کتابخانه وزیری یزد
کتابخانه وزیری یزد بزرگترین کتابخانه ناحیه مرکزی و جنوب ایران است و در شمار ده کتابخانه بزرگ ایران قرار دارد. نسخ خطی ارزشمند کتابخانه، مشتاقان بسیاری را از شهرهای دور به یزد میکشاند. وجود گنجینه اسناد، فرمانها، قبالهها، و دیگر نوشتههای تاریخی ویژه یزد؛ وجود گنجینه ارزشمندی از آثار نویسندگان و شاعران یزد؛ و وجود بیش از 5000 مجلد نشریه، سبب موقعیت خاص کتابخانه وزیری در منطقه شده است[۱].
کتابخانه وزیری یزد توسط علی محمدوزیری تأسیس شد و از موقوفات آستان قدس رضوی است.
علی محمدوزیری فرزند مهدی وزیری از خاندان سادات عریضی یزدی در سال 1274ش./1312ق. در یزد متولد شد[۲]. مادر وی از نوادههای میرسید ریاضالدین، عارف مشهور قرن سیزدهم بود. خود او از نوادگان میرزا علینقی وقتوساعتی، از مراجع مشهور قرن سیزدهم، بود. وزیری دروس حوزوی را نزد داییزاده خود، معتمدالاطباء، آغاز کرد و پس از آن در مدارس شفیعیه، خان، و مصلای صفدرخان نزد استادانی چون غلامرضا کوچه بیوکی فقیه خراسانی، علی مدرسی، و جلال تفتی آیتاللهی به تحصیل ادامه داد[۳].
فعالیتهای فرهنگی و اجتماعی او در ارتقای سطح فرهنگ و دانش جامعه تأثیر بسزایی داشت. او در تجدید حوزه علمیه یزد پس از شهریور 1320 مؤثر بود[۴][۵]. تأسیس انجمن واعظین یزد توسط وی در پیشرفت مجالس دینی و مجامع مذهبی مؤثر بود[۶].
علیمحمد وزیری در سوماردیبهشت 1356 (4جمادیالاول 1397ق.) در سن 82 سالگی درگذشت و در جوار پدر در مقبرهای کنار مسجد جامع کبیر و کتابخانه وزیری به خاک سپرده شد.
هسته اولیه کتابخانه وزیری یزد را مجموعه شخصی علیمحمد وزیری تشکیل میدهد. او از کودکی به کتاب علاقه داشت. در زمان طلبگی برای امانت گرفتن کتابی به کتابخانه شخصی غلامعلی رئیس رفت و با مشاهده کتابخانه او علاقهمند شد خود نیز کتابخانهای تهیه کند[۷]. او به جمعآوری کتابهای خطی و چاپی همت گماشت و در منزل از آنها نگهداری میکرد. در زمان پهلوی اول که برگزاری مجالس روضهخوانی ممنوع شده بود، برای نگهداری کتابها در هنگام حمله مأموران دولتی به منازل، آنها را در چلیکهای فلزی گذاشت و در نقبی در سرداب منزل مخفی کرد و جلوی آنها دیوار کشید. با به پایان رسیدن حکومت رضا شاه، آنها را بیرون آورد و بر روی طاقچههای منزل چید. او در نظر داشت کتابهای خود را در اختیار طالبان علم قرار دهد. نخستین اقدامات برای ایجاد کتابخانهای عمومی در سال 1333 ش. آغاز شد (6: ج 1، ص 18).
این کتابخانه در 1334 ش.، در دهلیز مسجد جامع کبیر یزد احداث شد[۸] و با 1800 جلد کتاب چاپی و خطی کار خود را آغاز کرد (4: ج 2، ص 699). او برای غنای کتابخانه از عموم مردم، دانشمندان، مؤلفان، و ناشران درخواست کتاب کرد و در مدت کوتاهی، کتابهای زیادی به کتابخانه اهدا شد و مشکل کمبود مکان پیش آمد، تا اینکه با کمک مردم مغازهای در جوار مسجد جامع کبیر خریداری و کتابخانه با 14000 جلد کتاب به آنجا منتقل شد[۹]. اما باز هم مشکل کمبود جا وجود داشت.
