ایوان مداین
ریشه واژه
شهر مداین از هفت شهر تشکیل شده بوده است که به همین دلیل واژه مداین (شهرها) به کار میبرند.1 ساختمانی که تحت عنوان ایوان مدائن در دوره ساسانیان در این شهر ساخته میشود، یکی از باشکوهترین و گستردهترین ساختمانهای پادشاهی ایران بوده است.2 طاق کسری یا ایوان کسری گویند. هنوز ویرانههای آن در محله «اسپانبر» در مدائن موجب حیرت سیاحان است.3
تاریخ بنا
مشهورترین بنایی که پادشاهان ساسانی ساختهاند، قصری است که ایرانیان آن را طاق کسری یا ایوان کسری مینامند. به عقیده هرتسفلد طاق کسری از بناهای عهد شاپور اول است،4 اما رویتر روایات متداول را تأئید کرده است وی گوید؛ طاق کسری بارگاهی است که خسرو اول آن را بنا نهاد. همچنین ابن بلخی نویسنده کتاب فارسنامه این بنا را به شاپور ذوالاکتاف و حکیم فردوسی به خسروپرویز نسبت میدهد.
سیر تاریخی
ایوان مدائن مقر عادی شاهنشاه بوده و از اینجا امور کشور را میداده است. کاملترین شرحی که پیرامون چگونگی و کیفیت عملیات ساخت این بنای بیبدیل در دسترس است، روایت شاهنامه فردوسی میباشد، بدین شرح؛ به فرمان و فرموده خسرو پرویز سه هزار کارگر و معمار زبردست از اقصی نقاط جهان برای ساخت این کاخ به ایران و به درگاه میآیند که از میان این سه هزار نفر، سه معمار برجسته (دو رومی و یک پارسی) انتخاب گردیده و از میان این سه نفر یک معمار رومی که «فرغان» نام داشته برگزیده میشود.5
اطلاعات ما در مورد ساخت و گسترش این بنا محدود است، چه عموماً در گذشته و همچنین شرایط کنونی در تاریخ اجتماعی ایران نوشته نشده و نمیشود. با توجه به ثبوت ساسانیان، اهمیت این ساختمان برای ایرانیان بینهایت زیاد بوده است، به گونهای که نمونه کوچکی از این بنا با طاق آن در یکی از شهرستانهای ایران بر فراز کوه وجود دارد.6
در زمان صدر اسلام، ایوان مدائن توسط اعراب تسخیر گشت و حملات ایشان و مرور زمان و روزگاران دست بر دست یکدیگر نهاده و این بنا را بدین روزگار که مشهود است، مبدل ساختند. در 1888م جناح شمالی کاخ بر اثر زلزله فرو ریخت و اکنون نیز جناح جنوبی در شرف انهدام است.7
امروزه تنها سمت چپ نمای کاخ باقی مانده است. خراب کردن قسمت مهمی از بنا را هم به منصور خلیفه عباسی نسبت میدهند.
اجزاء بنا
مجموعه خرابههای این کاخ و متعلقات آن مساحتی به عرض و طول 400×300 متر را پوشانیده است. در این مساحت آثار چند بنا دیده میشود. علاوه بر طاق کسری عمارتی است که به فاصله 100 متر در شرق طاق و تلی که معروف به «حریم کسری» است.8
در نمای این بنا دو ردیف طاق نما وجود دارد که از هر ردیف به ردیف دیگر شکل و اندازه آن فرق میکند.
در آن زمان هشت تالار کوچک در دو سمت این ایوان بوده یعنی چهار تالار از سمت چپ و چهار تالار از سمت راست و این ایوان تالار جشن و سلام بوده است. این هشت تالار به یکدیگر در داشته ولی تنها دو تالار جلو، به ایوان راه داشته است. طاقهای این تالار را ضربی زده بودند. ولی طاقچههای آن طاقهای گلابی داشته است. نمای بیرونی قصر 93 متر دامنه داشته و از دو طرف شش طبقه طاقنما روی هم ساخته بودند. این بارگاه بزرگ مستقیماً به حیاط بزرگ عمارت سلطنتی باز میشده و فقط پرده بزرگی اندرون بارگاه را از دیدگان پوشیده میساخت و در مواقع جلوس پرده بالا میرفت و شاهنشاه ایران در انظار رعایای خویش آشکار میشد.9
دیوارهای این بارگاه را از پارچههای فاخر پوشانیده بودند. در بالای دیوارهای دو طرف طاق چوبهای بسیار کلفت جا دادهاند که پایه طاق بر روی آن قرار دارد و این تیرها ظاهراً از چوب سرو است. در سقف تالار 150 روزنه به قطر 12 تا 15 سانتیمتر تعبیه گردیده است که نوری لطیف از آنجا به درون میتابد.10
فرشی که در این ساختمان گسترده بودند با عنوان فرش بهارستان با قسمتی از آن که در موزهها باقی مانده (برآورد کردهاند که با دلار 75 ریال ارزش این فرش 168 میلیارد بوده است!)
ویژگی مهم این بنا و بناهای مشابه آن طاق ضربی با سنگ لاشه و گچ ویژه با ارتفاع 15 متر و دهانه 15 متر میباشد. معادن گچی وجود داشته که در چهار دقیقه و گاه هفت دقیقه میبسته است.11
نتیجهگیری: ایوان مدائن یا طاق کسری یکی از پایتختهای ساسانیان و بزرگترین شهر ایران در دوره ساسانی بوده است. این بنا که با آجرهای سفید بزرگ ساخته شده جزء شاهکارهای هنری ایران و جهان محسوب میشود.
فاطمه زارع