داستان نویسی
داستاننویسی، واژة داستان در زبان فارسی به مفهوم سرگذشت، حكایت، افسانه و قصه است.1 اما در اصطلاح داستان یا نوول، [1] اثری است روایی به نثر كه مبتنی بر جعل و خیال باشد.2 اگر داستان طولانی باشد آن را رمان و اگر كوتاه باشد، به آن داستان كوتاه گویند. به تعریف دیگر، داستان رشته وقایعی است كه بر حسب توالی زمان روی میدهد. ویژگی بارز داستان آن است كه بتواند خوانندة خود را به دانستن اتفاقهای بعدی ترغیب كند. در مفهوم عام اتفاقی كه رخ داده و اتفاقهای بعدی، عوامل تعیینكنندهای هستند. اما در مفهوم خاص، داستان مترادف ادبیات داستانی است و شامل: 1ـ قصه، 2ـ رمان، 3ـ داستان كوتاه و 4ـ رمانس است كه هر یك از آنها نیز متفرعاتی دارد.3 تقسیمات دیگری را نیز برای داستان قائل شدهاند كه بارزترین آنها: الف ـ داستان بلند یا رمان، ب ـ داستان علمی ، ج ـ داستان كوتاه و دـ داستانك هستند. داستان بلند هم انواع متنوعی دارد كه از میان آنها می توان: 1ـ رمان احساسیگرانه، 2ـ رمان اعترافی، 3ـ رمان تاریخی، 4ـ رمان تبلیغی یا جامعه شناختی ، 5ـ رمان سورئالیستی (جریان سیّال ذهن) و 6ـ رمان حادثهای را بر شمرد.4 در غرب، رمان پس از رنسانس و انقلاب صنعتی ظهور كرد. بیشتر صاحب نظران سرآغاز رمان اروپا را رمان بلند دون كیشوت اثر سروانتس[2] (د 1616م) اسپانیایی دانستهاند.5 اما داستان كوتاه به شكل امروزی در سدة 19م در غرب به وجود آمد. ادگار آلن پو[3] (د 1849م) نویسندة امریكایی و نیكلای گوگول[4] (د 1852م)، نویسندة روسی را پدران داستان كوتاه خواندهاند. پس از آنها، ایوان تورگینف[5] (د 1883م) روسی؛ جك لندن[6] (د 1916م) انگلیسی؛ گوستاو فلوبر[7] (د 1880م) فرانسوی؛ اوهنری[8] (د 1910م) امریكایی و دیگران انواع داستانهای كوتاه و بلند امروزی را عرضه كردند.6
داستاننویسی در ایران: دست مایههای نویسندگان كلاسیك پارسی گوی در داستاننویسی برخی منابع بومی و جز آنهاست. در این میان ردّ افسانهها و اسطورههای باستانی ایران را میتوان در بخشهایی از اوستا،* به ویژه یشتها،* یافت.7 در اوستا، بخشهایی از داستانهای ملی با نام قهرمانانی چون كیومرث، هوشنگ، تهمورث، جمشید، فریدون، افراسیاب، گرشاسب، جاماسب ، كیخسرو و جز آنان آمده است. كتاب مشهور پهلوی، كارنامة اردشیر بابكان* نیز به سرگذشت افسانهآمیز اردشیر ساسانی اختصاص دارد. افزون بر آن، داستان اسكندر مقدونی، هم در ارداویرافنامه* ذكر شده است.8 اما نگارش داستانهای ملی و پهلوانی [در غالب شاهنامهها] در ایران از سدة 4ق / 10م به زبان پارسی دری آغاز شد. از مشهورترین داستانهای ملی در این دوره میتوان شاهنامة مؤیدی یا شاهنامة ابوالمؤید بلخی (سدة 4ق) را نام برد.9 پس از آن، در سدة 6ق / 12م، ابوطاهر محمدطرسوسی یا طرطوسی، داستان دارابنامه را نوشت و بعدها مولانا محمد بیغمی (سدة 8 و اوایل سدة 9ق/ 15م) داستانی به تقلید از آن و به همین نام ترتیب داد. به جز آنها، داستانهای متنوع دیگری با موضوعهای عشقی و حادثهای در این دوره