محمد هراتی از تاجران یزدی هزینه ساختمان جدید کتابخانه را تقبل کرد. عملیات احداث ساختمان جدید در 1342ش. در جنب در شرقی مسجد جامع آغاز و در اول فروردین 1345ش. این ساختمان افتتاح شد (4: ج 2، ص 700). حسین بشارت دیگر تاجر یزدی متقبل هزینه ساخت بخش مخصوص نسخ خطی در جوار ساختمان اصلی کتابخانه شد[۹].
وزیری همیشه نگران کتابها و موقعیت کتابخانه بود و تصمیم داشت آنجا را به مؤسسه بزرگی واگذار کند که توانایی اداره آن را داشته باشد. وزارت فرهنگ و هنر، سازمان اوقاف، و شهرداری یزد در این راه پیشقدم شدند، ولی کتابخانه، وقف آستان قدس رضوی شد. پس از جلب موافقت آستانقدس رضوی در تیر 1348 وقفنامهای تنظیم شد و به ثبت رسید[۱۰]. طبق وقفنامه "ساختمان کتابخانه وزیری به انضمام همه کتابهای موجود اعم از خطی، چاپی، مصور، جراید، اسناد، وقفنامهها، و همچنین اثاثیه متعلق به کتابخانه" تمامآ وقف آستان قدس رضوی است. در این وقفنامه به شرایط خاصی اشاره شده است: 1) پلاک شماره 2951 که ساختمان کتابخانه است و زمین آن برای همیشه به کتابخانه اختصاص دارد، در هیچ زمانی قابلیت نقل و انتقال و تغییر و تبدیل ندارد، در ضمن عنوان "کتابخانه وزیری یزد" هرگز نباید تغییر کند؛ و 2) کتابخانه بهجز ایام تعطیل همهروزه برای استفاده عموم باید باز باشد. در شرایط امانت قید شده است که بیرون بردن کتاب، قرآن، اسناد، و مدارک از کتابخانه ممنوع است. حتی تجلید و صحافی هم باید درون کتابخانه صورت گیرد و کتابهای ادعیه و قرآن نباید بهدست افراد غیرمسلمان داده شود. کتابهای نفیس خطی و مصور هم زیر نظر مدیر کتابخانه بهدست افراد مطمئن داده شود و در اتاقی غیر از قرائتخانه عمومی با حضور متولی یا مدیر یا ناظری خاص مورد مطالعه قرار گیرد. مراجعان باید در حفظ کتاب کوشا باشند (1: 66-67). عدم استعمال دخانیات و مواد آتشزا در حریم کتابخانه و همچنین رعایت پاکیزگی و نظافت از شرایط خاص متصدیان و کتابداران است. واقف، 3 باب منزل و سهامی از کارخانه اقبال یزد و بانک توسعه صنعت و معدن را برای رفع حوایج کتابخانه بر آن وقف کرد. در وقفنامه مذکور قید شده است که تولیت موقوفات تا زمانی که واقف در قید حیات است برعهده وی است و پس از وفات به نایب التولیه آستان قدس رضوی واگذار میشود. نظارت بر امور موقوفه و بودجه سالانه کتابخانه برعهده یک گروه 5 نفره نهاده شد[۱۱] (1: 67-68؛ . تعداد کتابها در هنگام وقف 21267 جلد بود[۱۲].
مدیران کتابخانه
. ضیاء قریشی نخستین مدیر کتابخانه از هنگام تأسیس بود (1334-1349). دومین مدیر کتابخانه، محمدرضا انتظاری بقیهالله است. او از سال 1349 تاکنون (1384) مدیریت کتابخانه را برعهده دارد (2).
ساختمان کتابخانه
. ساختمان کنونی کتابخانه که توسط محمد هراتی و حسین بشارت ساخته شده است، 900 مترمربع مساحت دارد و شامل مخازن کتب خطی، کتب چاپی، آرشیو نشریات، و تالار مطالعه آقایان و خانمها بهطور مجزا میشود (50:8). از 1375 برای گسترش کتابخانه، خانههای اطراف کتابخانه خریداری و مطابق طرح جدید، مساحت کتابخانه چندین برابر مساحت کنونی خواهد بود. عملیات ساخت از 1379 شروع شده است (2).
