پرش به محتوا

داستان نویسی

از ویکی ایران

داستان‌نویسی، واژه داستان در زبان فارسی به مفهوم سرگذشت،‌ حکایت، ‌افسانه و قصه است[۱]. اما در اصطلاح ‌داستان یا نوول، [Novel] اثری است روایی به نثر که مبتنی بر جعل و خیال باشد[۲].اگر داستان طولانی باشد آن را رمان و اگر کوتاه باشد، ‌به آن داستان کوتاه گویند. به تعریف دیگر، داستان رشته وقایعی است که بر حسب توالی زمان روی می‌دهد. ویژگی بارز داستان آن است که بتواند خواننده خود را به دانستن اتفاق‌های بعدی ترغیب کند. در مفهوم عام ‌اتفاقی که رخ داده و اتفاق‌های بعدی، عوامل تعیین‌کننده‌ای هستند. اما در مفهوم خاص، ‌داستان مترادف ادبیات داستانی است و شامل:

  1. قصه؛
  2. رمان؛
  3. داستان کوتاه؛ و
  4. رمانس است که هر یک از آنها نیز متفرعاتی دارد[۳].

تقسیمات دیگری را نیز برای داستان قائل شده‌اند که بارزترین آن‌ها:

  1. داستان بلند یا رمان؛
  2. داستان علمی؛
  3. داستان کوتاه و دـ داستانک هستند.

داستان بلند هم انواع متنوعی دارد که از میان آن‌ها می توان:

  1. رمان احساسی‌گرانه؛
  2. رمان اعترافی؛
  3. رمان تاریخی؛
  4. رمان تبلیغی یا جامعه شناختی؛
  5. رمان سورئالیستی (جریان سیّال ذهن)؛ و
  6. رمان حادثه‌ای را بر شمرد[۴].

در غرب، رمان پس از رنسانس و انقلاب صنعتی ظهور کرد. بیشتر صاحب نظران سرآغاز رمان اروپا را رمان بلند دون کیشوت اثر سروانتس[Cervantes] (د 1616م) اسپانیایی دانسته‌اند[۵]. اما داستان کوتاه به شکل امروزی در سده 19م در غرب به وجود آمد. ادگار آلن پو[E.A.Poe] (د 1849م) نویسنده امریکایی و نیکلای گوگول[N. Gogol] (د 1852م)،‌ نویسنده روسی را پدران داستان کوتاه خوانده‌اند. پس از آن‌ها، ایوان تورگینف[E. Turgenev] (د 1883م) روسی؛ جک لندن[J. London] (د 1916م) انگلیسی؛ گوستاو فلوبر[G. Flaubert] (د 1880م) فرانسوی؛ اوهنری[O. Henry] (د 1910م) امریکایی و دیگران انواع داستان‌های کوتاه و بلند امروزی را عرضه کردند[۶].

داستان‌نویسی در ایران

دست مایه‌های نویسندگان کلاسیک پارسی گوی در داستان‌نویسی برخی منابع بومی و جز آن‌هاست. در این میان ردّ افسانه‌ها و اسطوره‌های باستانی ایران را می‌توان در بخش‌هایی از اوستا، ‌به ویژه یشت‌ها، یافت[۷].در اوستا، بخش‌هایی از داستان‌های ملی با نام قهرمانانی چون کیومرث، هوشنگ، تهمورث، ‌جمشید، ‌فریدون، افراسیاب، گرشاسب، جاماسب، کیخسرو و جز آنان آمده است. کتاب مشهور پهلوی، ‌کارنامه اردشیر بابکان نیز به سرگذشت افسانه‌آمیز اردشیر ساسانی اختصاص دارد. افزون بر آن، داستان اسکندر مقدونی، ‌هم در ارداویراف‌نامه ذکر شده است[۸]. اما نگارش داستان‌های ملی و پهلوانی [در غالب شاهنامه‌ها] در ایران از سده 4ق / 10م به زبان پارسی دری آغاز شد. از مشهورترین داستان‌های ملی در این دوره می‌توان شاهنامه مؤیدی یا شاهنامه ابوالمؤید بلخی (سده 4ق) را نام برد[۹]. پس از آن، در سده 6ق / 12م، ابوطاهر محمدطرسوسی یا طرطوسی، ‌داستان داراب‌نامه را نوشت و بعدها مولانا محمد بیغمی (سده 8 و اوایل سده 9ق/ 15م) داستانی به تقلید از آن و به همین نام ترتیب داد. به جز آن‌ها، داستان‌های متنوع دیگری با موضوع‌های عشقی و حادثه‌ای در این دوره نوشته شد که مقدم‌تر از همه هزار و یکشب بود[۱۰]. این داستان از پهلوی به عربی و از عربی به فارسی برگردانیده شد. داستان سمک عیار گردآورده فرامرز پسر خداداد نیز از این دست بود[۱۱].