نوشته شد كه مقدمتر از همه هزار و یكشب* بود. این داستان از پهلوی به عربی و از عربی به فارسی برگردانیده شد. داستان سمك عیار گردآوردة فرامرز پسر خداداد نیز از این دست بود.11 رماننویسی در زبان فارسی اگرچه با حملة مغول تا حدودی فتور پذیرفت، اما در دوران تیموری تا اواخر صفویه رونق گرفت. از آغاز سدة 10ق / 16م به بعد هم رمانهای بسیاری از جمله بوستان خیال اثر میرمحمد تقی جعفری متخلص به خیال، حسین كرد و امیرارسلان به نگارش درآمد. جز آنها داستانهایی نیز از منابع هندی به فارسی برگردانیده شد.12 اما داستاننویسی (رمان و داستان كوتاه) به شیوة اروپاییان و به معنای امروزی آن تا پیش از ورود فرهنگ غرب در ادب فارسی خاستگاهی نداشت.13 داستاننویسی نوین فارسی با تأثیرپذیری از ترجمة رمان و داستان غربی، اندكی پیش از مشروطیت پا گرفت و به تدریج تثبیت شد. نویسندگان ایرانی ابتدا رمانهای خود را با تأثیر از رمانهای حادثهای و احساساتی غربی نوشتند.14 نویسندگانی چون عبدالرحیم طالبوف* (د 1328ق / ؟م) با نگارش داستان وارة كتاب احمد و نیز زین العابدین مراغهای با داستانوارة سیاحتنامة ابراهیم بیگ در آستانة مشروطیت و پس از آن به آگاه نمودن مردم پرداختند. همچنین در این دوره چندین رمان تاریخی نظیر شمس و طغرا از محمد باقر میرزا خسروی (د 1338ق / ؟م)؛ عشق و سلطنت اثر شیخ موسی كبودرآهنگی؛ داستان باستان (1299ش) نوشتة میرزا حسن خان بدیع (د 1316ش) و دام گستران یا انتقامخواهان مزدك (1299ش) از عبدالحسین صنعتیزادة كرمانی* عرضه شد.15 به دنبال جنبش مشروطه، رمانهای اجتماعی تولد یافت. مرتضی مشفق كاظمی* (د 1356ش / 1977م) نخستین رمان در این زمینه را به نام تهران مخوف (2 ج، 1301 ـ 1034) نوشت. رمانهای احساساتی هما (1307ش) ؛ پریچهر (1309ش) و زیبا (1309ش) اثر محمد حجازی* (د 1352ش) و مجموعه داستان كوتاه او در كتاب آیینه (1312ش) و همچنین رمانهای تفریحات شب (1311ش) و اشرف مخلوقات (1313ش) از محمد مسعود قمی (د 1326ش)؛ من هم گریه كردم اثر جهانگیر جلیلی (د 1320 ش)؛ روزگار سیاه (1303ش) از عباس خلیلی؛ شهرناز (1305ش) نوشتة یحیی دولتآبادی و جنایات بشر (1308ش) اثر ربیع انصاری از این دستاند.16 علی دشتی نیز داستانهای كوتاهی در زمینههای اجتماعی چون فتنه (1322ش)؛ جادو (1330ش)؛ هندو (1333ش) و سایه به نگارش درآورد.17 در این دوره، جراید هم كماكان به انتشار ماجراهای عاشقانه و رمانهای حادثهای و دنبالهدار پرداختند. پركارترین نویسندة این سبك، حسینقلی مستعان و جواد فاضل و در سالهای بعد صدرالدین الهی، مجید دوامی و منوچهر مطیعی بودند كه هریك داستانهای دنبالهداری را در مطبوعات روزگار خود منتشر كردند.18 اما از نظر تاریخی سه دورة مشخص را میتوان از آغاز تا امروز برای داستاننویسی نوین فارسی برشمرد: الف ـ دورة آغازین و تكوینی: این دوره از 1301ش با مجموعه داستانهای كوتاه یكی بود یكی نبود (1300ش) اثر محمد علی جمالزاده آغاز میشود.19 او نخستین بار جامعة ایران پس از مشروطه را با