مجموعه
. مجموع کتابها تا پایان 1384 به 175000 جلد کتاب رسیده است که 4260 جلد آن خطی و حدود 5000 جلد چاپ سنگی است. کتابهای چاپ سنگی از سایر کتابهای چاپی متمایز نشده است. بیشترین مجموعه را کتابهای فارسی و عربی تشکیل میدهند و تنها 5000 جلد کتاب فرانسه، آلمانی، روسی، و انگلیسی که بیشتر به حوزه ادبیات، رمان، و داستان مرتبط میشوند، در کتابخانه وجود دارد. بیش از یک سوم کتابها مذهبی است و در حدود 85 درصد کتابها در زمینه علوم انسانی هستند. در میان نسخ خطی تنها چند جلد کتاب غیرمرتبط با علوم انسانی و مذهبی دیده میشود. تهیه کتاب برای کتابخانه وزیری از طریق اهدا و خرید انجام میشود. بهواسطه وجهه و پایگاه اجتماعی کتابخانه وزیری بسیاری از مؤلفان، ناشران، مجموعهداران، و حتی دانشآموختگان دانشگاههای یزد، کتابهای خود را به این کتابخانه اهدا میکنند. بودجه خرید را آستان قدس رضوی تأمین میکند. از نفیسترین نسخههای خطی مجموعه به موارد زیر میتوان اشاره کرد: 1) نزههالانفس و روضه المجلس در امثال عرب تألیف محمد بن علی عراقی که در صفر 590 ق. کتابت شده است؛ 2) نسخهای از قرآن کریم به خط جلال جعفری به تاریخ 712 ق.؛ 3) قرآن از سوره الرحمن تا پایان آن که در سال 880 ق. کتابت شده است؛ 4) دیوان حافظ به خط نستعلیق دارای تذهیب و 14 مینیاتور؛ 5) قرآن به قطع بازوبندی به طول 560 سانتی متر و عرض 9 سانتی متر به خط اسماعیل بن علینقی موسوی؛ 6) قانون ابن سینا که حدود 700 سال پیش کتابت شده است؛ و 7) تورات مقدس به زبان عربی با ترجمه فارسی به خط نسخ نوشته محمدکاظم الحسینی. کتابهایی نیز به خط مؤلفانشان در مجموعه نسخ خطی کتابخانه وزیری وجود دارد. نمونه خط علامه حلی، علامه مجلسی، شیخ بهایی، اسماعیل عقدایی، و مهدی نراقی در این مجموعه وجود دارد (4: ج 2، ص 701-703). مجموعه خطی این کتابخانه باعنوان "فهرست نسخههای خطی کتابخانه وزیری" توسط محمد شیروانی فهرست شده و در 5 جلد به چاپ رسیده است. از تمام مجموعه خطی ریزفیلم تهیه شده است که یک نسخه از ریزفیلمها در کتابخانه آستان قدس رضوی مشهد نگهداری میشود و نسخه دیگر در کتابخانه وزیری است. 216 مرقع، 6 نکاحنامه، 4 فرمان از فتحعلی شاه قاجار، و تعداد زیادی وقفنامه در مجموعه خطی موجود است. 30 نسخه عکسی نیز جزء مجموعه است. مشخص نیست چه تعداد از کتابها وقفی و اهدایی است و چه تعداد از کتابها خریداری شده است. در آرشیو نشریات بیش از 5000 مجلد مجله و روزنامه وجود دارد که هیچگونه سازماندهی روی آنها انجام نشده است (10).
تجهیزات
. تالار مطالعه آقایان گنجایش حدود 110 نفر و تالار مطالعه خانمها، ظرفیت حدود 20 نفر را دارد. قفسههای مخزن فلزی است و تنها چند قفسه چوبی در تالار مطالعه وجود دارد. کتابخانه فاقد تجهیزات مدرن است (10).