رمان‌نویسی در زبان فارسی اگرچه با حمله مغول تا حدودی فتور پذیرفت، اما در دوران تیموری تا اواخر صفویه رونق گرفت. از آغاز سده 10ق / 16م به بعد هم رمان‌های بسیاری از جمله بوستان خیال اثر میرمحمد تقی جعفری متخلص به خیال، ‌حسین کرد و امیرارسلان به نگارش درآمد. جز آن‌ها داستان‌هایی نیز از منابع هندی به فارسی برگردانیده شد[۱۲]. اما داستان‌نویسی (رمان و داستان کوتاه) به شیوه اروپاییان و به معنای امروزی آن تا پیش از ورود فرهنگ غرب در ادب فارسی خاستگاهی نداشت[۱۳]. داستان‌نویسی نوین فارسی با تأثیرپذیری از ترجمه رمان و داستان غربی، اندکی پیش از مشروطیت پا گرفت و به تدریج تثبیت شد. نویسندگان ایرانی ابتدا رمان‌های خود را با تأثیر از رمان‌های حادثه‌ای و احساساتی غربی نوشتند[۱۴].نویسندگانی چون عبدالرحیم طالبوف (د 1328ق / ؟م) با نگارش داستان واره کتاب احمد و نیز  زین العابدین مراغه‌ای با داستان‌واره سیاحت‌نامه ابراهیم بیگ در آستانه مشروطیت و پس از آن به آگاه نمودن مردم پرداختند. همچنین در این دوره چندین رمان تاریخی نظیر شمس و طغرا از محمد باقر میرزا خسروی (د 1338ق / ؟م)؛ عشق و سلطنت اثر شیخ موسی کبودرآهنگی؛ داستان باستان (1299ش) نوشته میرزا حسن خان بدیع‌ (د 1316ش) و دام گستران یا انتقام‌خواهان مزدک (1299ش) از عبدالحسین صنعتی‌زاده کرمانی عرضه شد[۱۵]. به دنبال جنبش مشروطه، رمان‌های اجتماعی تولد یافت. مرتضی مشفق کاظمی (د 1356ش / 1977م) نخستین رمان در این زمینه را به نام تهران مخوف (2 ج، 1301 ـ 1034) نوشت. رمان‌های احساساتی هما (1307ش) ؛ پریچهر (1309ش) و زیبا (1309ش) اثر محمد حجازی (د 1352ش) و مجموعه داستان کوتاه او در کتاب آیینه (1312ش) و همچنین رمان‌های تفریحات شب (1311ش) و اشرف مخلوقات (1313ش) از محمد مسعود قمی (د 1326ش)؛ من هم گریه کردم اثر جهانگیر جلیلی (د 1320 ش)؛ روزگار سیاه (1303ش) از عباس خلیلی؛ شهرناز (1305ش) نوشته یحیی دولت‌آبادی و جنایات بشر (1308ش) اثر ربیع انصاری از این دست‌اند[۱۶].

