دماوند

دماوند، بلند‌ترین کوه در رشته کوه‌های شمال ایران در قسمت البرز مرکزی از واحد کوهستانی البرز.

این کوه قله‌ای است مخروطی شکل و آتشفشانی که در دوران چهارم زمین‌شناسی فعال بوده، اما اکنون خاموش و از برف دائمی مستور است. با این حال دامنه‌های این کوه از گدازه‌های آتشفشانی پوشیده شده و از دهانه‌های متعدد آن گاز گوگرد متصاعد است.

قله دماوند در استان مازندران و در شهرستان آمل قرار دارد. شهری و رودی به نام دماوند نیز در استان تهران هست.در منابع مختلف، میزان ارتفاع این قله یکسان نیست: «رفیع‌ترین قله ایران با ارتفاع 5610 متر در بخش‌ میانی این رشته کوه عظیم [البرز] قرار دارد. قله مخروطی شکل دماوند نمایانگر قدرت آتشفشان خاموشی است که در کواترنری [دوران چهارم] فعال بوده است. قطر دهانه این آتشفشان خاموش حدود 400 متر است».و در جای دیگر: «غالب کتاب‌های جغرافیایی ارتفاع کوه دماوند را 5671 متر نوشته‌اند، ولی عملیات فتوگرامتری سال‌های اخیر رقم 5628 را نشان می‌‌‌‌دهد. با توجه به این‌که دقت اندازه‌گیرهای ارتفاعی عملیات فتوگرامتری 1335-1360 دارای دقتی معادل 50+ متر است از این رو رقم ارتفاعی 5671 متر را می‌توان به عنوان نوسان بالا پذیرفت».

قله دماوند تقریباً در میانه راه تهران ـ آمل قرار دارد و نزدیک‌ترین شهر به آن، «گزنک» است که به فاصله حدوداً 10 کم از دامنه کوه، در جنوب شرقی قله واقع است.قله دماوند، به هنگام صافی هوا، حتی از راه‌های دور، از جمله تهران و حتی حوالی قم قابل رویت است. در سفرنامه ناصرالدین شاه قاجار در این باره چنین آمده است: «از لب این دریاچه [حوض سلطان] کوه دماوند مثل یک کله قند پیداست و کوه البرز هم پیدا می‌شود. این کوه‌های برفی دماوند و البرز از دور یک منظر و تماشای بسیار خوشی است که کمتر همچو دورنمائی به نظر رسیده است».ناصرخسرو نیز در وصف دماوند می‌گوید: «میان ری و آمل کوه دماوند است مانند گنبدی... و گویند بر سرآن چاهی است که نوشادر از آن‌جا حاصل می‌شود و گویند کبریت نیز...».

از کوه دماوند با نام‌های بیک‌نی، دُباوند، دمباوند، دنباوند، دوباهوند، دومباوند، دیمباوند، زباوند، زماوند و کوه لاجورد نیز در منابع تاریخی و جغرافیایی سخن به میان آمده است.

از جمله در حدود العالم من المشرق الی المغرب:

«ویمه و شلنبه، دو شهریست از حدود کوه دنباوند و اندر وی بتابستان و زمستان سخت سرد بود و ازین کوه آهن افتد»: اما حمدالله مستوفی از این کوه با نام دماوند یاد کرده است. و در برخی از نسخه‌های عجایب المخلوقات از دماوند با نام دباوند نیز یاد شده  و در شرح آن آمده است: «... چشمه‌هاء کبریت است بر سر قله و سرقله به مساحت صد جریب است، گرد برگرد هر سوراخی کبریت بود چون زر، بخار از آن سوراخ‌ها برآید و بر هم می‌نشیند و گوگرد می‌گردد».

در دامنه‌های دماوند چشمه‌های آب معدنی متعددی وجود دارد که آب گرم اسک، تلخ رود و لاریجان از جمله آن‌هاست. دماوند منبع و منشاء بسیاری از چشمه‌سارها و رودخانه‌های منطقه است که از به هم پیوستگی آن‌ها، رودخانه دائمی و پر آب هراز پدید می‌آید که به سوی دریای خزر روان است.قله رفیع دماوند منشاء حیات و نیز همواره نشانه عظمت و صلابت و ابهت نزد مردم ایران بوده است و از این ‌رو در افسانه‌ها و داستان‌های تاریخی ایران، از آن بسیار نام برده شده است؛ از جمله این‌که این کوه «آشیانه سیمرغ آموزنده زال پدر رستم و حامی آن پدر و پسر بوده است» و نیز «پناهگاه جادوگران سراسر جهان است و ضحاک در آن کوه زیست می‌کند».