سازماندهی
. مدیریت کتابخانه وزیری در این زمینه سنتی عمل کرده است. کتابها به 32 موضوع چون ادبیات، تاریخ، اخبار، فقه، ادعیه، مقتل، احادیث، و غیره تقسیم شده و برای هر موضوع حرفی از حروف الفبای فارسی در نظر گرفته شده است. برای مثال حرف "ت" به ادبیات اختصاص دارد. کتابها به ترتیب ورود به قفسه شمارهگذاری میشوند مثل "536 ت". تقسیمبندی موضوعی کتابها سلیقهای است و از قانون خاصی تبعیت نمیکند. کتابها فهرستنویسی نشدهاند و برگههای موجود در برگهدانها، فهرست موقت هستند شامل: نام کتاب، نام مؤلف، نام مترجم، و شماره بازیابی. تا پایان سال 1374، هیچگونه کار سازماندهی چون فهرستنویسی، ردهبندی، نمایهسازی، و غیره در این کتابخانه انجام نشده بود، ولی از این تاریخ به بعد با همکاری کتابخانه آستان قدس رضوی، شماره بازیابی کتابها به شماره ردهبندی دیویی تغییر یافته است. تاکنون 32 کتابها؛ با شماره ردهبندی دیویی مشخص شدهاند و به همین ترتیب در قفسه قرار گرفتهاند (2).
خدمات
. تا 1377 هیچگونه کتابی به خارج از کتابخانه امانت داده نمیشد، ولی از آن تاریخ به بعد به اعضا مدت 14 روز کتاب امانت داده میشود و بهطور میانگین در هر روز به 60 نفر امانت میدهند و بیش از 43 تالار مطالعه پر است (در حدود 130 نفر). برای مطالعه محققان، محلی بهجز تالار مطالعه در نظر گرفته شده است، ولی خدمات مرجع، اطلاعرسانی، و راهنمایی انجام نمیشود. بخش انتشارات کتابخانه تاکنون چند جلد کتاب منتشر کرده است از جمله :فهرست نسخههای خطی کتابخانه وزیری تألیف محمد شیروانی در 5 جلد. انجمن ادبی کتابخانه وزیری یزد که در 1350ش. به همت علیمحمد وزیری تشکیل شد، در ترویج آثار شعرای یزد تلاش میکند[۱۳].
مآخذ
1) آرامش، احمد. کتابخانه وزیری و بندهایی از وقفنامه آن. در ضیاء قریشی. سیمای فضیلت: نامواره حجهالاسلام حاج سید علیمحمد وزیری. یزد: مرکز یزدشناسی، 1374، ص63-69.
2) انتظاری، محمدرضا. کتابخانه وزیری یزد. مصاحبه، 28 اسفند 1379،
3) جلالیان، عبدالحسین. داستان یک زندگی. در ضیاء قریشی. سیمای فضیلت: نامواره حجهالاسلام حاج سیدعلی محمد وزیری. یزد: مرکز یزدشناسی، 1374، ص 105-113.
4) حسینی بافقی، رضا. کتابخانه وزیری یزد. در کنگره کتاب و کتابخانه در تمدن اسلامی (21-23 شهریور 1374)، مجموعه مقالات. مشهد: آستان قدس رضوی، بنیاد پژوهشهای اسلامی، 1379، ج2، ص696-704.
5) دعائی، احمد. ابعادی از زندگانی پر فروغ حجهالاسلامی وزیری. در ضیاء قریشی. سیمای فضیلت: نامواره حجهالاسلام حاج سید علیمحمد وزیری. یزد: مرکز یزدشناسی، 1374، ص119-125.
6) شیروانی، محمد. فهرست نسخههای خطی کتابخانه وزیری یزد. یزد: کتابخانه وزیری یزد، 1350،
7) قریشی، ضیاء. گوشههایی از زندگی حجهالاسلام وزیری. در ضیاء قریشی. سیمای فضیلت: نامواره حجهالاسلام حاج سید علیمحمد وزیری. یزد: مرکز یزدشناسی، 1374، ص25-46.
8) کتابخانه وزیری یزد. حرم، 23 و 24 (فروردین 1374)، ص50.
