استان یزد

بافت تاریخی یزد ، برگرفته از سایت سفر مارکت، قابل بازیابی ازhttps://safarmarket.com/

یزد، نام استانی است در مرکز جغرافیایی ایران، به مرکزیت شهری به همین نام (یزد).    

استان یزد از شمال با استان سمنان، از غرب و شمال غرب با استان اصفهان، از شرق با استان‌های خراسان رضوی و خراسان جنوبی، از جنوب شرق با استان کرمان و از جنوب غرب با استان فارس همسایه است.

استان یزد با مختصات جغرافیایی َ36   ْ29 تا َ22  ْ33 عرض شمالی و َ48  ْ52 تا َ36 ْ56 طول شرقی و با 128811 کم وسعت، 9/7 درصد از مساحت کشور را تشکیل می‌دهد.

این استان براساس آخرین تغییرات در تقسیمات کشوری، دارای 10 شهرستان، 20 بخش، 51 دهستان و 23 شهر است. نام‌های شهرستان‌های استان عبارتند از: ابرکوه، اردکان، بافق، تفت، خاتم، صدوق، طبس، مهریز، مِیْبُد و یزد. به جز شهرستان‌های خاتم به مرکزیت هرات و صدوق به مرکزیت اَشْکِذَر، بقیه شهرستان‌های استان، دارای مرکزهایی همنام با شهرستان‌ خود هستند.

یزد سرزمینی کویری و با دو پهنه بزرگ کویری ایران، یعنی کویر لوت در جنوب شرقی، و دشت کویر در شمال، همسایه است. این استان به لحاظ ناهمواری‌ها و اختلاف ارتفاع در مناطق مختلف، دارای ناهمگونی و تنوع بسیاری است؛ به گونه‌ای که بلندترین نقطه آن شیرکوه با ارتفاع 4075 م و پست‌ترین نقطه آن شهر طبس با ارتفاع 690 م با هم حدود 3375 م اختلاف دارند.

با توجه به نقشه طبیعی- سیاسی استان یزد، قسمت‌های غربی و جنوب غربی استان، کوهستانی، نیمه شمال شرقی آن شامل شهرستان‌های اردکان، بافْق، به ویژه طبس، عموماً کویری است و بقیه نقاط را به جز ارتفاعات نای‌بند، ساغند وبرخی کوه‌های کم ارتفاع دیگر، مناطق پست و کم ارتفاع تشکیل می‌دهند. به همین سبب، میزان بارندگی و درجه حرارت در این سرزمین تابعی از پستی و بلندی‌های استان است. مثلاً، در حالی که در مناطق غربی و جنوب غربی استان، میزان بارندگی بین 201 تا 300 م م است، در شمال شرقی استان این مقدار به کمتر از 50 م م می‌رسد. به طور کلی آب و هوای استان یزد، متأثر از عوامل: توده‌های هوای مدیترانه‌ای، سودانی و سیبری؛ موقعیت جغرافیایی استان، یعنی واقع شدن در مرکز ایران و دوری از دریاهای شمال و جنوب؛مجاورت با دشت‌های کویر و لوت، و جهت و امتداد کوه‌های البرز و زاگرس  است.

استان یزد به طور کامل در حوضه آبریز مرکزی ایران و در قسمت‌هایی از پنج زیرحوضه آن به نام‌های سیاه‌کوه، درانجیر، گاوخونی، سیرجان و کویرلوت واقع شده است. جریان‌های سطحی آب در استان یزد، غالباً به سوی مناطق پست زیر حوضه‌های مذکور یعنی به کویر ابرکوه در جنوب غرب، کویر درانجیر در مرکز، کویر سیاه کوه در شمال غرب، با تلاق گاوخونی در غرب، کویر لوت درشمال شرقی و برخی دیگر از مناطق کویری استان، روان هستند.