داستان كوتاه آشنا كرد. از میان آثار فراوانش میتوان دارالمجانین (1321ش)؛ آسمان و ریسمان (1343ش ) و قصة ما بسر رسید (1357ش) را نام برد.20 همزمان با او، حسن مقدم یا علی نوروز نیز چند داستان كوتاه از جمله هندوانه را منتشر كرد. با سكوت جمالزاده در دوران رضاشاه، نویسندگان دیگری چون شین پرتو، سعید نفیسی،* نیما یوشیج* و صادق هدایت* به نوشتن داستانهای كوتاه ادامه دادند.21 كریم كشاورز نیز در داستان آدمها و ماجراهای كوچة نو (1312ش) تصویری از اوضاع اجتماعی دوران خود ارائه داد.22 سعید نفیسی* (د 1345ش) هم افزون بر رمان در نیمه راه بهشت (1332ش)، چندین داستان كوتاه را در مجموعة ماه نخشب (1328ش) به چاپ رسانید.23 اما نخستین كسی كه در این دوره به داستان كوتاه ارزش بخشید، صادق هدایت بود. او در واقع سنگ بنای داستان بلند در بوف كور و داستان كوتاه در زنده به گور را گذاشت. داستانهای واقعگرایانة هدایت چون زنده به گور؛ سه قطرة خون؛ علویه خانم و سگ ولگرد بیش از آثار جمالزاده در داستاننویسان دیگر مؤثر افتاد.24 بزرگ علوی* نیز در تحول داستاننویسی ایران نقش مهمی ایفا كرد و مجموعهای از داستانهای واقعگرایانه و در عین حال احساساتی مانند نامهها؛ چمدان؛ ورق پارههای زندان؛ 53 نفر و چشمهایش را نوشت و منتشر كرد.25 نویسندة دیگر این دوره صادق چوبك* پیشتاز سبك ناتورالیسم در ایران است كه در داستان های خود از هدایت تأثیر میگرفت. از مهمترین آثارش مجموعه های خیمه شب بازی (1324ش)؛ انتری كه لوطیش مرده بود (1328ش) و رمانهای تنگسیر (1342ش) و سنگ صبور (1345ش) هستند.26 جلال آل احمد* از دیگر نویسندگان این دوره است كه به طرز سمبولیك و یا شیوة واقعگرایانه برخی از جریانهای سیاسی ـ اجتماعی زمانة خود را در مجموعه داستانهای دید و بازدید (1324ش) ؛ از رنجی كه میبریم (1326ش)؛ سه تار (1327ش)؛ زن زیادی (1331ش) و رمانهای سرگذشت كندوها (1333ش)؛ نفرین زمین (1346ش) و جز آنها تجسم بخشید.27 رسول پرویزی (د 1356ش) نیز همپای ابوالقاسم پاینده* و ابوالقاسم پرتو اعظم، شیوة نویسندگی جمالزاده را الگوی داستانهای خود قرار داد.28 سیمین دانشور نخستین زنی است كه آثارش در داستاننویسی نوین اعتبار كسب كرد. شهرت او بیشتر مرهون رمان مشهورش سووشون (1348ش) است كه در دروة رشد و گسترش داستاننویسی به چاپ رسید. ب ـ دورة رشد و گسترش: آلاحمد، گلستان، به آذین و دانشور بهترین آثار خود را در این دوره انتشار دادند و برخی از مشهورترین داستاننویسان ایران كه به نسل دوم شهرت گرفتند، در این دوره ظهور كردند.29 برجستهترین رمان اجتماعی این دوره رمان بلند شوهر آهوخانم (1340ش) نوشتة علی محمد افغانی (1304ش ـ ) است. انتخاب این رمان به عنوان داستان برگزیدة 1340 از سوی انجمن كتاب ایران، خیلی زود نویسندهاش را به شهرت رساند. تقی مدرسی (1311ش ـ ) نیز در این دوره با نگارش نخستین رمان خود با نام یكلیا و تنهایی او (1334ش / 1956م) از سوی مجلة سخن* به عنوان بهترین رماننویس ایرانی 1335ش برگزیده