9) مسرت، حسین. جایگاه نقش کتابخانه وزیری در شکوفایی و رشد فرهنگ ایران بهویژه یزد. در ضیاء قریشی. سیمای فضیلت: نامواره حجهالاسلام حاج سید علیمحمد وزیری. یزد: مرکز یزدشناسی، 1374، ص 169-171.
10) مسرت، حسین. کتابخانه وزیری یزد. مصاحبه، 15 اردیبهشت 1380،
11) وزیری، محمدحسین. یادپدر. در ضیاء قریشی. سیمای فضیلت: نامواره حجهالاسلام حاج سید علیمحمد وزیری. یزد: مرکز یزدشناسی، 1374، ص 19-24.
نیز نگاه کنید به
مآخذ
منبع اصلی
کتابخانه وزیری یزد (1385). دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی ایران. جلد اول، تهران: انتشارات سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران.
نویسنده مقاله
مژده کمالی فرد
- ↑ مسرت، حسین. جایگاه نقش کتابخانه وزیری در شکوفایی و رشد فرهنگ ایران بهویژه یزد. در ضیاء قریشی. سیمای فضیلت: نامواره حجهالاسلام حاج سید علیمحمد وزیری. یزد: مرکز یزدشناسی، 1374، ص 170-171.
- ↑ وزیری، محمدحسین. یادپدر. در ضیاء قریشی. سیمای فضیلت: نامواره حجهالاسلام حاج سید علیمحمد وزیری. یزد: مرکز یزدشناسی، 1374، ص19.
- ↑ جلالیان، عبدالحسین. داستان یک زندگی. در ضیاء قریشی. سیمای فضیلت: نامواره حجهالاسلام حاج سیدعلی محمد وزیری. یزد: مرکز یزدشناسی، 1374، ص105-106.
- ↑ دعائی، احمد. ابعادی از زندگانی پر فروغ حجهالاسلامی وزیری. در ضیاء قریشی. سیمای فضیلت: نامواره حجهالاسلام حاج سید علیمحمد وزیری. یزد: مرکز یزدشناسی، 1374، ص121.
- ↑ قریشی، ضیاء. گوشههایی از زندگی حجهالاسلام وزیری. در ضیاء قریشی. سیمای فضیلت: نامواره حجهالاسلام حاج سید علیمحمد وزیری. یزد: مرکز یزدشناسی، 1374، ص27.
- ↑ وزیری، محمدحسین. یادپدر. در ضیاء قریشی. سیمای فضیلت: نامواره حجهالاسلام حاج سید علیمحمد وزیری. یزد: مرکز یزدشناسی، 1374، ص 20-21.
- ↑ جلالیان، عبدالحسین. داستان یک زندگی. در ضیاء قریشی. سیمای فضیلت: نامواره حجهالاسلام حاج سیدعلی محمد وزیری. یزد: مرکز یزدشناسی، 1374، ص111.
- ↑ مسرت، حسین. جایگاه نقش کتابخانه وزیری در شکوفایی و رشد فرهنگ ایران بهویژه یزد. در ضیاء قریشی. سیمای فضیلت: نامواره حجهالاسلام حاج سید علیمحمد وزیری. یزد: مرکز یزدشناسی، 1374، ص169.
- ↑ ۹٫۰ ۹٫۱ شیروانی، محمد. فهرست نسخههای خطی کتابخانه وزیری یزد. یزد: کتابخانه وزیری یزد، 1350، ج1، ص30.
- ↑ شیروانی، محمد. فهرست نسخههای خطی کتابخانه وزیری یزد. یزد: کتابخانه وزیری یزد، 1350، ج1، ص20-24.
- ↑ شیروانی، محمد. فهرست نسخههای خطی کتابخانه وزیری یزد. یزد: کتابخانه وزیری یزد، 1350، ج1، ص21-23.
- ↑ شیروانی، محمد. فهرست نسخههای خطی کتابخانه وزیری یزد. یزد: کتابخانه وزیری یزد، 1350، ج1، ص24.
- ↑ قریشی، ضیاء. گوشههایی از زندگی حجهالاسلام وزیری. در ضیاء قریشی. سیمای فضیلت: نامواره حجهالاسلام حاج سید علیمحمد وزیری. یزد: مرکز یزدشناسی، 1374، ص43.