علی دشتی نیز داستان‌های کوتاهی در زمینه‌های اجتماعی چون فتنه (1322ش)؛ جادو (1330ش)؛ هندو (1333ش) و سایه به نگارش درآورد[۱۷]. در این دوره، ‌جراید هم کماکان به انتشار ماجراهای عاشقانه و رمان‌های حادثه‌ای و دنباله‌دار پرداختند. پرکارترین نویسنده این سبک، حسینقلی مستعان و جواد فاضل و در سال‌های بعد صدرالدین الهی، مجید دوامی و منوچهر مطیعی بودند که هریک داستان‌های دنباله‌داری را در مطبوعات روزگار خود منتشر کردند[۱۸]. اما از نظر تاریخی سه دوره مشخص را می‌توان از آغاز تا امروز برای داستان‌نویسی نوین فارسی برشمرد:

الف ـ دوره ‌آغازین و تکوینی

این دوره از 1301ش با مجموعه داستان‌های کوتاه یکی بود یکی نبود (1300ش) اثر محمد علی جمال‌زاده آغاز می‌شود[۱۹]. او نخستین بار جامعه ایران پس از مشروطه را با داستان کوتاه آشنا کرد. از میان آثار فراوانش می‌توان دارالمجانین (1321ش)؛ آسمان و ریسمان (1343ش ) و قصه ما بسر رسید (1357ش) را نام برد[۲۰].همزمان با او، حسن مقدم یا علی نوروز نیز چند داستان کوتاه از جمله هندوانه را منتشر کرد. با سکوت جمال‌زاده در دوران رضاشاه، ‌نویسندگان دیگری چون شین پرتو، سعید نفیسی،‌ نیما یوشیج و صادق هدایت به نوشتن داستان‌های کوتاه ادامه دادند[۲۱]. کریم کشاورز نیز در داستان آدم‌ها و ماجراهای کوچه نو (1312ش) تصویری از اوضاع اجتماعی دوران خود ارائه داد[۲۲]. سعید نفیسی (د 1345ش) هم افزون بر رمان در نیمه راه بهشت (1332ش)، ‌چندین داستان کوتاه را در مجموعه ماه نخشب (1328ش) به چاپ رسانید[۲۳]. اما نخستین کسی که در این دوره به داستان کوتاه ارزش بخشید، صادق هدایت بود. او در واقع سنگ بنای داستان بلند در بوف کور و داستان کوتاه در زنده به گور را گذاشت. داستان‌های واقع‌گرایانه هدایت چون زنده به گور؛ سه قطره خون؛ علویه خانم و سگ ولگرد بیش از آثار جمال‌زاده در داستان‌نویسان دیگر مؤثر افتاد[۲۴]. بزرگ علوی نیز در تحول داستان‌نویسی ایران نقش مهمی ایفا کرد و مجموعه‌ای از داستان‌های واقع‌گرایانه و در عین حال احساساتی مانند نامه‌ها؛ چمدان؛ ورق پاره‌های زندان؛ 53 نفر و چشم‌هایش را نوشت و منتشر کرد[۲۵]. نویسنده دیگر این دوره صادق چوبک پیشتاز سبک ناتورالیسم در ایران است که در داستان های خود از هدایت تأثیر می‌گرفت. از مهم‌ترین آثارش مجموعه های خیمه شب بازی (1324ش)؛ انتری که لوطیش مرده بود (1328ش) و رمان‌های تنگسیر (1342ش) و سنگ صبور (1345ش) هستند[۲۶]. جلال آل احمد از دیگر نویسندگان این دوره است که به طرز سمبولیک و یا شیوه واقع‌گرایانه برخی از جریان‌های سیاسی ـ اجتماعی زمانه خود را در مجموعه داستان‌های دید و بازدید  (1324ش)؛ از رنجی که می‌بریم (1326ش)؛ سه تار (1327ش)؛ زن زیادی (1331ش) و رمان‌های سرگذشت کندوها (1333ش)؛ نفرین زمین (1346ش) و جز آن‌ها تجسم بخشید[۲۷]. رسول پرویزی (د 1356ش) نیز همپای ابوالقاسم پاینده و ابوالقاسم پرتو اعظم، شیوه نویسندگی جمال‌زاده را الگوی داستان‌های خود قرار داد[۲۸]. سیمین دانشور نخستین زنی است که آثارش در داستان‌نویسی نوین اعتبار کسب کرد. شهرت او بیشتر مرهون رمان مشهورش سووشون (1348ش) است که در دروه رشد و گسترش داستان‌نویسی به چاپ رسید.