شد.30 نویسندة دیگر این دوره، احمد محمود (د 1380ش) است كه پیشتر مجموعه داستانهای متعددی از او به چاپ رسید، اما با رمان به یاد ماندنی همسایهها (1353ش) به كمك رئالیسم (واقعگرایی اجتماعی)، موقعیت خود را به عنوان یك داستاننویس مسلط و مبرز تثبیت كرد. جمال میرصادقی (1312ش) نیز داستاننویسی خود را در این دوره آغاز كرد و چندین داستان كوتاه و رمان در زمینة مسائل اجتماعی نوشت. از میان آثار او میتوان چشمهای من، خسته (1345ش)؛ این سوی تلهای شن (1353ش)؛ درازنای شب (1349ش)؛ كلاغها و آدمها (1368ش) را نام برد.31 بهرام صادقی (د 1363ش) نیز جز داستان بلند ملكوت (1340ش) تعدادی داستان طنزآمیز كوتاه و ماندگار در مجموعه سنگر و قمقمههای خالی (1349ش) منتشر كرد.32 نویسندة دیگر این دوره، هوشنگ گلشیری (د 1379ش) است كه با رمان كوتاه شازده احتجاب ( 1347ش/ 1968م) شهرت زیادی به دست آورد. محمود دولتآبادی (1319ش ـ ) هم در این دوره آثار متعدد واقعگرایانهای از جمله لایههای بیابانی (1347ش)؛ آوسنة باباسبحان (1349ش)؛ عقل عقیل (1353ش) و از خم چمبر (1356ش) عرضه كرد.33 از دیگر رماننویسان مشهور دورة گسترش میتوان از اسماعیل فصیح (1313ش ـ ؟)، غلامحسین ساعدی (د 1364ش)، علی اشرف درویشیان (1320ش ـ )، امین فقیری (1323ش ـ )، ایرج پزشكزاد، غزاله علیزاده (د 1375ش)؛ محمود گلابدرهای (1318ش ـ )، محمود كیانوش (1313ش ـ )، نادر ابراهیمی، فریدون تنكابنی، محمد محمدعلی، نسیم خاكسار؛ شهرنوش پارسیپور (1326 ش ـ )، گلی ترقی، مهشید امیرشاهی (1319ش ـ ) و منیر روانیپور (1333ش ـ ) یاد كرد.34 ج ـ دورة ناهمگونی: در این دوره جریانهای ادبی گوناگونی به وجود آمد كه گاه بسیار از هم متفاوت و گاه در برابر هم قرار میگرفت و همدیگر را نقض میكرد. نیز در این دوره تعداد داستان نویسان ،به ویژه زنان داستان نویس نسبت به دوره های پیشین افزایش یافت. داستان نویسان این دوره را میتوان در سه گروه: 1ـ نویسندگان مكتبی، 2ـ گروه مدرنیست ها و 3ـ گروهی كه راه اسلاف نام آور ایرانی و خارجی خود را میروند، از یكدیگر متمایز كرد.35 گروه اول را بیشتر داستاننویسانی تشكیل میدهند كه در دورة پیشین نیز آثاری از خود باقی گذاشتند. اما از مشهورترین داستاننویسان گروه دوم میتوان جعفر مدرس صادقی، شهریار مندنیپور (1335ش ـ )، رضا فرخفال، ابوتراب خسروی، عباس معروفی (1336 ش ـ )، علی مؤذن (1337ش ـ ) و محمد كلباسی را نام برد.
مآخذ:
1. داد، سیما. فرهنگ اصطلاحات ادبی. تهران: مروارید، چ2، 1375، ص126.
2. شمیسا، سیروس. انواع ادبی (ویرایش سوم). تهران: فردوس، چ9، 1381، ص171.
3. میرصادقی، جمال و میرصادقی (ذوالقدر)، میمنت. واژه نامة هنر داستاننویسی. تهران: كتاب مهناز، چ 1، 1377، ص 94.
4. داد، سیما. همان، ص 127، 129، 146و 149 (به اختصار).
5. عبداللهیان، حمید. كارنامة نثر معاصر. تهران: پایا، چ1، 1379، ص 19.
6. تمیمداری، احمد. داستانهای ایرانی. تهران: حوزة هنری سازمان تبلیغات اسلامی، چ1،1377، ص40 و41 ( به اختصار).
