یا خواندن آمده است. از روایات و احادیث و اخبار، چنین برمی‌آید که اولین نامی که بعد از رحلت پیامبر^(ص)، به مجموعه آیات الهی نهاده‌اند، ظاهراً «مصحف» بوده است، که این نام به همین صورت در قرآن مجید نیامده است، امّا، هم‌خانواده این کلمه؛ یعنی «صحف» 8 بار در قرآن مجید آمده است. صحف، جمع «صحیفه» است و صحیفه، چیزی است که گسترده و گشاده باشد؛ مصحف، مجموعه صحیفه‌هایی است نوشته شده که بین دو جلد، قرار گرفته است، گرچه گاهی هم صحف، همین معنی را می‌دهد.

قرآن، از زمان ابوبکر در صحفی، جمع‌آوری گردید و به نام مصحف، خوانده شد، ولی دیری نپایید که جای خود را به نام اصیل‌تری؛ یعنی قرآن، داد. چنان‌که امروزه در سراسر جهان، این نام برای کتاب خدا، شناخته شده است. خداوند خود، این نام را بر این کتاب نهاد. نام دیگر قرآن، فرقان است. این کلمه، از ریشه «فَرَقَ» به معنی بسیار فرق گذار، اخذ شده و قرآن را از آن جهت که با دلایل خود، میان حق و باطل، درست و نادرست، فرق می‌گذارد، فرقان، نام نهاده‌اند. در آیه اول سوره فرقان، خداوند، خود، کتابش را فرقان می‌نامد. از دیگر نام‌های قرآن، ذکر است. ذکر در قرآن، به قرآن، اطلاق می‌شود. ذکر، یاد کردن است، خواه به زبان یا دل، خواه به ادامه حضور ذهن و یادآوری بعد از فراموشی و از آن جهت که قرآن، ذکر خداست، این نام را گرفته است. در قرآن، حدود 20 بار، واژه قرآن، آمده است. از نام‌های دیگر قرآن، کتاب است. که می‌توان گفت، پس از واژه ذکر، به معنی قرآن، بیشتر از هر واژه‌ای، درباره قرآن، چه به صورت مفرد و چه همراه با صفاتی چون «مبین»، «حکیم»، «منیر» و... به کار رفته است.

تصویر قرآن، قابل بازیابی از https://www.ghbook.ir/index.php?option=com_dbook&task=viewbook&book_id=13317&Itemid=&lang=fa

قرآن، از جهات فصاحت و بلاغت؛ بیان معارف الهی و اعتقادی مطابق با عقل سلیم و موافق با برهان و منطق روشن؛ نظام قانون‌گذاری براساس پاسخ به نیازهای فطری بشر و تضمین سعادت و کمال افراد و جوامع انسانی؛ بیان احوال امت‌های پیشین و حقایقی از زندگی پیامبران و اخبار عینی؛ عالی‌ترین و کامل‌ترین برنامه هدایت؛ راه و روش تربیت؛ اخلاق؛ فضائل انسانی و سیر و سلوک نفسانی؛ راهنمایی‌های علمی؛ هماهنگی و عدم اختلاف؛ اُمی بودن و آورنده  آن، دارای اعجاز است. از  دلایل معجزه بودن قرآن مجید و وحی بودن آن از جانب خداوند، تحدّی است، که جهانیان را گاه به آوردن یک سوره و گاه به دو سوره و گاه به کل قرآن، به معارضه طلبیده است. در تاریخ و روایات، به طور مکرر، گفته شده است که نخستین آیه، در سن 40 سالگی بر پیامبر اسلام، نازل شده است و پس از آن طی مدت 23 سال، این نزول، ادامه داشته است. منظور از نزول، ظهور وحی است بر پیامبر؛ یعنی، پیامبر^(ص) قرآن کریم را از مقامی بسیار عالی، اخذ کرده است. این نزول، نزول معنوی و روحانی بوده که فقط پیامبر^(ص) آن را درک نموده و حقیقت آن را دانسته‌ است. از آیات 2/185، 44/3، 97/1، چنین درک می‌شود که حقیقت قرآن، یکبار، در شب قدر و در ماه رمضان، بر قلب مقدس پیامبر^(ص) نازل شده است و از 27 رجب، با اولین آیات سوره عَلَق در طول 23 سال، به تدریج، نازل گردیده است کوچک‌ترین واحد، در اصطلاح علوم قرآنی، سوره است که مرکب از آیاتی است که گاه از یک، گاه از چند جمله تشکیل شده است.

پُر آیه‌ترین سوره قرآن، بقره، با 286 آیه و کم آیه‌ترین سوره، کوثر با 3 آیه است. تعداد کل آیات قرآن 6236 آیه است که آیات، خود به مکّی و مدنی، ناسخ و فسوخ، محکم و متشابه، تقسیم می‌گردد. گروهی، تقسیم‌بندی آیات، بر مکّی و مدنی را براساس مکان نزول و گروهی، براساس اشخاص مورد خطاب، گروهی نیز براساس زمان نزول، انجام می‌دهند. نسخ، در لغت، بر داشتن و از میان بردن و گاه، نقل دادن و منتقل ساختن است و در اصطلاح شرع، برداشتن حکمی است که مدتی به آن عمل می‌شده است و با سرآمدن مدت معیّن، حکم دیگری، جایگزین آن شده است. محکم، برگرفته از «احکام» به معنی اتقان و نیز به معنای کلامی متقن است که دلالت بر معنی و مقصود واضح و روشن دارد و احتمال وجود دیگری نمی‌رود، این کلمه مأخوذ از «حکم» به معنی منع و سه است مراد از کلمه یا آیه محکمه، یک وجهی بودن و واضح بودن و غیر مبهم بودن آن است. آیه متشابه، آن است که با توجه به ظاهرش، مراد از آن دانسته نشود. مگر آن‌که قضیه‌ای خارجی، بر آن افزوده شود که معنای مراد را برساند. مجموعه آیات، سوره‌ها را به وجود آورده که میان دو بسم‌الله، به هم پیوسته‌اند. قرآن 114 سوره دارد که به ترتیب از «فاتحه الکتاب» آغاز و به «ناس» ختم می‌شود.

نیز نگاه کنید به

• اسلام
• شرع
• صحیفه سجادیه

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

اسدالله معظمی گودرزی