ب ـ دوره رشد و گسترش

آل‌احمد، گلستان، به آذین و دانشور بهترین آثار خود را در این دوره انتشار دادند و برخی از مشهورترین داستان‌نویسان ایران که به نسل دوم شهرت گرفتند، در این دوره ظهور کردند[۲۹].برجسته‌ترین رمان اجتماعی این دوره رمان بلند شوهر آهوخانم (1340ش) نوشته علی محمد افغانی (1304ش) است. انتخاب این رمان به عنوان داستان برگزیده 1340 از سوی انجمن کتاب ایران، خیلی زود نویسنده‌اش را به شهرت رساند. تقی مدرسی (1311ش) نیز در این دوره با نگارش نخستین رمان خود با نام یکلیا و تنهایی او (1334ش / 1956م) از سوی مجله ‌سخن به عنوان بهترین رمان‌نویس ایرانی 1335ش برگزیده شد[۳۰]. نویسنده دیگر این دوره، احمد محمود (د 1380ش) است که پیشتر مجموعه داستان‌های متعددی از او به چاپ رسید، اما با رمان به یاد ماندنی همسایه‌ها (1353ش) به کمک رئالیسم (واقع‌گرایی اجتماعی)، موقعیت خود را به عنوان یک داستان‌نویس مسلط و مبرز تثبیت کرد. جمال میرصادقی (1312ش) نیز داستان‌نویسی خود را  در این دوره آغاز کرد و چندین داستان کوتاه و رمان در زمینه مسائل اجتماعی نوشت. از میان آثار او می‌توان چشم‌های من، ‌خسته (1345ش)؛ این سوی تلهای شن (1353ش)؛ درازنای شب (1349ش)؛ کلاغ‌ها و آدم‌ها (1368ش) را نام برد[۳۱]. بهرام صادقی (د 1363ش) نیز جز داستان بلند ملکوت (1340ش) تعدادی داستان طنزآمیز کوتاه و ماندگار در مجموعه سنگر و قمقمه‌های خالی (1349ش) منتشر کرد[۳۲]. نویسنده دیگر این دوره، ‌هوشنگ گلشیری (د 1379ش) است که با رمان کوتاه شازده احتجاب ( 1347ش/ 1968م) شهرت زیادی به دست آورد. محمود دولت‌آبادی (1319ش ـ  ) هم در این دوره آثار متعدد واقع‌گرایانه‌ای از جمله لایه‌های بیابانی (1347ش)؛ آوسنه باباسبحان (1349ش)؛ عقل عقیل (1353ش) و از خم چمبر (1356ش) عرضه کرد[۳۳]. از دیگر رمان‌نویسان مشهور دوره گسترش می‌توان از اسماعیل فصیح (1313ش ـ؟)، ‌غلامحسین ساعدی (د 1364ش)، ‌علی اشرف درویشیان (1320ش)، ‌امین فقیری (1323ش)، ایرج پزشکزاد، ‌غزاله علیزاده (د 1375ش)؛ محمود گلابدره‌ای (1318ش)، ‌محمود کیانوش (1313ش)، ‌نادر ابراهیمی، فریدون تنکابنی، محمد محمدعلی، نسیم خاکسار؛ شهرنوش پارسی‌پور (1326 ش)، ‌گلی ترقی، ‌مهشید امیرشاهی (1319ش) و منیر روانی‌پور (1333ش) یاد کرد[۳۴].

ج ـ دوره ناهمگونی

در این دوره جریان‌های ادبی گوناگونی به وجود آمد که گاه بسیار از هم متفاوت و گاه در برابر هم قرار می‌گرفت و همدیگر را نقض می‌کرد. نیز در این دوره تعداد داستان نویسان ،‌به ویژه زنان داستان نویس نسبت به دوره های پیشین افزایش یافت. داستان نویسان این دوره را می‌توان در سه گروه:

  1. نویسندگان مکتبی؛
  2. گروه مدرنیست ها؛ و
  3. گروهی که راه اسلاف نام آور ایرانی و خارجی خود را می‌روند، از یکدیگر متمایز کرد[۳۵].

