استان اردبیل

اردبیل، نام استانی است به مرکزیت شهری به همین نام، واقع در شمال کشور. این استان مرزی با 17881 کم وسعت که 1/1 درصد از مساحت کشور را در بر می‌گیرد، با مختصات جغرافیایی َ06 ْ37 تا َ42 ْ39 عرض شمالی و َ17 ْ47 تا َ55 ْ48 طول شرقی، از شمال و نیمه شمالی مرز شرقی خود، با کشور جمهوری آذربایجان (= اَران)، از غرب با استان آذربایجان شرقی و از جنوب با استان زنجان و از نیمه جنوبی مرز شرقی خود، با استان گیلان همسایه است^[۱]. استان اردبیل، براساس آخرین تغییرات در تقسیمات کشوری ایران، دارای 9 شهرستان، 25 بخش، 66 دهستان و 21 شهر است^[۲]. شهرستان‌های استان عبارتند از:

شهرستان خلخال در همسایگی استان‌های زنجان، گیلان و آذربایجان شرقی
شهرستان کوثر (گیوی) در همسایگی گیلان و آذربایجان شرقی
شهرستان نیر (Nir) در همسایگی آذربایجان شرقی
شهرستان اردبیل در همسایگی گیلان، آذربایجان شرقی و جمهوری آذربایجان
شهرستان نمین در همسایگی گیلان و جمهوری آذربایجان
شهرستان مشگین‌شهر در همسایگی جمهوری آذربایجان و آذربایجان شرقی
شهرستان گرمی در همسایگی جمهوری آذربایجان و آذربایجان شرقی
شهرستان بیله‌‌سوار در همسایگی جمهوری آذربایجان
شهرستان پارس‌آباد در همسایگی جمهوری آذربایجان و آذربایجان شرقی.