در استان یزد رودخانه پرآب و دائمی به سبب بارندگی کم، گرما و تبخیر، اصولاً وجود ندارد. رودهای اعظم (درهرات) و بَوانات (در مَرْوَست)، واقع در جنوب غربی و رودهای سَردر، کُویت و دره بید (در طبس)، واقع در شمال شرقی استان تنها جریان‌های آبی مهمی هستند که برخی از مناطق استان را آبیاری می‌کنند. منابع آب زیرزمینی، اصلی‌ترین منابع برای تامین آب آشامیدنی و کشاورزی و صنعت استان هستند، به گونه‌ای که از مجموع 30988 رشته قنات موجود در کشور، بیش از 2746 رشته آن در استان یزد قرار دارند، گرچه در سال‌های اخیر باحفر چاه‌های عمیق و نیمه عمیق، تعدادی از این قنات‌ها  خشک شده‌اند. یکی از راه‌های تأمین آب شهرهای یزد، اردکان و میبد انتقال آب از رودخانه‌ زاینده رود در استان اصفهان، به استان یزد بوده است.

از گذشته‌های دور سرزمینی که امروز از آن با نام یزد یاد می‌شود، همواره مسکون و یکی از مناطق باستانی و تاریخی سرزمین ایران به شمار آمده است. پس از اسلام نیز این منطقه با مدنیت و فرهنگ اسلامی وحتی فرهنگ زرتشتی ساکنان خود حیات تاریخی مهمی در ایران داشته است. لسترینج می‌نویسد:

«یزد در زمان قدیم «کَثَه» نام داشت و چون نام یزد به شهر گذارده شده، نام کثه را بر ولایت یزد اطلاق کردند و به آن حومه یا جومه یزد گفتند.»

وی سپس می‌نویسد که

«سه شهر میبد و عقدا و نائین در شمال باختری یزد، به ترتیب یکی بعد از دیگری در حاشیه کویر جای ‌داشتند و معمولاً از توابع یزد شمرده می‌شدند ... .»

در تقسیمات مغولی، «تومان یزد» یکی از تومان‌های نه‌گانه و شامل شهرهای یزد، نایین و میبد بود و در عصر زندیه، «دارالعباد یزد» نامیده می‌شد که یکی از ایالت‌های ایران به شمار می‌آمد. در عصر مشروطیت نیز یکی از دوازده ولایت‌ ایالت‌های چهارگانه ایران محسوب می‌شد. در 1348 شمسی، فرمانداری کل یزد به مرکزیت شهر یزد شامل شهرستان‌های یزد، اردکان، بافق و تفت تاسیس گردید. در 1352 فرمانداری کل یزد به استان یزد تبدیل شد و سپس با ارتقای برخی از بخش‌ها به شهرستان و نیز انتزاع شهرستان طبس از استان خراسان والحاق آن به استان یزد، تعداد شهرستان‌های استان یزد به 10 شهرستان افزایش یافت و بدین ترتیب جمعیت استان همراه با رشد طبیعی جمعیت و ورود مهاجران از 401،810 تن درسال 1375 به 818،990 تن در سال 1385 رسید.

استان یزد به سبب کویری بودن نیمی از مساحت آن و نیز کمبود میزان بارندگی و جریان‌های سطحی آب، شاغلان بخش کشاورزی آن اندک است. اما تعداد شاغلان در بخش خدمات و صنعت، بیش از هشتاد درصد از جمع شاغلان استان را در سال 1375، تشکیل می‌داده است. در 1384، استان یزد از نظر تعداد کارگاه‌های صنعتی دارای ده نفر کار کن و تعداد افراد شاغل در آنها در مقایسه با سایر استان‌ها، در ردیف دهم قرار داشته است.

این استان به سبب موقعیتی که در مرکز جغرافیای سیاسی ایران دارد، محل تلاقی راه‌های ارتباطی شرق به غرب و شمال به جنوب ایران از طریق راه‌آهن و راه‌های آسفالت شده درجه به شمار می‌آید.

همچنین به سبب برخورداری از جاذبه‌های متنوع طبیعی، تاریخی، فرهنگی و نیز تولید و عرضه صنایع دستی، یکی از مقاصد پرجاذبه برای گردشگران داخلی و بویژه خارجی بوده است.

نیز نگاه کنید به

• استان سمنان
• استان اصفهان
• خراسان رضوی
• خراسان جنوبی
• استان کرمان
• استان فارس

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

غلامحسین تکمیل همایون