7. بهبهانی، سیمین. «سبكهای سنّتی»، ادبیات داستانی در ایران زمین. از سری مقالات دانشنامة ایرانیكا (2)، زیر نظر احسان یارشاطر، ترجمة پیمان متین، با مقدمة ابراهیم یونسی، تهران: امیركبیر، چ1، 1382.
8. تمیمداری، احمد. همان، ص 44 و 45 (به اختصار).
9. صفا، ذبیحالله. گنجینة سخن. تهران: دانشگاه تهران، چ3، 1353، ج1، ص 47 و 48.
10. همان، ص 50 ـ 53 (به اختصار).
11. همان، ص55.
12. همان، ص58.
13. حقوقی، محمد. مروری بر تاریخ ادب و ادبیات امروز ایران (1). تهران: نشر قطره، چ4، 1379، ص42.
14. میرصادقی، جمال و میرصادقی (ذوالقدر)، میمنت. همان، ص103.
15. رحیمیان، هرمز. ادوار نثر فارسی از مشروطیت تا سقوط سلطنت. تهران: سمت ، چ1، 1380، ص 9، 10، 44، 46 ـ 48 ( به اختصار).
16. تسلیمی، علی. گزارههایی در ادبیات معاصر ایران؛ داستان. تهران: نشر اختران، چ1، 1383، ص 34، 36 و 39.
17. آژند، یعقوب. ادبیات داستانی در ایران و ممالك اسلامی. تهران: آرمین، چ1، 1373، ص20.
18. یاوری، حورا. «داستان بلند (رمان)» ؛ ادبیات داستانی در ایران زمین. همان، ص64.
19. میرصادقی، جمال و میرصادقی (ذوالقدر)، میمنت. همان، ص104.
20. عبداللهیان، حمید. همان، ص 32 ـ 34 (به اختصار).
21. عابدینی، حسن. صدسال داستاننویسی در ایران. تهران: نشر تندر، 1366، ج1، ص 49، 51 و 52.
22. همان، ص53.
23. رحیمیان، هرمز. همان، ص157.
24. حقوقی، محمد. همان، ص 47 و 48.
25. سپانلو، محمدعلی. نویسندگان پیشرو ایران. تهران: كتاب زمان، چ1، 1362، ص 103 و 104.
26. عبداللهیان، حمید. همان، ص 56 ـ 57 (به اختصار).
27. آژند، یعقوب. همان، ص 27، 29 و 107.
28. عابدینی، حسن. همان، ص107.
29. میرصادقی، جمال و میرصادقی (ذوالقدر)، میمنت. همان، ص 105 و 106.
30. عابدینی، حسن. همان، ص 245 ـ 246 و 296.
31. آژند، یعقوب. همان، ص 34 ، 35و 45.
32. تسلیمی، علی. همان، ص182.
33. عابدینی، حسن. همان، ج2، ص 154، 274 و 280.
34. همان، ص 103، 111، 120، 136، 140، 149، 185 ، 210، 214، 226، 261، 324، 336، 344 و ج3، ص1132.
35. میرصادقی، جمال و میرصادقی (ذوالقدر)، میمنت. همان، ص 106.
36. عابدینی، حسن. همان، ج3، ص 1042 ،1058 ، 1067، 1068 ، 1087، 1097 و 1104.
و نیز نگ: سپانلو، محمدعلی. بازآفرینی واقعیت. تهران: كتاب زمان، چ2، 1349، در صفحات فراوان؛ ذوالفقاری، محسن. تحلیل سیر نقد داستان در ایران. تهران: آتیه، چ1، 1379؛ عباسپور تمیجانی، محمدحسین. بررسی قالبهای ادب معاصر. تهران: گوتنبرگ ،چ2، بیتا، ص29 ـ 42؛ فرهنگنامة ادبی فارسی؛ دانشنامة ادب فارسی (2). به سرپرستی حسن انوشه، تهران: سازمان چاپ و انتشارات، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، چ1 ، 1376، ص 52، 572 ـ 579 (به اختصار).
[1]. Novel.
[2]. Cervantes
[3]. E.A.Poe
[4]. N. Gogol.
[5]. E. Turgenev.
[6]. J. London.
[7]. G. Flaubert.
[8]. O. Henry.
ابوالقاسم رادفر