تعداد شش شهرستان این استان با کشور جمهوری آذربایجان همسایه‌اند و بقیه شهرستان‌های استان نیز با یک، دو و حتی سه استان مجاور هم مرز هستند. این ویژگی به دلیل شکل هندسی استان اردبیل است که طول شمالی جنوبی آن، حدود 5 برابر و در برخی نقاط حدود 10 برابر عرض شرقی غربی آن است^[۳]. استان اردبیل به عنوان بخشی از فلات آذربایجان، سرزمینی است کوهستانی که به جز قسمت شمالی آن، یعنی دشت مغان، بقیه پوشیده از ارتفاعات است. کوه‌های تالش، به شکل دیواره‌ای در مرز استان گیلان کشیده شده است و در جنوب به ارتفاعات واقع در مرز با استان زنجان می‌پیوندد. کوه آق‌داغ به ارتفاع 3303 متر، بلندترین قله در جنوب استان است که سرچشمه رودخانه‌هایی است که به رود قزل‌اوزن متصل می‌شوند. کوه‌های بغروداغ (3197م)، حصار بلاغی (2904م)، خان‌بلاغی (2760م) از جمله دیگر بلندی‌های قابل ذکر در مرز گیلان و استان اردبیل است^[۴]. کوه سبلان (ساوالان) با ارتفاع 4811م و با قله‌ای پوشیده از برف، شاخص‌ترین عارضه طبیعی و مرتفع‌ترین کوه در استان اردبیل است که قسمت‌هایی از جنوب و غرب آن در استان مجاور، یعنی آذربایجان شرقی قرار دارد و بعد از دماوند بلندترین کوه ایران است^[۵]. آتشفشان سبلان یکی از مهم‌ترین پدیده‌های زمین‌شناسی استان اردبیل است که از قله‌های متعدد آتشفشانی تشکیل شده است. در بلندترین نقطه قله سبلان، دریاچه کوچکی قرار دارد که باقیمانده دهانه آتشفشان است^[۶]. چشمه‌های آب معدنی (آب گرم) متعدد در نقاط مختلف استان، به ویژه در بخش سرعین، در 24 کیلومتری غرب شهر اردبیل حاصل ویژگی‌های زمین‌شناسی استان از جمله دامنه‌های کوه سبلان است.⁶ در استان اردبیل رودهای متعددی جاری است که همه آن‌ها در حوضه آبریز دریای خزر قرار دارد^[۷]. قره‌سو، خیاوچای، بالیقلوچای، نمین چای، نیرچای و قوری چای رودخانه‌هایی هستند که پس از پیوستن به رود پرآب و مرزی ارس نهایتاً به دریای خزر سرازیر می‌شوند. برخی از رودخانه‌های استان از جمله امام رود، گیوی چای و سنگ آباد که در جنوب استان قرار دارند، پس از اتصال به رود قزل اوزن به دریای خزر می‌ریزند^[۸]. در استان اردبیل دریاچه‌های کوچک متعددی وجود دارد که مهم‌ترین آن‌ها، دریاچه نئور در جنوب شرقی شهرستان اردبیل و دیگری دریاچه شورابیل در جنوب شهر اردبیل است. نئور که در منطقه کوهستانی با غروداغ (تالش) قرار دارد، به مدت 5 تا 6 ماه از سال یخ می‌بندد و در تابستان با توجه به کاهش سطح آب آن، دریاچه مذکور به دو قسمت کوچک و بزرگ تقسیم می‌شود. آب دریاچه‌های نئور و شورابیل بیشتر از چشمه‌های کف دریاچه و جریان سطحی اطراف آن تأمین می‌شود^[۹]. استان اردبیل به دلیل کوهستانی بودن و نیز قرار گرفتن در عرض بالای جغرافیایی از مناطق سردسیر کشور است. نزدیکی استان به دریای مازندران (خزر) و بهره‌مندی از منابع رطوبت‌زای دریای سیاه و مدیترانه، در مجموع موجب افزایش رطوبت و بارندگی مناسب در استان اردبیل شده است. به طور کلی اردبیل تحت تأثیر سه توده هوایی مدیترانه‌ای، سیبریایی (از طریق خزر) و اقیانوسی (اطلس شمالی) از غرب، قرار داد؛ به گونه‌ای که با میانگین بارش سالیانه 5/347 میلی‌متر بیش از میانگین سالیانه کشور (255 میلی‌متر)، از نزولات جوی استفاده می‌کند^[۱۰]. امکانات طبیعی موجود در استان، موجب رونق فعالیت‌های کشاورزی، دامداری و توسعه جنگل‌ها و مراتع طبیعی در بیشتر نقاط شده است. با توجه به نقشه پهنه‌بندی خطر لرزه‌ای ایران، بیشتر نقاط استان اردبیل در منطقه زلزله‌خیز با درجه‌بندی «خطر خیلی بالا» و «خطر بالا» قرار دارد و از این رو این استان در یکصد و پنجاه سال گذشته شاهد زلزله‌های ویرانگری بوده است^[۱۱]. استان اردبیل تا 1372ش بخشی از استان آذربایجان شرقی بود که تصویب تأسیس آن در جلسه علنی مورخ 22/1/1372 مجلس شورای اسلامی انجام گرفت^[۱۲].

اردبیل سرزمینی کهن و نامی آشنا در متون تاریخی است. در دهه‌های اخیر با اقدامات عمرانی مختلف از جمله توسعه مناطق کشاورزی، صنعتی و گردشگری و همچنین با احداث فرودگاه و راه‌های ارتباطی مناسب و تأسیس مراکز آموزشی، فرهنگی و رفاهی، استان اردبیل وارد مرحله جدیدی از رونق اقتصادی و اجتماعی خود شده است. جمعیت استان اردبیل در 1375 تعداد 1167798 تن بوده که در 1384 به 1257625 تن رسیده است^[۱۳]. جاذبه‌های طبیعی نظیر دریاچه‌ها، جنگل‌های زیبا که بیشتر در دامنه‌های کوه‌های تالش و سبلان واقع شده‌اند، ارتفاعات سبلان که همه ساله پذیرای کوهنوردان بسیاری از داخل و خارج از کشور است، آب‌های گرم معدنی به ویژه در شهر توریستی سرعین، با امکانات اقامتی مناسب و فراوان، آثار تاریخی متعدد در شهرهای استان و همچنین وجود مرز مشترک با جمهوری آذربایجان و ارتباطات تجاری بین دو طرف، در مجموع زمینه‌ها و امکانات بیشتری را برای توسعه استان فراهم ساخته است^[۱۴].

