عروض
عروض، در لغت به معنی چوب خیمه و در اصطلاح عروضی به آخرین رکن مصراع اول بیت گفته میشود. به تعریف دیگر، عروض فن بررسی اوزان نظم و سنجش وزن ابیات با افاعیل عروضی است. درباره معنی عروض اختلاف است. برخی معتقدند که این فن در مکّه که نام دیگر شهر عروض است به خلیل بن احمد الهام شد و به همین دلیل این فن را عروض نامیدند؛ برخی دیگر بر آنند از آن جا که برای سنجش وزن شعر و تعیین درست از نادرست بر این فن «عرض» میکنند، فن مذکور را عروض نامیدهاند. برخی از عروضیان جدید خاستگاه عروض را ایرانی میدانند. این احتمال را اگرچه نمیتوان نادیده گرفت، عدم تطبیق دقیق قواعد عروض به ویژه با در نظر گرفتن امتداد زمانی هجاهای فارسی، بیشتر نشانگر آن است که قواعد عروضی نخست برای نظم فارسی به وجود نیامده است. دربارهسابقه عروض و موازین سنجش اوزان نظم در ایران پیش از اسلام سابقهای در دست نیست. در دورهاسلامی ابداع این فن به خلیل بن احمد نسبت داده میشود. در فن عروض سنتی تساوی ارکان عروضی در هر مصراع از قیود مسلم به شمار میرفت که بعدها در شعر عربی به ویژه در ادب اندلسی تجدید نظر شد و با سرودن موشحات، قید مذکور کنار گذارده شد. در شعر فارسی در قرن اخیر نیما یوشیج و پیروان او این قید را کنار گذاردهاند. آنان اشعاری را در یک بحر عروضی سرودند، اما قید تساوی شماره ارکان را در هر مصراع حفظ نکردند.
تاریخچه عروض
چنین مینماید که فن عروض را اول بار خلیل بن احمد وضع کرده باشد. معروف است که وی عروض را از علم موسیقی استخراج کرده و آن را در پنج دایره شامل پانزده بحر تدوین کرده است. ابوریحان بیرونی در تحقیق ماللهند امکان استفاده خلیل بن احمد را از عروض هندی مطرح ساخته و شباهتهایی را در این میان یاد کرده است. پس از خلیل بن احمد، ابوالحسن سعید بلخی (د 215 ق) ملقب به اخفش اوسط، بحر متدارک را بر پانزده بحر نخستین افزوده و گفتهاند که شاعران ایرانی سه بحر قریب، جدید و مشاکل را به آن اضافه کردهاند تا شمار بحرها به نوزده رسیده است. تألیف این فن به فارسی از قرن چهارم هجری آغاز شد. از مؤلفان قدیم این فن در فارسی میتوان ابوالحسن علی بهرامی سرخسی (اوایل سده 5 ق) و کتاب غایه العروضیین او، برزجمهر قاینی و منشوری سمرقندی را یاد کرد که بحور و دوایر تازهای به دست دادند و رفته رفته عروض فارسی به صورتی درآمد که از عروض عربی متمایز شد. در سده 6 ق امام حسن قطان دو شجره اخرب و اخرم را وضع کرد و در نهایت کل این مجموعه پژوهشها در المعجم فی معاییر اشعارالعجم تألیف شمس قیس رازی به دست داده شد. کتاب همسنگ المعجم را تنها میتوان معیارالاشعار خواجه نصیر طوسی دانست که همزمان با تألیف المعجم نوشته شده است. عروضیان جدید روشی را که در این دو کتاب به دست داده شده است و نمونههای کلاسیک عروض ابداعی خلیل بن احمد به شمار میروند، به نام «عروض سنتی» یاد میکنند.
پرویز ناتل ـ خانلری در کتاب وزن شعر فارسی، شیوهای نو در بررسی و طبقه بندی اوزان شعر فارسی به دست داده است. وی اصل تشکیل دوایر (دایره)و تقسیم به بحر و وزن را پذیرفته، اما برای پرهیز از اشکالات عروض سنتی از بحرهایی که در شعر فارسی به کار نرفتهاند، چشم پوشیده و تعداد دوایر را از هفت به پانزده رسانده است. او همچنین وزنهای متفاوت را در دوایر مطرح کرده و اختلاف در وزنهای متشابه را در مبحثی به نام «اختیارات شاعری» پیش کشیده است. این مبحث را بعدها ابوالحسن دقیقی به شیوهای منظم تر به دست داده است. خانلری از این طریق 142 نمونه وزن از کل وزنهای شعر فارسی را که نزدیک به 300 گونه است، معرفی کرده است. پس از خانلری، مسعود فرزاد به عروض فارسی پرداخته و روشی جدید برای طبقه بندی اوزان نظم فارسی به دست داده است. وی به این نکته توجه داشته که هر وزنی از واحدها یا پایهها برآمده و 23 پایه (رکن) به دست آورده است: 4 پایه سه هجایی، 8 پایه چهار هجایی، 10 پایه پنج هجایی و یک پایه شش هجایی، سپس ترکیبات ممکن این پایهها را به دست داده است. در آخر این ترکیبها را بر نظم فارسی منطبق ساخته و اوزان حاصل را در جدولی طبقه بندی کرده است.
الول ساتن [Elwell Sutton , Lawrence Paul]انگلیسی، یکی دیگر از پژوهندگانی است که در زمینه عروض جدید و طبقه بندی اوزان نظم فارسی تحقیق کرده است. افزون بر این کسان، ابوالحسن نجفی، سیروس شمیسا و تقی وحیدیان کامیار پژوهشهای ارزندهای در زمینه عروض جدید انجام دادهاند. حذف اصطلاحاتی چون سبب، وتد و فاصله، به کارگیری روش تقطیع هجایی، توجه به ماهیت آوایی وزن، تشخیص بسامد وقوع اوزان، توجه به روش علمی برای طبقه بندی اوزان، کنار گذاردن اوزان مختلف الارکان و تقسیم بندی اوزان در دو گروه متفق الارکان و متناوب الارکان، در نظر گرفتن اختیارات شاعری و توجه به وزن دوری از جمله ویژگیهایی است که عروض جدید را از عروض سنتی متمایز میسازد[۱].
نیز نگاه کنید به
- نثر فارسی
- ناتل خانلری، پرویز(ادبیات)
- شعر فارسی
مآخذ
- ↑ تلخیص از: «عروض»، صفوی، فرهنگنامه ادبی فارسی، به سرپرستی حسن انوشه، تهران، 1376، ج.1، ص 976 ـ 978.
منبع اصلی
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،
نویسنده مقاله
تلخیصکننده: ابوالقاسم رادفر