گروه اول را بیشتر داستان‌نویسانی تشکیل می‌دهند که در دوره پیشین نیز آثاری از خود باقی گذاشتند. اما از مشهورترین داستان‌نویسان گروه دوم می‌توان جعفر مدرس صادقی، شهریار مندنی‌پور (1335ش)، ‌رضا فرخفال، ‌ابوتراب خسروی، عباس معروفی (1336 ش)، ‌علی مؤذن (1337ش) و محمد کلباسی را نام برد[۳۶][۳۷][۳۸][۳۹][۴۰].       

نیز نگاه کنید به

مآخذ

  1. داد، سیما. فرهنگ اصطلاحات ادبی.‌ تهران: مروارید، چ2، 1375، ص126.
  2. شمیسا، سیروس. انواع ادبی (ویرایش سوم). تهران: فردوس،‌ چ9، 1381، ص171.
  3. میرصادقی،‌ جمال و میرصادقی (ذوالقدر)، ‌میمنت. واژه نامه هنر داستان‌نویسی.‌ تهران: کتاب مهناز، چ 1، 1377، ص 94.
  4. داد، سیما. فرهنگ اصطلاحات ادبی.‌ تهران: مروارید، چ2، 1375، ص 127، 129، 146و 149 (به اختصار).
  5. عبداللهیان، ‌حمید. کارنامه نثر معاصر. تهران: پایا، چ1، 1379، ص 19.
  6. تمیم‌داری، ‌احمد. داستان‌های ایرانی. تهران: حوزه هنری سازمان تبلیغات اسلامی، ‌چ1،1377، ص40 و41 ( به اختصار).
  7. بهبهانی، ‌سیمین. «سبک‌های سنّتی»، ادبیات داستانی در ایران زمین. ‌از سری مقالات دانشنامه ایرانیکا (2)،‌ زیر نظر احسان یارشاطر، ترجمه پیمان متین، ‌با مقدمه ابراهیم یونسی، ‌تهران:‌ امیرکبیر، چ1، 1382.
  8. تمیم‌داری، ‌احمد. داستان‌های ایرانی. تهران: حوزه هنری سازمان تبلیغات اسلامی، ‌چ1،1377، ، ص 44 و 45 (به اختصار).
  9. صفا،‌ ذبیح‌الله. گنجینه سخن. تهران: دانشگاه تهران، چ3، 1353، ‌ج1، ص 47 و 48.
  10. صفا،‌ ذبیح‌الله. گنجینه سخن. تهران: دانشگاه تهران، چ3، 1353، ‌ج1، ص 50 ـ 53 (به اختصار).
  11. صفا،‌ ذبیح‌الله. گنجینه سخن. تهران: دانشگاه تهران، چ3، 1353، ‌ج1، ‌ص55.
  12. صفا،‌ ذبیح‌الله. گنجینه سخن. تهران: دانشگاه تهران، چ3، 1353، ‌ج1، ص58.
  13. حقوقی، ‌محمد. مروری بر تاریخ ادب و ادبیات امروز ایران (1). تهران: نشر قطره، ‌چ4، 1379، ص42.
  14. میرصادقی،‌ جمال و میرصادقی (ذوالقدر)، ‌میمنت. واژه نامه هنر داستان‌نویسی.‌ تهران: کتاب مهناز، چ 1، 1377، ص103.
  15. رحیمیان، ‌هرمز. ادوار نثر فارسی از مشروطیت تا سقوط سلطنت. ‌تهران: سمت ، چ1، 1380، ص 9، 10، 44، 46 ـ 48 ( به اختصار).
  16. تسلیمی، ‌علی. گزاره‌هایی در ادبیات معاصر ایران؛ داستان.‌ تهران: نشر اختران، چ1، 1383، ص 34، 36 و 39.
  17. آژند، یعقوب. ادبیات داستانی در ایران و ممالک اسلامی. تهران: آرمین، ‌چ1، 1373، ص20.
  18. میرصادقی،‌ جمال و میرصادقی (ذوالقدر)، ‌میمنت. واژه نامه هنر داستان‌نویسی.‌ تهران: کتاب مهناز، چ 1، 1377، ص104.
  19. میرصادقی،‌ جمال و میرصادقی (ذوالقدر)، ‌میمنت. واژه نامه هنر داستان‌نویسی.‌ تهران: کتاب مهناز، چ 1، 1377، ص104.