نیز نگاه کنید به

مآخذ

↑ سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح. اطلس راهنماي استان‌هاي ايران. چ2، تهران: سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح (وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح)، 1384، ص8.
↑ دفتر تقسيمات كشوري. نقشه و جدول تقسيمات كشوري. تهران: وزارت كشور، 1384.
↑ سازمان نقشه‌برداري كشور. اطلس نقشه و اطلاعات مکانی (استان اردبیل). چ1، تهران: سازمان نقشه‌برداري كشور، 1384، ص1.
↑ گیتاشناسی (واحد پژوهش و تألیف). اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران. چ1، تهران: گیتاشناسی، 1383، ص78.
↑ سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی كوه‌های كشور. ج1، چ2، تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1381، ص207 و 208.
↑ سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی شهرستان‌های كشور (شهرستان تبریز). چ1، تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1380، ص54.
↑ سازمان نقشه‌برداری كشور. اطلس ملّی ایران (. اطلس زمین‌‌شناسی). چ1، تهران: سازمان نقشه‌برداری كشور، (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1382، ص11.
↑ سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. جغرافیای استان اردبیل. چ4، تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌های درسی ایران، 1382، ص32.
↑ سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. جغرافیای استان اردبیل. چ4، تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌های درسی ایران، 1382، ص32-34، 60-61.
↑ سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. جغرافیای استان اردبیل. چ4، تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌های درسی ایران، 1382، ص12و13و28.
↑ الف. سازمان نقشه‌برداری كشور. اطلس ملّی ایران (. اطلس زمین‌‌شناسی). چ1، تهران: سازمان نقشه‌برداری كشور، (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1382، ص45. ب. سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. جغرافیای استان اردبیل. چ4، تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌های درسی ایران، 1382، ص48.
↑ امیراحمدیان، بهرام. تقسمات کشوری. چ1، تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1383، ص106.
↑ مرکز آمار ایران. بازسازی و برآورد جمعیت شهرستان‌های کشور. تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور)، 1382، ص16 و 19.
↑ سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. جغرافیای استان اردبیل. چ4، تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌های درسی ایران، 1382، ص60-69.

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

غلامحسین تکمیل همایون

[1] سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح. اطلس راهنماي استان‌هاي ايران. چ2، تهران: سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح (وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح)، 1384، ص8.

[2] دفتر تقسيمات كشوري. نقشه و جدول تقسيمات كشوري. تهران: وزارت كشور، 1384.

[3] سازمان نقشه‌برداري كشور. اطلس نقشه و اطلاعات مکانی (استان اردبیل). چ1، تهران: سازمان نقشه‌برداري كشور، 1384، ص1.

[4] گیتاشناسی (واحد پژوهش و تألیف). اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران. چ1، تهران: گیتاشناسی، 1383، ص78.

[5] سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی كوه‌های كشور. ج1، چ2، تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1381، ص207 و 208.

[6] سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی شهرستان‌های كشور (شهرستان تبریز). چ1، تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1380، ص54.

[7] سازمان نقشه‌برداری كشور. اطلس ملّی ایران (. اطلس زمین‌‌شناسی). چ1، تهران: سازمان نقشه‌برداری كشور، (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1382، ص11.

[8] سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. جغرافیای استان اردبیل. چ4، تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌های درسی ایران، 1382، ص32.

[9] سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. جغرافیای استان اردبیل. چ4، تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌های درسی ایران، 1382، ص32-34، 60-61.

[10] سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. جغرافیای استان اردبیل. چ4، تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌های درسی ایران، 1382، ص12و13و28.

[11] الف. سازمان نقشه‌برداری كشور. اطلس ملّی ایران (. اطلس زمین‌‌شناسی). چ1، تهران: سازمان نقشه‌برداری كشور، (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1382، ص45. ب. سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. جغرافیای استان اردبیل. چ4، تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌های درسی ایران، 1382، ص48.

[12] امیراحمدیان، بهرام. تقسمات کشوری. چ1، تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1383، ص106.

[13] مرکز آمار ایران. بازسازی و برآورد جمعیت شهرستان‌های کشور. تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور)، 1382، ص16 و 19.

[14] سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. جغرافیای استان اردبیل. چ4، تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌های درسی ایران، 1382، ص60-69.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

[۱۳]

[۱۴]