  20. عبداللهیان، ‌حمید. کارنامه نثر معاصر. تهران: پایا، چ1، 1379، ‌ص 32 ـ 34 (به اختصار).
  21. عابدینی، ‌حسن. صدسال داستان‌نویسی در ایران. ‌تهران: نشر تندر، 1366، ج1، ص 49، 51 و 52.
  22. عابدینی، ‌حسن. صدسال داستان‌نویسی در ایران. ‌تهران: نشر تندر، 1366، ج1، ص53.
  23. رحیمیان، ‌هرمز. ادوار نثر فارسی از مشروطیت تا سقوط سلطنت. ‌تهران: سمت ، چ1، 1380، ص157.
  24. حقوقی، ‌محمد. مروری بر تاریخ ادب و ادبیات امروز ایران (1). تهران: نشر قطره، ‌چ4، 1379، ص 47 و 48.
  25. سپانلو، محمدعلی. نویسندگان پیشرو ایران. ‌تهران: کتاب زمان،‌ چ1، 1362، ص 103 و 104.
  26. عبداللهیان، ‌حمید. کارنامه نثر معاصر. تهران: پایا، چ1، 1379، ص 56 ـ 57 (به اختصار).
  27. آژند، یعقوب. ادبیات داستانی در ایران و ممالک اسلامی. تهران: آرمین، ‌چ1، 1373، ص 27، 29 و 107.
  28. عابدینی، ‌حسن. صدسال داستان‌نویسی در ایران. ‌تهران: نشر تندر، 1366، ج1، ص107.
  29. میرصادقی،‌ جمال و میرصادقی (ذوالقدر)، ‌میمنت. واژه نامه هنر داستان‌نویسی.‌ تهران: کتاب مهناز، چ 1، 1377، ‌ص 105 و 106.
  30. عابدینی، ‌حسن. صدسال داستان‌نویسی در ایران. ‌تهران: نشر تندر، 1366، ج1، ص 245 ـ 246 و 296.
  31. آژند، یعقوب. ادبیات داستانی در ایران و ممالک اسلامی. تهران: آرمین، ‌چ1، 1373، ‌ص 34 ، 35و 45.
  32. تسلیمی، ‌علی. گزاره‌هایی در ادبیات معاصر ایران؛ داستان.‌ تهران: نشر اختران، چ1، 1383، ص182.
  33. عابدینی، ‌حسن. صدسال داستان‌نویسی در ایران. ‌تهران: نشر تندر، 1366، ج2، ص 154، 274 و 280.
  34. عابدینی، ‌حسن. صدسال داستان‌نویسی در ایران. ‌تهران: نشر تندر، 1366، ج2، ص 103، 111، 120، 136، 140، 149، 185 ، 210، 214، 226، 261، 324، 336، 344 و ج3، ص1132.
  35. میرصادقی،‌ جمال و میرصادقی (ذوالقدر)، ‌میمنت. واژه نامه هنر داستان‌نویسی.‌ تهران: کتاب مهناز، چ 1، 1377، ‌ص 106.
  36. فرهنگنامه ادبی فارسی؛ دانشنامه ادب فارسی (2). ‌به سرپرستی حسن انوشه، تهران: سازمان چاپ و انتشارات، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، چ1 ، 1376، ص 52، 572 ـ 579 (به اختصار).
  37. عباسپور تمیجانی، محمدحسین. بررسی قالب‌های ادب معاصر. تهران: گوتنبرگ ،‌چ2، بی‌تا، ص29 ـ 42؛
  38. ذوالفقاری، محسن. تحلیل سیر نقد داستان در ایران. ‌تهران: آتیه، چ1، 1379؛
  39. نیز نگ: سپانلو‌، ‌محمدعلی. بازآفرینی واقعیت.‌ تهران: کتاب زمان، چ2، 1349،‌ در صفحات فراوان؛
  40. عابدینی، ‌حسن. صدسال داستان‌نویسی در ایران. ‌تهران: نشر تندر، 1366، ج3، ص 1042 ،‌1058 ، 1067، 1068 ، 1087، 1097 و 1104.

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

ابوالقاسم رادفر